Mahabharata· Mahābhārata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 14/33 · श्लोक 62.1–67.33WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ221 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 62.1

[य] कानि दानानि लॊके ऽसमिन दातुकामॊ महीपतिः गुणाधिकेभ्यॊ विप्रेभ्यॊ दद्याद भरतसत्तम

[ya] kāni dānāni lòke 'samina dātukāmò mahīpatiḥ guṇādhikebhyò viprebhyò dadyāda bharatasattama

हिन्दी अर्थ

न कथंचन संकीर्ण: प्रकृतिं स्वां नियच्छति

English

Mahadeva. himself of dazzling splendour, accompanied by his spouse Uma. Verily, the great Deity seemed to shine with his penances, energy, beauty, effulgence,

अध्याय १३

श्लोक 62.2

केन तुष्यन्ति ते सद्यस तुष्टाः किं परदिशन्त्य उत शंस मे तन महाबाहॊ फलं पुण्यकृतं महत

kena tuṣyanti te sadyasa tuṣṭāḥ kiṃ paradiśantya uta śaṃsa me tana mahābāhò phalaṃ puṇyakṛtaṃ mahata

हिन्दी अर्थ

एतत् सर्व यथाततच्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमरहसि किन्हें कहा गया है? यह सब आप मुझे यथार्थरूपसे बताइये

English

[Yudhishthira said:] By what are they pleased at once, when pleased what do they grant? Tell me, mighty-armed, the great fruit of the meritorious.

अध्याय १३

श्लोक 62.3

दत्तं किं फलवद राजन्न इह लॊके परत्र च भवतः शरॊतुम इच्छामि तन मे विस्तरतॊ वद

dattaṃ kiṃ phalavada rājanna iha lòke paratra ca bhavataḥ śaròtuma icchāmi tana me vistaratò vada

हिन्दी अर्थ

पोषण करता है, उसका जो वर्ण है, वही उस बच्चेका भी वर्ण हो जाता है

English

What gift is fruitful, king, in this world and the next? I wish to hear it from you; tell me in detail.

अध्याय १३

श्लोक 62.4

[भ] इमम अर्थं पुरा पृष्टॊ नारदॊ देव दर्शनः यद उक्तवान असौ तन मे गदतः शृणु भारत

[bha] imama arthaṃ purā pṛṣṭò nāradò deva darśanaḥ yada uktavāna asau tana me gadataḥ śṛṇu bhārata

हिन्दी अर्थ

सारे जलचर जीवोंपर अपना परम मंगलकारी पूर्ण विश्वास जमा लिया था गंगायमुनयोर्मध्ये जलं सम्प्रविवेश ह

English

[Bhishma said:] Long ago Narada, divine-sighted, was asked this very matter; hear from me, Bharata, what he said.

अध्याय १३

श्लोक 62.5

[न] अन्नम एव परशंसन्ति देवाः सर्षिगणाः पुरा लॊकतन्त्रं हि यज्ञाश च सर्वम अन्ने परतिष्ठितम

[na] annama eva paraśaṃsanti devāḥ sarṣigaṇāḥ purā lòkatantraṃ hi yajñāśa ca sarvama anne paratiṣṭhitama

हिन्दी अर्थ

भुगुके पुत्र महर्षि च्यवनको भी खींच लिया

English

[Narada said:] Of old the gods with troops of sages praise food alone; for the system of the world and sacrifices, all is established in food.

अध्याय १३

श्लोक 62.6

अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति तस्माद अन्नं विशेषेण दातुम इच्छन्ति मानवाः

annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati tasmāda annaṃ viśeṣeṇa dātuma icchanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

बभूव कृपयाविष्टो नि:श्वसंश्व॒ पुन: पुन: प्रिय कार्य करें?

English

A gift equal to food has not been and will not be; therefore men especially wish to give food.

अध्याय १३

श्लोक 62.7

अन्नम ऊर्जः करं लॊके पराणाश चान्ने परतिष्ठिताः अन्नेन धार्यते सर्वं विश्वं जगद इदं परभॊ

annama ūrjaḥ karaṃ lòke parāṇāśa cānne paratiṣṭhitāḥ annena dhāryate sarvaṃ viśvaṃ jagada idaṃ parabhò

हिन्दी अर्थ

यो मेडद्य परम: कामस्तं शृणुध्वं समाहिता:

English

Food is the maker of strength in the world, breaths are established in food; by food this whole universe is upheld, lord.

अध्याय १३

श्लोक 62.8

अन्नाद गृहस्था लॊके ऽसमिन भिक्षवस तत एव च अन्नात परभवति पराणः परत्यक्षं नात्र संशयः

annāda gṛhasthā lòke 'samina bhikṣavasa tata eva ca annāta parabhavati parāṇaḥ paratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

संवासान्नोत्सहे त्यक्तुं सलिलेडध्युषितानहम् सर्वे विवर्णवदना नहुषाय न्यवेदयन्

English

From food are householders and also mendicants in this world; from food life arises, directly, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 62.9

कुटुम्बं पीडयित्वापि बराह्मणाय महात्मने दातव्यं भिक्षवे चान्नम आत्मनॊ भूतिम इच्छता

kuṭumbaṃ pīḍayitvāpi barāhmaṇāya mahātmane dātavyaṃ bhikṣave cānnama ātmanò bhūtima icchatā

हिन्दी अर्थ

त्वरित: प्रययौ तत्र सहामात्यपुरोहित:

English

Even troubling his family, one wishing his own prosperity should give food to a great-souled brahmana and a mendicant.

अध्याय १३

श्लोक 62.10

बराह्मणायाभिरूपाय यॊ दद्याद अन्नम अर्थिने निदधाति निधिं शरेष्ठं पाललौकिकम आत्मनः

barāhmaṇāyābhirūpāya yò dadyāda annama arthine nidadhāti nidhiṃ śareṣṭhaṃ pālalaukikama ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

है। वह किसी तरह अपनी प्रकृतिको छिपा नहीं सकता व्याप्रश्नित्रैस्तथा योनिं पुरुष: स्वां नियच्छति

English

and his dear spouse by his side. The puissant Maheswara, with his spouse by his side, shone in the midst of that cloud. The appearance seemed to be like that of the Sun in the midst of racking clouds with the Moon by his side. The hair on my body, O son of Kunti, stood on its end, and my eyes expanded with wonder upon beholding Hara, the refuge of all the deities and the dispeller of all their griefs. Mahadeva was adorned with a diadem on his head. He was armed with his Sula. He was clad in a tiger-skin, had matted locks on his head, and bore the staff (of the Sanyasin) in one of his hands. He was armed, besides with his Pinaka and the thunderbolt. His teeth was sharp-pointed. He was decked with an excellent bracelet for the upper arm. His sacred thread was constituted by a snake. He wore an excellent garland of diversified colours on his bosom, that hung down to his toes. Verily, I beheld him like the exceedingly bright moon of an autumnal evening. Surrounded by diverse clans of spirits and ghosts, he looked like the autumnal Sun difficult of being gazed at for its dazzling brightness. Eleven hundred Rudras stood around that Deity of restrained soul and white deeds, then seated upon his bull. All of them were employed in hymning his praises. The Adityas, the Vasus, the Sadhyas, the Viswedevas, and the twin Aswins praised that Lord of the universe by uttering the hymns occurring in the scriptures. The puissant Indra and his brother Upendra, the two sons of Aditi, and the Grandsire Brahma, all uttered, in the presence of Bhava, the Rathantara Saman. Innumerable masters of Yoga, all the regenerate Rishis with their children, all the celestial Rishis, the goddess Earth, the Sky (between Earth and Heaven), the Constellations, the Planets, the Months, the Fortnights, the Seasons, Night, the Years, the Kshanas, the Muhurtas, the Nimeshas, the Yugas one after another, all the celestial Sciences and branches of knowledge, and all beings conversant with Truth, were seen bowing down unto that Supreme Preceptor, that great Father, that giver (or origin) of Yoga. Sanatkumara, the Vedas, the Histories, Marichi, Angiras, Atri, Pulastya, Pulaha, Kratu, the seven Manus, Soma, the Atharvans, and Vrihaspati, Bhrigu, Daksha, Kasyapa, Vasishtha, Kasya, the Schandas, Diksha, the Sacrifices, Dakshina, the Sacrificial Fires, the Havis (clarified butter) poured in sacrifices, and all the requisites of the sacrifices, were beheld by me, O Yudhishthira, standing there in their embodied forms. All the guardians of the worlds, all the Rivers, all the snakes, the mountains, the celestial Mothers, all the spouses and daughters of the celestials, thousands upon thousands and millions of ascetics, were seen to bow down to that puissant Lord who is the soul of tranquillity. The Mountains, the Oceans, and the Points of the compass also did the same, the Gandharvas and the Apsaras highly skilled in music, in celestial strains, sang and hymned the praises of Bhava who is full of wonder. The Vidyadharas, the Danavas, the Guhyakas, the Rakshasas, and all created beings, mobile and immobile, adorned, in thought, word and deed, that puissant Lord. Before me, that Lord of all the gods viz., Sarva, appeared seated in all his glory. Seeing that Isana had showed himself to me by

अध्याय १३

श्लोक 62.11

शरान्तम अध्वनि वर्तन्तं वृद्धम अर्हम उपस्थितम अर्चयेद भूतिम अन्विच्छन गृहस्थॊ गृहम आगतम

śarāntama adhvani vartantaṃ vṛddhama arhama upasthitama arcayeda bhūtima anvicchana gṛhasthò gṛhama āgatama

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार मनुष्य भी अपनी योनिका ही अनुसरण करता है

English

being seated in glory before my eyes, the whole universe, with the Grandsire and Sakra, looked at me. I, however, had not the power to look at Mahadeva. The great Deity then addressed me saying, 'Behold, O

अध्याय १३

श्लोक 62.12

करॊधम उत्पतितं हित्वा सुशीलॊ वीतमत्सरः अन्नदः पराप्नुते राजन दिवि चेह च यत सुखम

karòdhama utpatitaṃ hitvā suśīlò vītamatsaraḥ annadaḥ parāpnute rājana divi ceha ca yata sukhama

हिन्दी अर्थ

हुआ है, वह मनुष्य थोड़ा-बहुत अपने पिताके स्वभावका आश्रय लेता ही है जन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते

English

Giving up arisen anger, of good character and free of envy, the giver of food gains, king, what happiness there is in heaven and here.

