Beginner (जिज्ञासु): Direct entry: original verse, clear literal translation, and accessible life takeaway. (मूल श्लोक, सरल शब्दार्थ और जीवनोपयोगी सार।)
मन्त्र २३ [VI.iv.23] सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति यथा वायुः पुष्करिणीँ समिङ्गयति सर्वतः ।एवा ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायुणा ।इन्द्रस्यायं व्रजः कृतः सार्गलः सपरिश्रयः ।तम् ईन्द्र निर्जहि गर्भेण सावराँ सहेति
Explain this line · इस पंक्ति को सरल भाषा में समझें
mantra 23 ##[VI.iv.23]## soShyantImadbhirabhyukShati yathA vAyuH puShkariNI{\m+} sami~Ngayati sarvataH | evA te garbha ejatu sahAvaitu jarAyuNA | indrasyAyaM vrajaH kR^itaH sArgalaH saparishrayaH | tam Indra nirjahi garbheNa sAvarA{\m+} saheti
मूल पाठ सहायकReading aid for the sourceWord by word (पदच्छेद व अन्वय)पदच्छेद
Soshyantîm adbhir abhyukshati. Yathâ vâyuh pushkarinîm samiñgayati sarvatah, evâ te garbha egatu sahâvaitu garâyunâ. Indrasyâyam vragah kritah sârgalah saparisrayah , tam indra nirgahi garbhena sâvarâm saheti.
ह इस मन्से पत्नीके ऊरुढयको एक विजिहीथां चावाघथिवी इत्यनेन। दु्रेसे अलग करं । (तस्यामर्थं तस्यामथेमित्पादिपूवषत् । त्रिरेना। इत्यादि मन्तेमागका अथं पूववत् ह । प्राचीन कालमें ज्योतिम॑यी अरणिर्यां थीं, जिनसे अधिनीकरुमारोनि -मन्थन किया । उस मन्थनसे अमृतरूप गभं प्रकट हुजा । उसी अमृतहूप ग्भेको हम तेरी कुक्षिमे स्थापित करते है । इसलिये कि तु इसे दशवे श्रन्ते नाम गृह्वास्यसाविति असौ" पदके द्वारा यह् सुचित किया गया दह कि अन्तमे पत्नीका
अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।
Soshyantîm adbhir abhyukshati. Yathâ vâyuh pushkarinîm samiñgayati sarvatah, evâ te garbha egatu sahâvaitu garâyunâ. Indrasyâyam vragah kritah sârgalah saparisrayah , tam indra nirgahi garbhena sâvarâm saheti.
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
परम्परागत भाष्यTraditional commentaryTraditional Commentary (परम्परागत भाष्य)परम्परागत भाष्य
Pluralistic Tradition Neutrality (सम्प्रदाय-तटस्थता):
Classical commentaries represent distinct philosophical darshanas (Advaita, Vishishtadvaita, Dvaita). Dharma Granth presents multiple traditional viewpoints without declaring any single tradition as universal or exclusive.
Layers side by side · परतों की तुलना
Each layer is labelled by what it is. None is presented as the correct or best reading.
Original Sanskrit
Source scripture
मन्त्र २३ [VI.iv.23] सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति यथा वायुः पुष्करिणीँ समिङ्गयति सर्वतः । एवा ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायुणा । इन्द्रस्यायं व्रजः कृतः सार्गलः सपरिश्रयः । तम् ईन्द्र निर्जहि गर्भेण सावराँ सहेति
Literal translation
Translation of the source text
Soshyantîm adbhir abhyukshati. Yathâ vâyuh pushkarinîm samiñgayati sarvatah, evâ te garbha egatu sahâvaitu garâyunâ. Indrasyâyam vragah kritah sârgalah saparisrayah , tam indra nirgahi garbhena sâvarâm saheti.
Traditional commentary
No reviewed traditional commentary has been added for this verse yet, so there is nothing to compare. Commentaries will appear here only with their commentator, edition and review status.
Simple explanation
Editorial explanation, not scripture
Sense: Soshyantîm adbhir abhyukshati. Yathâ vâyuh pushkarinîm samiñgayati sarvatah, evâ te garbha egatu sahâvaitu garâyunâ. Indrasyâyam vragah kritah sârgalah saparisrayah , tam indra nirgahi garbhena sâvarâm saheti.
Sense: Soshyantîm adbhir abhyukshati. Yathâ vâyuh pushkarinîm samiñgayati sarvatah, evâ te garbha egatu sahâvaitu garâyunâ. Indrasyâyam vragah kritah sârgalah saparisrayah , tam indra nirgahi garbhena sâvarâm saheti.
शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी
ह इस मन्से पत्नीके ऊरुढयको एक विजिहीथां चावाघथिवी इत्यनेन। दोहराया हुआ स्वर श्वास और अवधान को एक लय में लाता है, इसलिए शब्द यहाँ केवल सूचना नहीं, साधना का साधन है।
A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
- Sanskrit text
- sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/brihadaaraNyaka.itx · fetched 2026-06-03
- Translations
- Hindi: not flagged as AI · English: not flagged as AI
- Explanation, reflection, research
- Editorial text; no AI flag recorded
- Last updated
- 2026-10-16
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
Found a mistake?
विस्तृत स्रोत एवं भाष्य वर्गीकरण