अध्याय १३

श्लोक 62.13

नावमन्येद अभिगतं न परणुद्यात कथं चन अपि शवपाके शुनि वा न दानं विप्रणश्यति

nāvamanyeda abhigataṃ na paraṇudyāta kathaṃ cana api śavapāke śuni vā na dānaṃ vipraṇaśyati

हिन्दी अर्थ

अपि शूद्रं च धर्मज्ञं सदवृत्तमभिपूजयेत्

English

One should not slight one who has come, nor drive him off in any way; the gift is not lost even to a dog-cooker or a dog.

अध्याय १३

श्लोक 62.14

यॊ दद्याद अपरिक्लिष्टम अन्नम अध्वनि वर्तते शरान्तायादृष्ट पूर्वाय स महद धर्मम आप्नुयात

yò dadyāda aparikliṣṭama annama adhvani vartate śarāntāyādṛṣṭa pūrvāya sa mahada dharmama āpnuyāta

हिन्दी अर्थ

पुन: प्रकाशं कुरुते स्वकर्मत: यत्रात्मानं न जनयेद् बुधस्तां परिवर्जयेत्

English

One who gives untroubled food to a weary traveller never seen before would gain great dharma.

अध्याय १३

श्लोक 62.15

पितॄन देवान ऋषीन विप्रान अतिथींश च जनाधिप यॊ नरः परीणयत्य अन्नैस तस्य पुण्यफलं महत

pitṝna devāna ṛṣīna viprāna atithīṃśa ca janādhipa yò naraḥ parīṇayatya annaisa tasya puṇyaphalaṃ mahata

हिन्दी अर्थ

कीदृश्यां कीदृशाश्नापि पुत्रा: कस्य च के च ते

English

The man who satisfies ancestors, gods, sages, brahmanas and guests with food has great fruit of merit.

अध्याय १३

श्लोक 62.16

कृत्वापि पापकं कर्म यॊ दद्याद अन्नम अर्थिने बराह्मणाय विशेषेण न स पापेन युज्यते

kṛtvāpi pāpakaṃ karma yò dadyāda annama arthine barāhmaṇāya viśeṣeṇa na sa pāpena yujyate

हिन्दी अर्थ

कि कैसी स्त्रीके गर्भसे कैसे पुत्र उत्पन्न होते हैं? और कौन-से पुत्र किसके होते हैं? अत्र नो मुहातां राजन् संशयं छेत्तुमहसि

English

Even having done a sinful deed, he who gives food to a seeker, especially a brahmana, is not joined with sin.

अध्याय १३

श्लोक 62.17

बराह्मणेष्व अक्षयं दानम अन्नं शूद्रे महाफलम अन्नदानं च शूद्रे च बराह्मणे च विशिष्यते

barāhmaṇeṣva akṣayaṃ dānama annaṃ śūdre mahāphalama annadānaṃ ca śūdre ca barāhmaṇe ca viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

निरुक्तजश्न विज्ञेय: सुत: प्रसृतजस्तथा

English

A gift of food to brahmanas is imperishable, to a shudra of great fruit; the giving of food is distinguished in a shudra and in a brahmana.

अध्याय १३

श्लोक 62.18

न पृच्छेद गॊत्र चरणं सवाध्यायं देशम एव वा भिक्षितॊ बराह्मणेनेह जन्म वान्नं परयाचितः

na pṛccheda gòtra caraṇaṃ savādhyāyaṃ deśama eva vā bhikṣitò barāhmaṇeneha janma vānnaṃ parayācitaḥ

हिन्दी अर्थ

और प्रसृतज दोनों क्षेत्रजके ही दो भेद हैं) तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूदक्ष तथापर:

English

One should not ask a brahmana his gotra, practice, study or country when begged, nor his birth when asked for food.

अध्याय १३

श्लोक 62.19

अन्नदस्यान्न वृक्षाश च सर्वकामफलान्विताः भवन्तीहाथ वामुत्र नृपते नात्र संशयः

annadasyānna vṛkṣāśa ca sarvakāmaphalānvitāḥ bhavantīhātha vāmutra nṛpate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येते वै समाख्यातास्तान् विजानीहि भारत

English

For the giver of food, food-trees with fruit of all desires come to be here and hereafter, lord of men, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 62.20

आशंसन्ते हि पितरः सुवृष्टिम इव कर्षकाः अस्माकम अपि पुत्रॊ वा पौत्रॊ वान्नं परदास्यति

āśaṃsante hi pitaraḥ suvṛṣṭima iva karṣakāḥ asmākama api putrò vā pautrò vānnaṃ paradāsyati

हिन्दी अर्थ

वर्णयोश्ष द्वयो: स्यातां यौ राजन्यस्य भारत

English

The ancestors hope as farmers for good rain: "A son or grandson of ours will give food."

अध्याय १३

श्लोक 62.21

बराह्मणॊ हि महद भूतं सवयं देहीति याचते अकामॊ वा स कामॊ वा दत्त्वा पुण्यम अवाप्नुयात

barāhmaṇò hi mahada bhūtaṃ savayaṃ dehīti yācate akāmò vā sa kāmò vā dattvā puṇyama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्तेडपसदास्त्रय: ब्राह्माण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु

English

A brahmana is a great being; if he himself begs "Give", whether unwilling or willing, by giving one gains merit.

अध्याय १३

श्लोक 62.22

बराह्मणः सर्वभूतानाम अतिथिः परसृताग्र भुज विप्रा यम अभिगच्छन्ति भिक्षमाणा गृहं सदा

barāhmaṇaḥ sarvabhūtānāma atithiḥ parasṛtāgra bhuja viprā yama abhigacchanti bhikṣamāṇā gṛhaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

पुत्रा होते न शक्‍्यन्ते मिथ्याकर्तु नराधिप

English

A brahmana is the guest of all beings, an eater of the first fruits; the house to which brahmanas always go begging,

अध्याय १३

श्लोक 62.23

सत्कृताश च निवर्तन्ते तद अतीव परवर्धते महाभॊगे कुले जन्म परेत्य पराप्नॊति भारत

satkṛtāśa ca nivartante tada atīva paravardhate mahābhòge kule janma paretya parāpnòti bhārata

हिन्दी अर्थ

तुल्यावेतौ सुतौ कस्य सन्मे ब्रूहि पितामह जन्म देनेवाली स्त्रीके पतिका या गर्भाधान करनेवाले पुरुषका? यह मुझे बताइये

English

and return honoured, grows exceedingly; after death one is born in a family of great enjoyment, Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 62.24

दत्वा तव अन्नं नरॊ लॊके तथा सथानम अनुत्तमम मृष्टमृष्टान्न दायी तु सवर्गे वसति सत्कृतः

datvā tava annaṃ narò lòke tathā sathānama anuttamama mṛṣṭamṛṣṭānna dāyī tu savarge vasati satkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्यूढ: समयं भिनत्त्वेत्येतददेव निबोध मे

English

A man who has given food gains an unsurpassed place in the world; the giver of well-seasoned food lives honoured in heaven.

अध्याय १३

श्लोक 62.25

अन्नं पराणा नराणां हि सर्वम अन्ने परतिष्ठितम अन्नदः पशुमान पुत्री धनवान भॊगवान अपि

annaṃ parāṇā narāṇāṃ hi sarvama anne paratiṣṭhitama annadaḥ paśumāna putrī dhanavāna bhògavāna api

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रपतिके ही माने जाते हैं। अन्यथा उनपर वीर्यदाताका ही स्वत्व है समय-भेदन करके पुत्र समझें?

English

Food is the breath of men, and all is established in food; the giver of food has cattle, sons, wealth and enjoyments.

अध्याय १३

श्लोक 62.26

पराणवांश चापि भवति रूपवांश च तथा नृप अन्नदः पराणदॊ लॊके सर्वदः परॊच्यते तु सः

parāṇavāṃśa cāpi bhavati rūpavāṃśa ca tathā nṛpa annadaḥ parāṇadò lòke sarvadaḥ paròcyate tu saḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रजं तु प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मज: सुत:

English

He becomes also full of life and handsome, king; the giver of food is called the giver of life and the giver of all in the world.

अध्याय १३

श्लोक 62.27

अन्नं हि दत्त्वातिथये बराह्मणाय यथाविधि परदाता सुखम आप्नॊति देवैश चाप्य अभिपूज्यते

annaṃ hi dattvātithaye barāhmaṇāya yathāvidhi paradātā sukhama āpnòti devaiśa cāpya abhipūjyate

हिन्दी अर्थ

है। वहाँ गर्भ-स्थापन करनेवालेका अधिकार नहीं रह जाता है न हाात्मा शक्‍्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो हासौ

English

Having duly given food to a guest, a brahmana, the giver gains happiness and is honoured by the gods.

अध्याय १३

श्लोक 62.28

बराह्मणॊ हि महद भूतं कषेत्रं चरति पादवत उप्यते तत्र यद बीजं तद धि पुण्यफलं महत

barāhmaṇò hi mahada bhūtaṃ kaṣetraṃ carati pādavata upyate tatra yada bījaṃ tada dhi puṇyaphalaṃ mahata

हिन्दी अर्थ

न तत्र रेत: क्षेत्र वा यत्र लक्ष्येत भारत

English

A brahmana is a great being who walks as a field; the seed sown there is of great fruit of merit.

अध्याय १३

श्लोक 62.29

परत्यक्षं परीतिजननं भॊक्तृदात्रॊर भवत्य उत सर्वाण्य अन्यानि दानानि परॊक्षफलवन्त्य उत

paratyakṣaṃ parītijananaṃ bhòktṛdātròra bhavatya uta sarvāṇya anyāni dānāni paròkṣaphalavantya uta

हिन्दी अर्थ

न चास्य मातापितरी ज्ञायेतां स हि कृत्रिम: यो वर्ण: पोषयेत् तं च तद्धर्णस्तस्य जायते

English

It brings visible joy to the eater and the giver; all other gifts have unseen fruit.

अध्याय १३

श्लोक 62.30

अन्नाद धि परसवं विद्धि रतिम अन्नाद धि भारत धर्मार्थाव अन्नतॊ विद्धि रॊगनाशं तथान्नतः

annāda dhi parasavaṃ viddhi ratima annāda dhi bhārata dharmārthāva annatò viddhi ròganāśaṃ tathānnataḥ

हिन्दी अर्थ

देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह और किस जातिकी कन्याके साथ उसका विवाह करना चाहिए? यह मुझे बताइये

English

Know that from food comes procreation, and from food pleasure, Bharata; from food know dharma and wealth, and from food the destruction of disease.

अध्याय १३

श्लोक 62.31

अन्नं हय अमृतम इत्य आह पुराकल्पे परजापतिः अन्नं भुवं दिवं खं च सर्वम अन्ने परतिष्ठितम

annaṃ haya amṛtama itya āha purākalpe parajāpatiḥ annaṃ bhuvaṃ divaṃ khaṃ ca sarvama anne paratiṣṭhitama

हिन्दी अर्थ

त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्ण प्रतिपद्यते

English

In an earlier age the Prajapati called food nectar; food, earth, heaven and space: all is established in food.

अध्याय १३

श्लोक 62.32

अन्नप्रणाशे भिद्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः बलं बलवतॊ ऽपीह परणश्यत्य अन्नहानितः

annapraṇāśe bhidyante śarīre pañca dhātavaḥ balaṃ balavatò 'pīha paraṇaśyatya annahānitaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने ही वर्णके अनुसार उसका संस्कार करे अथ देया तु कन्या स्यात् तद्वर्णस्य युधिछ्िर

English

When food is lost, the five elements in the body break up, and even a strong man's strength is lost from lack of food.

अध्याय १३

श्लोक 62.33

आवाहाश च विवाहाश च यज्ञाश चान्नम ऋते तथा न वर्तन्ते नरश्रेष्ठ बरह्म चात्र परलीयते

āvāhāśa ca vivāhāśa ca yajñāśa cānnama ṛte tathā na vartante naraśreṣṭha barahma cātra paralīyate

हिन्दी अर्थ

विवाह भी कर देना चाहिए

English

Invitations, weddings and sacrifices do not go on without food, best of men, and Brahman here dissolves.

अध्याय १३

श्लोक 62.34

अन्नतः सर्वम एतद धि यत किं चित सथाणुजङ्गमम तरिषु लॊकेषु धर्मार्थम अन्नं देयम अतॊ बुधैः

annataḥ sarvama etada dhi yata kiṃ cita sathāṇujaṅgamama tariṣu lòkeṣu dharmārthama annaṃ deyama atò budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

क्षेत्रजो वाप्यपसदो येध्यूढास्तेषु चाप्युत महाभाग्यं गवां चैव तन्मे व्याख्यातुमरहसि

English

All this, whatever is moving or unmoving, is from food; therefore the wise should give food in the three worlds for dharma.

अध्याय १३

श्लोक 62.35

अन्नदस्य मनुष्यस्य बलम ओजॊ यशः सुखम कीर्तिश च वर्धते वश्वत तरिषु लॊकेषु पार्थिव

annadasya manuṣyasya balama ojò yaśaḥ sukhama kīrtiśa ca vardhate vaśvata tariṣu lòkeṣu pārthiva

हिन्दी अर्थ

नहुषस्य च संवादं महर्षेश््यवनस्य च

English

For the man who gives food, strength, vigour, fame and happiness increase always in the three worlds, king.

अध्याय १३

श्लोक 62.36

मेघेष्व अम्भः संनिधत्ते पराणानां पवनः शिवः तच च मेघगतं वारि शक्रॊ वर्षति भारत

megheṣva ambhaḥ saṃnidhatte parāṇānāṃ pavanaḥ śivaḥ taca ca meghagataṃ vāri śakrò varṣati bhārata

हिन्दी अर्थ

नहुषके संवादरूप प्राचीन इतिहासका वर्णन करूँगा उदवासकृतारम्भो बभूव स महाव्रत:

English

The water is placed in the clouds, the auspicious wind is for breaths, and that water in the clouds Shakra rains, Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 62.37

आदत्ते च रसं भौमम आदित्यः सवगभस्तिभिः वायुर आदित्यतस तांश च रसान देवः परजापतिः

ādatte ca rasaṃ bhaumama ādityaḥ savagabhastibhiḥ vāyura ādityatasa tāṃśa ca rasāna devaḥ parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

जलके भीतर रहना आरम्भ किया

English

The sun takes the earth's essence with his own rays; the wind takes those essences from the sun, and the god Prajapati.

अध्याय १३

श्लोक 62.38

तद यदा मेघतॊ वारि पतितं भवति कषितौ तदा वसुमती देवी सनिग्धा भवति भारत

tada yadā meghatò vāri patitaṃ bhavati kaṣitau tadā vasumatī devī sanigdhā bhavati bhārata

हिन्दी अर्थ

वर्षाणि द्वादश मुनिर्जलवासे धृतव्रत: हुए बारह वर्षो-तक जलके भीतर रहे

English

When water falls from the cloud onto the earth, then the earth goddess becomes moist, Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 62.39

ततः सस्यानि रॊहन्ति येन वर्तयते जगत मांसमेदॊ ऽसथि शुक्राणां परादुर्भावस ततः पुनः

tataḥ sasyāni ròhanti yena vartayate jagata māṃsamedò 'sathi śukrāṇāṃ parādurbhāvasa tataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

जलेचरेषु सर्वेषु शीतरश्मिरिव प्रभु:

English

Then crops grow by which the world lives; from them again arise flesh, fat, bone and semen.

अध्याय १३

श्लोक 62.40

संभवन्ति ततः शुक्रात पराणिनः पृथिवीपते अग्नीषॊमौ हि तच छुक्रं परजनः पुष्यतश च ह

saṃbhavanti tataḥ śukrāta parāṇinaḥ pṛthivīpate agnīṣòmau hi taca chukraṃ parajanaḥ puṣyataśa ca ha

हिन्दी अर्थ

जलके भीतर प्रविष्ट हुए और वहाँ काष्ठकी भाँति स्थिर भावसे बैठ गये

English

From semen, lord of the earth, living beings arise; Agni and Soma are that semen, and procreation is nourished.

अध्याय १३

श्लोक 62.41

एवम अन्नं च सूर्यश च पवनः शुक्रम एव च एक एव समृतॊ राशिर यतॊ भूतानि जज्ञिरे

evama annaṃ ca sūryaśa ca pavanaḥ śukrama eva ca eka eva samṛtò rāśira yatò bhūtāni jajñire

हिन्दी अर्थ

प्रतिजग्राह शिरसा वातवेगसमं जवे प्रदक्षिणमृषिं चक्रुर्न चैनं पर्यपीडयन्

English

Thus food, the sun, wind and semen are remembered as one heap from which beings were born.

अध्याय १३

श्लोक 62.42

पराणान ददाति भूतानां तेजश च भरतर्षभ गृहम अभ्यागतायाशु यॊ दद्याद अन्नम अर्थिने

parāṇāna dadāti bhūtānāṃ tejaśa ca bharatarṣabha gṛhama abhyāgatāyāśu yò dadyāda annama arthine

हिन्दी अर्थ

वष्ट नहीं पहुँचाते थे

English

He gives breaths and splendour to beings, bull of the Bharatas, who quickly gives food to a seeker who has come to his house.

अध्याय १३

श्लोक 62.43

[भ] नारदेनैवम उक्तॊ ऽहम अदाम अन्नं सदा नृप अनसूयुस तवम अप्य अन्नं तस्माद देहि गतज्वरः

[bha] nāradenaivama uktò 'hama adāma annaṃ sadā nṛpa anasūyusa tavama apya annaṃ tasmāda dehi gatajvaraḥ

हिन्दी अर्थ

उपाजिघ्रन्त च तदा तस्योष्ठ॑ हृष्टमानसा: ततः कदाचित् समये कसम्मिंश्विन्मत्स्यजीविन:

English

[Bhishma said:] Thus told by Narada, I always gave food, king; you too, free of envy, give food; therefore give it without fever.

अध्याय १३

श्लोक 62.44

दत्त्वान्नं विधिवद राजन विप्रेभ्यस तवम अपि परभॊ यथावद अनुरूपेभ्यस ततः सवर्गम अवाप्स्यसि

dattvānnaṃ vidhivada rājana viprebhyasa tavama api parabhò yathāvada anurūpebhyasa tataḥ savargama avāpsyasi

हिन्दी अर्थ

निषादा बहवस्तत्र मत्स्योद्धरणनिश्चया:

English

Having duly given food to brahmanas, king, lord, suitably worthy, you too will then gain heaven.

अध्याय १३

श्लोक 62.45

अन्नदानां हि ये लॊकास तांस तवं शृणु नराधिप भवनानि परकाशन्ते दिवि तेषां महात्मनाम नाना संस्थान रूपाणि नाना सतम्भान्वितानि च

annadānāṃ hi ye lòkāsa tāṃsa tavaṃ śṛṇu narādhipa bhavanāni parakāśante divi teṣāṃ mahātmanāma nānā saṃsthāna rūpāṇi nānā satambhānvitāni ca

हिन्दी अर्थ

वे जाल बिछानेका दृढ़ निश्चय करके उस स्थानपर आये थे मत्स्योदक॑ समासाद्य तदा भरतसत्तम

English

Hear, lord of men, the worlds of givers of food: in heaven the dwellings of those great souls shine, of various shapes and forms, with various pillars,

अध्याय १३

श्लोक 62.46

चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च तरुणादित्यवर्णानि सथावराणि चराणि च

candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca taruṇādityavarṇāni sathāvarāṇi carāṇi ca

हिन्दी अर्थ

गंगायमुनयोरवारि जालैरभ्यकिरंस्तत:

English

white like the moon's disc, with nets of little bells, the colour of the young sun, standing and moving,

अध्याय १३

श्लोक 62.47

अनेकशतभौमानि सान्तर्जल वनानि च वैडूर्यार्क परकाशानि रौप्य रुक्ममयानि च

anekaśatabhaumāni sāntarjala vanāni ca vaiḍūryārka parakāśāni raupya rukmamayāni ca

हिन्दी अर्थ

जालोंसे आच्छादित कर दिया विस्तारायामसम्पन्नं यत् तत्र सलिलेक्षिपन्

English

with many hundreds of floors, with water and groves inside, shining like beryl and sun, made of silver and gold,

अध्याय १३

श्लोक 62.48

सर्वकामफलाश चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः वाप्यॊ वीथ्यः सभाः कूपा दीर्घिकाश चैव सर्वशः

sarvakāmaphalāśa cāpi vṛkṣā bhavanasaṃsthitāḥ vāpyò vīthyaḥ sabhāḥ kūpā dīrghikāśa caiva sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

अवतीर्य ततः सर्वे जालं चकृषिरे तदा

English

with trees bearing fruits of all desires standing at the houses, with ponds, lanes, halls, wells and long lakes on all sides,

अध्याय १३

श्लोक 62.49

घॊषवन्ति च यानानि युक्तान्य अथ सहस्रशः भक्ष्यभॊज्य मयाः शैला वासांस्य आभरणानि च

ghòṣavanti ca yānāni yuktānya atha sahasraśaḥ bhakṣyabhòjya mayāḥ śailā vāsāṃsya ābharaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

बबन्धुस्तत्र मत्स्यांश्ष तथान्यान्ू जलचारिण: आकर्षयन्महाराज जालेनाथ यदृच्छया

English

with sounding vehicles harnessed by the thousand, mountains made of food and drink, garments and ornaments,

अध्याय १३

श्लोक 62.50

कषीरं सरवन्त्यः सरितस तथा चैवान्न पर्वताः परासादाः पाण्डुराभ्राभाः शय्याश च कनकॊज्ज्वलाः तान अन्नदाः परपद्यन्ते तस्माद अन्नप्रदॊ भव

kaṣīraṃ saravantyaḥ saritasa tathā caivānna parvatāḥ parāsādāḥ pāṇḍurābhrābhāḥ śayyāśa ca kanakòjjvalāḥ tāna annadāḥ parapadyante tasmāda annapradò bhava

हिन्दी अर्थ

लग्नै: शड्खनखैगत्रि क्रोडैश्वित्रिरिवार्पितम् ऐसा जान पड़ता था मानो उनके अंगोंमें शूकरके विचित्र रोम लग गये हों

English

rivers flowing with milk, mountains of grain, palaces pale like clouds, and beds bright with gold; givers of food reach those; therefore be a giver of food.

अध्याय १३

श्लोक 62.51

एते लॊकाः पुण्यकृताम अन्नदानां महात्मनाम तस्माद अन्नं विशेषेण दातव्यं मानवैर भुवि

ete lòkāḥ puṇyakṛtāma annadānāṃ mahātmanāma tasmāda annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ mānavaira bhuvi

हिन्दी अर्थ

सर्वे प्राजजलयो दाशा: शिरोभि: प्रापतन् भुवि

English

These are the worlds of the great-souled givers of food who do good deeds; therefore food should be especially given by men on earth.

अध्याय १३

श्लोक 63.1

[य] शरुतं मे भवतॊ वाक्यम अन्नदानस्य यॊ विधिः नक्षत्र अयॊगस्येदानीं दानकल्पं बरवीहि मे

[ya] śarutaṃ me bhavatò vākyama annadānasya yò vidhiḥ nakṣatra ayògasyedānīṃ dānakalpaṃ baravīhi me

हिन्दी अर्थ

आया जान राजा नहुष अपने पुरोहित और मन्त्रियोंको साथ ले शीघ्र वहाँ आ पहुँचे आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने

English

Krishna, and speak to me. Thou hast adorned me hundreds and thousands of times. There is no one in the three worlds that is dearer to me than thou.' After I had bowed unto him, his spouse, viz., the goddess Uma, became gratified with me. I then addressed in these words the great God whose praises are hymned by all the deities with the Grandsire Brahma at their head.'

अध्याय १३

श्लोक 63.2

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम देवक्याश चैव संवादं देवर्षेर नारदस्य च

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama devakyāśa caiva saṃvādaṃ devarṣera nāradasya ca

हिन्दी अर्थ

सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभि: सह चिन्त्यताम्

English

[Bhishma said:] On this too they recite this ancient Itihasa, the conversation of Devaki and the divine sage Narada.

अध्याय १३

श्लोक 63.3

दवारकाम अनुसंप्राप्तं नारदं देव दर्शनम पप्रच्छैनं ततः परश्नं देवकी धर्मदर्शिनी

davārakāma anusaṃprāptaṃ nāradaṃ deva darśanama papracchainaṃ tataḥ paraśnaṃ devakī dharmadarśinī

हिन्दी अर्थ

लिया; अतः उठिये, उठिये, मैं यही आपका उचित मूल्य मानता हूँ गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किंचिदिहाच्युत

English

To Narada, of divine sight, who had come to Dvaraka, Devaki, seer of dharma, then put a question.

अध्याय १३

श्लोक 63.4

तस्याः संपृच्छमानाया देवर्षिर नारदस तदा आचष्ट विधिवत सर्वं यत तच छृणु विशां पते

tasyāḥ saṃpṛcchamānāyā devarṣira nāradasa tadā ācaṣṭa vidhivata sarvaṃ yata taca chṛṇu viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

हुई; अतः प्रभो! आप हमलोगोंपर कृपा कीजिये एवं त्वमपि धर्मात्मन् पुरुषाग्नि: प्रतापवान्

English

As she asked, the divine sage Narada told everything duly; hear that, lord of men.

अध्याय १३

श्लोक 63.5

[न] कृत्तिकासु महाभागे पायसेन स सर्पिषा संतर्प्य बराह्मणान साधूँल लॊकान आप्नॊत्य अनुत्तमान

[na] kṛttikāsu mahābhāge pāyasena sa sarpiṣā saṃtarpya barāhmaṇāna sādhū~la lòkāna āpnòtya anuttamāna

हिन्दी अर्थ

भी हमारे दोष-दुर्गुणोंको दग्ध करनेवाले प्रतापी अग्निरूप हैं

English

[Narada said:] "Greatly fortunate one, one who satisfies brahmanas and the good with pudding and ghee under the Krittikas gains unsurpassed worlds.

अध्याय १३

श्लोक 63.6

रॊहिण्यां परथितैर मांसैर माषैर अन्नेन सर्पिषा पयॊ ऽनुपानं दातव्यम आनृण्यार्थं दविजातये

ròhiṇyāṃ parathitaira māṃsaira māṣaira annena sarpiṣā payò 'nupānaṃ dātavyama ānṛṇyārthaṃ davijātaye

हिन्दी अर्थ

अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौ: प्रतिगृह्यताम् हमलोगोंपर अनुग्रह करनेके लिये हमारी दी हुई यह गौ स्वीकार कीजिये

English

Under Rohini, famed meats, beans, grain and ghee, with milk to drink after, should be given to a twice-born for freedom from debt.

अध्याय १३

श्लोक 63.7

दॊग्ध्रीं दत्त्वा स वत्सां तु नक्षत्रे सॊमदैवते गच्छन्ति मानुषाल लॊकात सवर्गलॊकम अनुत्तमम

dògdhrīṃ dattvā sa vatsāṃ tu nakṣatre sòmadaivate gacchanti mānuṣāla lòkāta savargalòkama anuttamama

हिन्दी अर्थ

नरं समूलं दहति कक्षमग्निरिव ज्वलन्

English

Giving a milch cow with calf under the star whose deity is Soma, they go from the world of men to unsurpassed heaven.

अध्याय १३

श्लोक 63.8

आर्द्रायां कृसरं दत्त्वा तैलमिष्रम उपॊषितः नरस तरति दुर्गाणि कषुर धारांश च पर्वतान

ārdrāyāṃ kṛsaraṃ dattvā tailamiṣrama upòṣitaḥ narasa tarati durgāṇi kaṣura dhārāṃśa ca parvatāna

हिन्दी अर्थ

प्रज्वलित अग्नि सूखे घास-फ़ूसके ढेरको दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यै: सह जलोद्धवै:

English

Giving krisara mixed with oil under Ardra and fasting, a man crosses hard places and mountains with razor-edged ridges.

अध्याय १३

श्लोक 63.9

अपूपान पुनर्वसौ दत्त्वा तथैवान्नानि शॊभने यशस्वी रूपसंपन्नॊ बह्व अन्ने जायते कुले

apūpāna punarvasau dattvā tathaivānnāni śòbhane yaśasvī rūpasaṃpannò bahva anne jāyate kule

हिन्दी अर्थ

आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांक्ष भरतर्षभ

English

Giving cakes under Punarvasu and likewise grain under the auspicious one, he is born in a family with much food, glorious and handsome.

अध्याय १३

श्लोक 63.10

पुष्ये तु कनकं दत्त्वा कृतं चाकृतम एव च अनालॊकेषु लॊकेषु सॊमवत स विराजते

puṣye tu kanakaṃ dattvā kṛtaṃ cākṛtama eva ca anālòkeṣu lòkeṣu sòmavata sa virājate

हिन्दी अर्थ

च्यवनको अपना परिचय दिया

English

"The blessed Vishnu said, 'I saluted Mahadeva, saying,— Salutations to thee, O thou that art the eternal origin of all things. The Rishis say that thou art the Lord of the Vedas. The righteous say that thou art Penance, thou art Sattwa, thou art Rajas, thou art Tamas, and thou art Truth. Thou art Brahman, thou art Rudra, thou art Varuna, thou art Agni, thou art Manu, thou art Bhava, thou art Dhatri, thou art Tashtri, thou art Vidhatri, thou art the puissant Master of all things, and thou art everywhere. All beings, mobile and immobile, have sprung from thee. This triple world with all its mobile and immobile entities, has been created by thee. The Rishis say that thou art superior to the senses, the mind, the vital breaths, the seven sacrificial fires, all others that have their refuge in the all-pervading Soul, and all the deities that are adored and worthy of adoration. Thou, O illustrious one, art the Vedas, the Sacrifices, Soma, Dakshina, Pavaka, Havi, and all other requisites of sacrifice. The merit obtained by sacrifices, gifts made to others, the study of the Vedas, vows, regulations in respect of restraint, Modesty, Fame, Prosperity, Splendour, Contentment, and Success, all exist for leading to thee, l Desire, Wrath, Fear, Cupidity, Pride, Stupefaction, and Malice, Pains and Diseases, are, O illustrious one, thy children. Thou art all acts that creatures do, thou art the joy and sorrow that flow from those acts, thou art the absence of joy and sorrow, thou art that Ignorance which is the indestructible seed of Desire, thou art the high origin of Mind, thou art Puissance, and thou art Eternity. 2 Thou art the Unmanifest, thou art Pavana, thou art inconceivable, thou art the thousand-rayed Sun, thou art the effulgent Chit, thou art the first of all the topics, and thou art the refuge of life. 3 The use of words like Mahat, Soul, Understanding, Brahman, Universe, Sambhu, and Self-born and other words occurring in succession (in the Vedas), show that thy nature has been judged (by persons conversant with the Vedas) as identical with Mahat and Soul. Verily, regarding thee as all

अध्याय १३

श्लोक 63.11

आश्लेषायां तु यॊ रूप्यम ऋषभं वा परयच्छति स सर्वभयनिर्मुक्तः शास्त्रवान अधितिष्ठति

āśleṣāyāṃ tu yò rūpyama ṛṣabhaṃ vā parayacchati sa sarvabhayanirmuktaḥ śāstravāna adhitiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

सत्यव्रतं महात्मानं देवकल्पं विशाम्पते च्यवनमुनिका विधिपूर्वक पूजन किया

English

this, the learned Brahmanas win over that ignorance which lies at the root of the world. Thou residest in the heart of all creatures, and thou art adored by the Rishis as Kshetrajna. Thy arms and feet extend to every place, and thy eyes, head, and face are everywhere. Thou hearest everywhere in the universe, and thou stayest, pervading all things. Of all acts that are performed in the Nimeshas and other divisions of time that spring in consequence of the puissance of the Sun, thou art the fruit, l Thou art the original effulgence (of the supreme Chit). Thou art Purusha, and thou residest in the hearts of all things. Thou art the various Yogic attributes of success, viz., Subtility and Grossness and Fruition and Supremacy and Effulgence and Immutability. 2 Understanding and intelligence and all the worlds rest upon thee. They that are devoted to meditation, that are always engaged in Yoga, that are devoted to or firm in Truth and that have subjugated their passions, seek thee and rest on thee. 3 They that know thee for one that is Immutable, or one that resides in all hearts, or one that is endued with supreme puissance, or one that is the ancient Purusha, or one that is pure Knowledge, or one that is the effulgent Chit, or one that is the highest refuge of all persons endued with intelligence, are certainly persons of great intelligence. Verily,

अध्याय १३

श्लोक 63.12

मघासु तिलपूर्णानि वर्धमानानि मानवः परदाय पुत्रपशुमान इह परेत्य च मॊदते

maghāsu tilapūrṇāni vardhamānāni mānavaḥ paradāya putrapaśumāna iha paretya ca mòdate

हिन्दी अर्थ

सर्व कर्तास्मि भगवन् यद्यपि स्यात् सुदुष्करम्

English

Giving sesame-filled and growing things under the Maghas, a man rejoices here and hereafter with sons and cattle.

अध्याय १३

श्लोक 63.13

फल्गुनी पूर्वसमये बराह्मणानाम उपॊषितः भक्षान फाणित संयुक्तान दत्त्वा सौभाग्यम ऋच्छति

phalgunī pūrvasamaye barāhmaṇānāma upòṣitaḥ bhakṣāna phāṇita saṃyuktāna dattvā saubhāgyama ṛcchati

हिन्दी अर्थ

मम मूल्यं प्रयच्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह साथ मेरा भी मूल्य चुका दीजिये

English

Fasting before Phalguni, giving foods with molasses to brahmanas, he attains good fortune.

अध्याय १३

श्लोक 63.14

घृतक्षीरसमायुक्तं विधिवत षष्टिकौदनम उत्तरा विषये दत्त्वा सवर्गलॊके महीयते

ghṛtakṣīrasamāyuktaṃ vidhivata ṣaṣṭikaudanama uttarā viṣaye dattvā savargalòke mahīyate

हिन्दी अर्थ

निष्क्रयार्थे भगवतो यथा55ह भृगुनन्दन:

English

Giving duly shashtika rice with ghee and milk under Uttara, he is honoured in heaven.

अध्याय १३

श्लोक 63.15

यद यत परदीयते दानम उत्तरा विषये नरैः महाफलम अनन्तं च भवतीति विनिश्चयः

yada yata paradīyate dānama uttarā viṣaye naraiḥ mahāphalama anantaṃ ca bhavatīti viniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

अपनी ही बुद्धिसे विचार करके निश्चित कीजिये दीयतां सदृशं मूल्यममात्यै:ः सह चिन्तय

English

Whatever gift is given by men under Uttara, it is certain that it has great and endless fruit.

अध्याय १३

श्लोक 63.16

हस्ते हस्तिरथं दत्त्वा चतुर्युक्तम उपॊषितः पराप्नॊति परमाँल लॊकान पुण्यकामसमन्वितान

haste hastirathaṃ dattvā caturyuktama upòṣitaḥ parāpnòti paramā~la lòkāna puṇyakāmasamanvitāna

हिन्दी अर्थ

उचित मूल्य चुकाइये। इस विषयमें अपने मन्त्रियोंक साथ विचार कीजिये

English

Giving an elephant-chariot yoked with four under Hasta while fasting, he gains the highest worlds joined with desires of merit.

अध्याय १३

श्लोक 63.17

चित्रायाम ऋषभं दत्त्वा पुण्यान गन्धांश च भारत चरत्य अप्सरसां लॊके रमते नन्दने तथा

citrāyāma ṛṣabhaṃ dattvā puṇyāna gandhāṃśa ca bhārata caratya apsarasāṃ lòke ramate nandane tathā

हिन्दी अर्थ

यदेतदपि नो मूल्यमतो भूय: प्रदीयताम् दीजिये और यदि यह भी ठीक मूल्य न हो तो और अधिक दीजिये

English

Giving a bull and holy scents under Chitra, Bharata, he moves in the world of apsarases and delights in Nandana.

अध्याय १३

श्लोक 63.18

सवाताव अथ धनं दत्त्वा यद इष्टतमम आत्मनः पराप्नॊति लॊकान स शुभान इह चैव महद यशः

savātāva atha dhanaṃ dattvā yada iṣṭatamama ātmanaḥ parāpnòti lòkāna sa śubhāna iha caiva mahada yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

सदृशं दीयतां मूल्य ब्राह्मणैः सह चिन्तय

English

Giving wealth, whatever is dearest to him, under Svati, he gains good worlds and great fame here.

अध्याय १३

श्लोक 63.19

विशाखायाम अनड्वाहं धेनुं दत्त्वा च दुग्धदाम स परासङ्गं च शकटं स धान्यं वस्त्रसंयुतम

viśākhāyāma anaḍvāhaṃ dhenuṃ dattvā ca dugdhadāma sa parāsaṅgaṃ ca śakaṭaṃ sa dhānyaṃ vastrasaṃyutama

हिन्दी अर्थ

साथ विचार कीजिये एतन्मूल्यमहं मन्ये कि वान्यन्मन्यसे द्विज

English

Under Vishakha, giving an ox and a milch cow, and a cart with its loads, with grain and clothing,

अध्याय १३

श्लोक 63.20

पितॄन देवांश च परीणाति परेत्य चानन्त्यम अश्नुते न च दुर्गाण्य अवाप्नॊति सवर्गलॊकं च गच्छति

pitṝna devāṃśa ca parīṇāti paretya cānantyama aśnute na ca durgāṇya avāpnòti savargalòkaṃ ca gacchati

हिन्दी अर्थ

स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहित: हो उठे और मन्त्री तथा पुरोहितके साथ इस विषयमें विचार करने लगे

English

he pleases ancestors and gods and gains endlessness after death; he does not meet hard places and goes to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 63.21

दत्त्वा यथॊक्तं विप्रेभ्यॊ वृत्तिम इष्टां स विन्दति नरकादींश च संक्लेशान नाप्नॊतीति विनिश्चयः

dattvā yathòktaṃ viprebhyò vṛttima iṣṭāṃ sa vindati narakādīṃśa ca saṃkleśāna nāpnòtīti viniścayaḥ

हिन्दी अर्थ

नहुषस्य समीपस्थो गविजातो5भवन्मुनि:

English

Having given to brahmanas as told, he finds the wished livelihood and does not meet hell and other afflictions: so it is certain.

अध्याय १३

श्लोक 63.22

अनुराधासु परावारं वस्त्रान्तरम उपॊषितः दत्त्वा युगशतं चापि नरः सवर्गे महीयते

anurādhāsu parāvāraṃ vastrāntarama upòṣitaḥ dattvā yugaśataṃ cāpi naraḥ savarge mahīyate

हिन्दी अर्थ

तोषयिष्याम्यहं क्षिप्रं यथा तुष्टो भविष्यति भवतो यदहं ब्रूयां तत्कार्यममविशंकया

English

Giving a covering garment under Anuradha, fasting, and a hundred yokes also, a man is honoured in heaven.

अध्याय १३

श्लोक 63.23

कालशाकं तु विप्रेभ्यॊ दत्त्वा मर्त्यः स मूलकम जयेष्ठायाम ऋद्धिम इष्टां वै गतिम इष्टां च विन्दति

kālaśākaṃ tu viprebhyò dattvā martyaḥ sa mūlakama jayeṣṭhāyāma ṛddhima iṣṭāṃ vai gatima iṣṭāṃ ca vindati

हिन्दी अर्थ

परित्रायस्व मामस्मद्विषयं च कुलं च मे

English

Giving kalashaka with radish to brahmins under Jyeshtha, a mortal gains the wished prosperity and the wished goal.

अध्याय १३

श्लोक 63.24

मूले मूलफलं दत्त्वा बराह्मणेभ्यः समाहितः पितॄन परीणयते चापि गतिम इष्टां च गच्छति

mūle mūlaphalaṃ dattvā barāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ pitṝna parīṇayate cāpi gatima iṣṭāṃ ca gacchati

हिन्दी अर्थ

किं पुनर्मा तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम् प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम्

English

Giving root and fruit to brahmanas under Mula, composed, he pleases the ancestors and goes to the wished goal.

अध्याय १३

श्लोक 63.25

अथ पूर्वास्व अषाढासु दधि पात्राण्य उपॊषितः कुलवृत्तॊपसंपन्ने बराह्मणे वेदपारगे परदाय जायते परेत्य कुले सुबहु गॊकुले

atha pūrvāsva aṣāḍhāsu dadhi pātrāṇya upòṣitaḥ kulavṛttòpasaṃpanne barāhmaṇe vedapārage paradāya jāyate paretya kule subahu gòkule

हिन्दी अर्थ

आप नौका बनकर मुझे पार लगाइये। इनके योग्य मूल्यका निर्णय कर दीजिये

English

Then fasting under Purvashadha and giving curd vessels to a brahmana of family conduct, a master of the Vedas, he is born after death in a family with many cattle.

अध्याय १३

श्लोक 63.26

उदमन्थं स सर्पिष्कं परभूतमधु फाणितम दत्त्वॊत्तरास्व आषाढासु सर्वकामान अवाप्नुयात

udamanthaṃ sa sarpiṣkaṃ parabhūtamadhu phāṇitama dattvòttarāsva āṣāḍhāsu sarvakāmāna avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

महर्षि राजा तथा उनके समस्त मन्त्रियोंको आनन्दित करते हुए बोले-- गावश्व पुरुषव्याप्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम्

English

Giving udamantha with ghee, abundant honey and molasses under Uttarashadha, he would gain all desires.

अध्याय १३

श्लोक 63.27

दुग्धं तव अभिजिते यॊगे दत्त्वा मधु घृताप्लुतम धर्मनित्यॊ मनीषिभ्यः सवर्गलॊके महीयते

dugdhaṃ tava abhijite yòge dattvā madhu ghṛtāplutama dharmanityò manīṣibhyaḥ savargalòke mahīyate

हिन्दी अर्थ

कीमतमें एक गौ प्रदान कीजिये”

English

Giving milk joined with honey and ghee at the conjunction of Abhijit to the wise, constant in dharma, he is honoured in heaven.

अध्याय १३

श्लोक 63.28

शरवणे कम्बलं दत्त्वा वस्त्रान्तरितम एव च शवेतेन याति यानेन सर्वलॊकान असंवृतान

śaravaṇe kambalaṃ dattvā vastrāntaritama eva ca śavetena yāti yānena sarvalòkāna asaṃvṛtāna

हिन्दी अर्थ

हर्षेण महता युक्त: सहामात्यपुरोहितः इदं प्रोवाच नृपते वाचा संतर्पयज्निव

English

Giving a blanket covered with a garment under Shravana, he goes with a white vehicle to all unobstructed worlds.

अध्याय १३

श्लोक 63.29

गॊप्रयुक्तं धनिष्ठासु यानं दत्त्वा समाहितः वस्त्ररश्मि धरं सद्यः परेत्य राज्यं परपद्यते

gòprayuktaṃ dhaniṣṭhāsu yānaṃ dattvā samāhitaḥ vastraraśmi dharaṃ sadyaḥ paretya rājyaṃ parapadyate

हिन्दी अर्थ

एतन्मूल्यमहं मन्ये तव धर्मभूतां वर

English

Giving, composed, a vehicle yoked with cows, with reins of cloth, under Dhanishtha, he at once gains a kingdom after death.

अध्याय १३

श्लोक 63.30

गन्धाञ शतभिषग यॊगे दत्त्वा सागुरु चन्दनान पराप्नॊत्य अप्सरसां लॊकान परेत्य गन्धांश च शाश्वतान

gandhāña śatabhiṣaga yòge dattvā sāguru candanāna parāpnòtya apsarasāṃ lòkāna paretya gandhāṃśa ca śāśvatāna

हिन्दी अर्थ

गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम्

English

Giving scents, aloe and sandal at the conjunction of Shatabhishak, he gains the worlds of apsarases and eternal scents after death.

अध्याय १३

श्लोक 63.31

पूर्वभाद्रपदा यॊगे राजमाषान परदाय तु सर्वभक्ष फलॊपेतः स वै परेत्य सुखी भवेत

pūrvabhādrapadā yòge rājamāṣāna paradāya tu sarvabhakṣa phalòpetaḥ sa vai paretya sukhī bhaveta

हिन्दी अर्थ

अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हवि: गावो यज्ञस्य नेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम्

English

Giving rajamasha under Purvabhadrapada, joined with fruit of all foods, he becomes happy after death.

अध्याय १३

श्लोक 63.32

औरभ्रम उत्तरा यॊगे यस तु मांसं परयच्छति स पितॄन परीणयति वै परेत्य चानन्त्यम अश्नुते

aurabhrama uttarā yòge yasa tu māṃsaṃ parayacchati sa pitṝna parīṇayati vai paretya cānantyama aśnute

हिन्दी अर्थ

करनेवाली तथा उसका मुख हैं

English

He who gives ram's meat at the conjunction of Uttara pleases the ancestors and gains endlessness after death.

अध्याय १३

श्लोक 63.33

कांस्यॊपदॊहनां धेनुं रेवत्यां यः परयच्छति सा परेत्य कामान आदाय दातारम उपतिष्ठति

kāṃsyòpadòhanāṃ dhenuṃ revatyāṃ yaḥ parayacchati sā paretya kāmāna ādāya dātārama upatiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

अमृतायतनं चैता: सर्वलोकनमस्कृता: गावो हि सुमहत् तेज: प्राणिनां च सुखप्रदा:

English

He who gives a cow with a bronze milk-pail under Revati: she, after death, takes desires and attends the giver.

अध्याय १३

श्लोक 63.34

रथम अश्वसमायुक्तं दत्त्वाश्विन्यां नरॊत्तमः हस्त्यश्वरथसंपन्ने वर्चस्वी जायते कुले

rathama aśvasamāyuktaṃ dattvāśvinyāṃ naròttamaḥ hastyaśvarathasaṃpanne varcasvī jāyate kule

हिन्दी अर्थ

राशि और समस्त प्राणियोंको सुख देनेवाली हैं

English

The best of men who gives a chariot yoked with horses under Ashvini is born in a family rich in elephants, horses and chariots, splendid.

अध्याय १३

श्लोक 63.35

भरणीषु दविजातिभ्यस तिलधेनुं परदाय वै गाः सुप्रभूताः पराप्नॊति नरः परेत्य यशस तथा

bharaṇīṣu davijātibhyasa tiladhenuṃ paradāya vai gāḥ suprabhūtāḥ parāpnòti naraḥ paretya yaśasa tathā

हिन्दी अर्थ

विराजयति त॑ देशं पापं चास्यापकर्षति गाव: कामदुहो देव्यो नान्यत् किंचित् परं स्मृतम्

English

Giving a sesame cow to the twice-born under Bharani, a man gains many cows and fame after death."

अध्याय १३

श्लोक 63.36

[भ] इत्य एष लक्षणॊद्देशः परॊक्तॊ नक्षत्रयॊगतः देवक्या नारदेनेह सा सनुषाभ्यॊ ऽबरवीद इदम

[bha] itya eṣa lakṣaṇòddeśaḥ paròktò nakṣatrayògataḥ devakyā nāradeneha sā sanuṣābhyò 'baravīda idama

हिन्दी अर्थ

गुणैकदेशवचनं शक्‍यं पारायणं न तु

English

[Bhishma said:] Thus this indication according to the conjunction of the stars was told here by Narada to Devaki, and she told it to her daughters-in-law.

अध्याय १३

श्लोक 64.1

[भ] सर्वान कामान परयच्छन्ति ये परयच्छन्ति काञ्चनम इत्य एवं भगवान अत्रिः पितामहसुतॊ ऽबरवीत

[bha] sarvāna kāmāna parayacchanti ye parayacchanti kāñcanama itya evaṃ bhagavāna atriḥ pitāmahasutò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्न॒ुपम् परमित्यब्रवीत् प्रीतस्तदा भरतसत्तम

English

such persons stay, transcending intelligence. 4 By understanding the seven subtile entities (viz., Mahat, Ego, and five subtile primal elements called Tanmatras), by comprehending thy six attributes (of Omniscience, Contentment of Fullness, Knowledge without beginning, Independence, Puissance that is not at fault at any time and that is infinite), and being conversant with Yoga that is freed from every false notion, the man of knowledge succeeds in entering into thy great self.— After I had said these words, O Partha, unto Bhava, that dispeller of grief and pain, the universe, both mobile and immobile, sent up a leonine shout (expressive of their approval of the correctness of my words). The innumerable Brahmanas there present, the deities and the Asuras, the Nagas, the Pisachas, the Pitris, the birds, diverse Rakshasas, diverse classes of ghosts and spirits, and all the great Rishis, then bowed down unto that great Deity. There then fell upon my head showers of celestial flowers possessed of great fragrance, and delicious winds blew on the spot. The puissant Sankara then, devoted to the good of the universe, looked at the goddess Uma and the lord of the

अध्याय १३

श्लोक 64.2

पवित्रं शुच्य अथायुष्यं पितॄणाम अक्षयं च तत सुवर्णं मनुजेन्द्रेण हरिश्चन्द्रेण कीर्तितम

pavitraṃ śucya athāyuṣyaṃ pitṝṇāma akṣayaṃ ca tata suvarṇaṃ manujendreṇa hariścandreṇa kīrtitama

हिन्दी अर्थ

च्यवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत

English

Holy, pure, life-giving and imperishable for the ancestors is gold, as declared by the king Harishchandra.

अध्याय १३

श्लोक 64.3

पानीय दानं परमं दानानां मनुर अब्रवीत तस्माद वापीश च कूपांश च तडागानि च खानयेत

pānīya dānaṃ paramaṃ dānānāṃ manura abravīta tasmāda vāpīśa ca kūpāṃśa ca taḍāgāni ca khānayeta

हिन्दी अर्थ

इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं आगामिन॑ महाबुद्धि: स्ववंशे मुनिसत्तम:

English

Manu said giving drinking water is the highest of gifts; therefore one should dig ponds, wells and tanks.

अध्याय १३

श्लोक 64.4

अर्धं पापस्य हरति पुरुषस्येह कर्मणः कूपः परवृत्त पानीयः सुप्रवृत्तश च नित्यशः

ardhaṃ pāpasya harati puruṣasyeha karmaṇaḥ kūpaḥ paravṛtta pānīyaḥ supravṛttaśa ca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

दग्धुकाम: कुलं सर्व कुशिकानां तपोधन:

English

A well with water flowing, well-set going always, removes half the sin of a man's deed here.

अध्याय १३

श्लोक 64.5

सर्वं तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये गावः पिबन्ति विप्राश च साधवश च नराः सदा

sarvaṃ tārayate vaṃśaṃ yasya khāte jalāśaye gāvaḥ pibanti viprāśa ca sādhavaśa ca narāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

वस्तुमिच्छा समुत्पन्ना त्वया सह ममानघ प्रदानकाले कन्यानामुच्यते च सदा बुधैः

English

He carries his whole line across in whose dug reservoir cows, brahmanas, and good men always drink.

अध्याय १३

श्लोक 64.6

निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्य अवारितम स दुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदा चिद अवाप्नुते

nidāghakāle pānīyaṃ yasya tiṣṭhatya avāritama sa durgaṃ viṣamaṃ kṛcchraṃ na kadā cida avāpnute

हिन्दी अर्थ

इसका उपदेश देते हैं

English

He whose water stands unobstructed in the hot season never meets hard places, rough and difficult.

अध्याय १३

श्लोक 64.7

बृहस्पतेर भगवतः पूष्णश चैव भगस्य च अश्विनॊश चैव वह्नेश च परीतिर भवति सर्पिषा

bṛhaspatera bhagavataḥ pūṣṇaśa caiva bhagasya ca aśvinòśa caiva vahneśa ca parītira bhavati sarpiṣā

हिन्दी अर्थ

तत्कार्य प्रकरिष्यामि तदनुज्ञातुमहसि कुशिको भार्यया सार्थमाजगाम यतो मुनि:

English

The blessed Brihaspati, Pushan, Bhaga, the Ashvins and Agni are pleased with ghee.

अध्याय १३

श्लोक 64.8

परमं भेषजं हय एतद यज्ञानाम एतद उत्तमम रसानाम उत्तमं चैतत फलानां चैतद उत्तमम

paramaṃ bheṣajaṃ haya etada yajñānāma etada uttamama rasānāma uttamaṃ caitata phalānāṃ caitada uttamama

हिन्दी अर्थ

कारयामास सर्वाक्ष क्रियास्तस्य महात्मन:

English

It is the highest medicine, the best of sacrifices, the best of juices and the best of fruits.

अध्याय १३

श्लोक 64.9

फलकामॊ यशः कामः पुष्टि कामश च नित्यदा घृतं दद्याद दविजातिभ्यः पुरुषः शुचिर आत्मवान

phalakāmò yaśaḥ kāmaḥ puṣṭi kāmaśa ca nityadā ghṛtaṃ dadyāda davijātibhyaḥ puruṣaḥ śucira ātmavāna

हिन्दी अर्थ

बाद उन महात्माको अर्घ्य आदि देनेकी सम्पूर्ण क्रियाएँ पूर्ण करायीं ग्राहयामास चाव्यग्रो महात्मा नियतव्रत:

English

A man wishing fruit, fame and nourishment should always give ghee to the twice-born, pure and self-possessed.

अध्याय १३

श्लोक 64.10

घृतं मासे आश्वयुजि विप्रेभ्यॊ यः परयच्छति तस्मै परयच्छतॊ रूपं परीतौ देवाव इहाश्विनौ

ghṛtaṃ māse āśvayuji viprebhyò yaḥ parayacchati tasmai parayacchatò rūpaṃ parītau devāva ihāśvinau

हिन्दी अर्थ

तथेति चोदित: प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजयत्

English

celestials and myself also, and thus spoke unto me,— We know, O Krishna, that thou, O slayer of foes, art filled with the greatest devotion towards us. Do what is for thy good. My love and affection for thee is very great. Do thou ask for eight boons. I shall verily give them unto thee, O Krishna, O best of all persons, tell me what they are, O chief of the Yadavas. Name what thou wishest. However difficult of attainment they be, thou shalt have them still.'" l

अध्याय १३

श्लोक 64.11

पायसं सर्पिषा मिश्रं दविजेभ्यॊ यः परयच्छति गृहं तस्य न रक्षांसि धर्षयन्ति कदा चन

pāyasaṃ sarpiṣā miśraṃ davijebhyò yaḥ parayacchati gṛhaṃ tasya na rakṣāṃsi dharṣayanti kadā cana

हिन्दी अर्थ

गविजश्न महातेजा: स्वमाश्रमपर्द ययौ बाद महातेजस्वी गोजात मुनि भी अपने आश्रमको पधारे

English

wealth. This attribute of being more agreeable than wealth itself, that is being agreeable to all the universe,— is due to the favour of Mahadeva. The commentator explains it in an esoteric sense, coming to the conclusion that arthat priyataratwancha means the attribute of becoming the Soul of all things in the

अध्याय १३

श्लोक 64.12

पिपासया न मरियते सॊपच्छन्दश च दृश्यते न पराप्नुयाच च वयसनं करकान यः परयच्छति

pipāsayā na mariyate sòpacchandaśa ca dṛśyate na parāpnuyāca ca vayasanaṃ karakāna yaḥ parayacchati

हिन्दी अर्थ

अपनी राजधानीको लौट आये

English

obtained,— that is, as a boon from Mahadeva, was Pradyumna begotten by Krishna upon Rukmini, his favourite spouse.

अध्याय १३

श्लोक 64.13

परयतॊ बराह्मणाग्रेभ्यः शरद्धया परया युतः उपस्पर्शन षड्भागं लभते पुरुषः सदा

parayatò barāhmaṇāgrebhyaḥ śaraddhayā parayā yutaḥ upasparśana ṣaḍbhāgaṃ labhate puruṣaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

कि भूय: कथ्यतां वीर कि ते हृदि विवक्षितम् त॑ मे शूणु महाबाहो श्रुत्वा व्याख्यातुमहसि

English

and will be explained later on in this very chapter.

अध्याय १३

श्लोक 64.14

यः साधनार्थं काष्ठानि बराह्मणेभ्यः परयच्छति परतापार्थं च राजेन्द्र वृत्तवद्भ्यः सदा नरः

yaḥ sādhanārthaṃ kāṣṭhāni barāhmaṇebhyaḥ parayacchati paratāpārthaṃ ca rājendra vṛttavadbhyaḥ sadā naraḥ

हिन्दी अर्थ

है। महाप्राज्ञ! उसे सुनिये और सुनकर उसकी व्याख्या कीजिये

English

for Hardakasam, i.e., the firmament of the heart; adityas stand for the senses. The meaning then becomes,— 'How can one that is merely a man comprehend Sambhu whom the senses cannot comprehend, for Sambhu dwells in the firmament of the heart and cannot be seen but by the internal

अध्याय १३

श्लोक 64.15

सिध्यन्त्य अर्थाः सदा तस्य कार्याणि विविधानि च उपर्य उपरि शत्रूणां वपुषा दीप्यते च सः

sidhyantya arthāḥ sadā tasya kāryāṇi vividhāni ca uparya upari śatrūṇāṃ vapuṣā dīpyate ca saḥ

हिन्दी अर्थ

राम॑ धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्‍्मे व्याख्यातुमहसि हुआ है; अतः आप मेरे प्रश्चका विशद विवेचन कीजिये

English

His aims and various works always succeed, and he shines in body above his enemies.

अध्याय १३

श्लोक 64.16

भगवांश चास्य सुप्रीतॊ वह्निर भवति नित्यशः न तं तयजन्ते पशवः संग्रामे च जयत्य अपि

bhagavāṃśa cāsya suprītò vahnira bhavati nityaśaḥ na taṃ tayajante paśavaḥ saṃgrāme ca jayatya api

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न कैसे हो गया?

English

The blessed Agni is always very pleased with him; animals do not leave him, and he wins in battle.

अध्याय १३

श्लोक 64.17

पुत्राञ शरियं च लभते यश छत्रं संप्रयच्छति चक्षुर वयाधिं न लभते यज्ञभागम अथाश्नुते

putrāña śariyaṃ ca labhate yaśa chatraṃ saṃprayacchati cakṣura vayādhiṃ na labhate yajñabhāgama athāśnute

हिन्दी अर्थ

कौशिकाच्च कथं वंशात् क्षत्राद् वै ब्राह्मणो भवेत् कुशिकका वंश तो क्षत्रिय था, उससे ब्राह्मण जातिकी उत्पत्ति कैसे हुई?

English

One who gives an umbrella gains sons and prosperity; he does not get eye disease, and he enjoys a share of sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 64.18

निदाघकाले वर्षे वा यश छत्रं संप्रयच्छति नास्य कश चिन मनॊ दाहः कदा चिद अपि जायते कृच्छ्रात स विषमाच चैव विप्र मॊक्षम अवाप्नुते

nidāghakāle varṣe vā yaśa chatraṃ saṃprayacchati nāsya kaśa cina manò dāhaḥ kadā cida api jāyate kṛcchrāta sa viṣamāca caiva vipra mòkṣama avāpnute

हिन्दी अर्थ

रामस्य च नरव्याप्र विश्वामित्रस्य चैव हि

English

One who gives an umbrella in the hot season or rains never gets any burning of mind, and from hardship and rough ground he gains release, brahmana.

अध्याय १३

श्लोक 64.19

परदानं सर्वदानानां शकटस्य विशिष्यते एवम आह महाभागः शाण्डिल्यॊ भगवान ऋषिः

paradānaṃ sarvadānānāṃ śakaṭasya viśiṣyate evama āha mahābhāgaḥ śāṇḍilyò bhagavāna ṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषसिंह! महात्मा परशुराम और विश्वामित्रका महान् प्रभाव अदभुत था एष दोष: सुतान् हित्वा तत्त्वं व्याख्यातुमहसि

English

The gift of a cart is distinguished among all gifts; so said the greatly fortunate blessed sage Shandilya.

अध्याय १३

श्लोक 65.1

[य] दह्यमानाय विप्राय यः परयच्छत्य उपानहौ यत फलं तस्य भवति तन मे बरूहि पितामह

[ya] dahyamānāya viprāya yaḥ parayacchatya upānahau yata phalaṃ tasya bhavati tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

भगवन् परवन्‍न्तौ स्वो ब्रूहि किं करवावहे

English

vision that Yoga supplies.' Some texts read 'nidhanamadim meaning end and beginning.'

अध्याय १३

श्लोक 65.2

[भ] उपानहौ परयच्छेद यॊ बराह्मणेभ्यॊ समाहितः मर्दते कनकान सर्वान विषमान निस्तरत्य अपि स शत्रूणाम उपरि च संतिष्ठति युधिष्ठिर

[bha] upānahau parayaccheda yò barāhmaṇebhyò samāhitaḥ mardate kanakāna sarvāna viṣamāna nistaratya api sa śatrūṇāma upari ca saṃtiṣṭhati yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

भोजन तैयार था, उसे लाकर उन्होंने मुनिके सामने प्रस्तुत कर दिया संवाहितव्यौ मे पादौ जागृतव्यं च तेडनिशम्

English

[Bhishma said:] One who gives sandals to brahmanas, composed, treads all thorns and crosses rough places, and stands above his enemies, Yudhishthira.

अध्याय १३

श्लोक 65.3

यानं चाश्वतरी युक्तं तस्य शुभ्रं विशां पते उपतिष्ठति कौन्तेय रूप्यकाञ्चनभूषणम शकटं दम्य संयुक्तं दत्तं भवति चैव हि

yānaṃ cāśvatarī yuktaṃ tasya śubhraṃ viśāṃ pate upatiṣṭhati kaunteya rūpyakāñcanabhūṣaṇama śakaṭaṃ damya saṃyuktaṃ dattaṃ bhavati caiva hi

हिन्दी अर्थ

ददर्श शयने तस्मिन् शयानं भृगुनन्दनम्

English

A lovely vehicle yoked with mules, adorned with silver and gold, waits on him, Kaunteya; and a cart yoked with young oxen is given.

अध्याय १३

श्लोक 65.4

[य] यत फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम गॊप्रदाने ऽननदाने च भूयस तद बरूहि कौरव

[ya] yata phalaṃ tiladāne ca bhūmidāne ca kīrtitama gòpradāne 'nanadāne ca bhūyasa tada barūhi kaurava

हिन्दी अर्थ

वेसवारविकारांश्व पानकानि लघूनि च बदरेड्गुदकाश्मर्यभललातकफलानि च

English

[Yudhishthira said:] The fruit told of the gift of sesame and of land, tell me more of cows and of food, Kauravya.

अध्याय १३

श्लोक 65.5

[भ] शृणुष्व मम कौन्तेय तिलदानस्य यत फलम निशम्य च यथान्यायं परयच्छ कुरुसत्तम

[bha] śṛṇuṣva mama kaunteya tiladānasya yata phalama niśamya ca yathānyāyaṃ parayaccha kurusattama

हिन्दी अर्थ

यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथ:

English

[Bhishma said:] Hear from me, Kaunteya, the fruit of giving sesame, and having heard, give duly, best of the Kurus.

अध्याय १३

श्लोक 65.6

पितॄणां परथमं भॊज्यं तिलाः सृष्टाः सवयम्भुवा तिलदानेन वै तस्मात पितृपक्षः परमॊदते

pitṝṇāṃ parathamaṃ bhòjyaṃ tilāḥ sṛṣṭāḥ savayambhuvā tiladānena vai tasmāta pitṛpakṣaḥ paramòdate

हिन्दी अर्थ

दिया। मुक्त करके इन दोनोंसे विधिपूर्वक वार्तालाप किया ददानि वां वर श्रेष्ठ तं ब्र्तामिति भारत

English

Sesame was created by the Self-born as the first food of the ancestors; therefore by the gift of sesame the fortnight of the ancestors rejoices.

अध्याय १३

श्लोक 65.7

माघमासे तिलान यस तु बराह्मणेभ्यः परयच्छति सर्वसत्त्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति

māghamāse tilāna yasa tu barāhmaṇebhyaḥ parayacchati sarvasattvasamākīrṇaṃ narakaṃ sa na paśyati

हिन्दी अर्थ

इहस्थं मां सभार्यस्त्वं द्रष्टासि श्वो नराधिप

English

He who gives sesame to brahmanas in the month of Magha does not see a hell crowded with all beings.

अध्याय १३

श्लोक 65.8

सर्वकामैः स यजते यस तिलैर यजते पितॄन न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कथं चन

sarvakāmaiḥ sa yajate yasa tilaira yajate pitṝna na cākāmena dātavyaṃ tilaśrāddhaṃ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

यत् काडक्षितं हादिस्थं ते तत् सर्व हि भविष्यति हुआ है। तुम्हारे मनमें जो-जो अभिलाषा होगी वह सब पूर्ण हो जायगी”

English

One who sacrifices to ancestors with sesame sacrifices with all desires; a sesame funeral rite should never be given without desire.

अध्याय १३

श्लोक 65.9

महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः परसृता तिलाः ततॊ दिव्यं गता भावं परदानेषु तिलाः परभॊ

maharṣeḥ kaśyapasyaite gātrebhyaḥ parasṛtā tilāḥ tatò divyaṃ gatā bhāvaṃ paradāneṣu tilāḥ parabhò

हिन्दी अर्थ

प्रोवाच मुनिशार्दूलमिदं वचनमर्थवत्

English

These sesame came forth from the limbs of the great sage Kashyapa; thence sesame went to a divine state in gifts, lord.

अध्याय १३

श्लोक 65.10

पौष्टिका रूपदाश चैव तथा पापविनाशनाः तस्मात सर्वप्रदानेभ्यस तिलदानं विशिष्यते

pauṣṭikā rūpadāśa caiva tathā pāpavināśanāḥ tasmāta sarvapradānebhyasa tiladānaṃ viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

दोनों पति-पत्नी आपके अधीन हैं। बताइये, हम आपकी क्‍या सेवा करें यज्ञदानानि च तथा ब्रहि सर्व ददामि ते

English

of Himavat, with a view to gratifying the god Mahadeva. The son obtained as a boon from Mahadeva was Samva, as would appear from this and the succeeding verses. Elsewhere, however, it is stated that the son so obtained was Pradyumna begotten upon Rukmini. The inconsistency would disappear if we suppose that Krishna adored Mahadeva twice for obtaining sons.

अध्याय १३

श्लोक 65.11

आपस्तम्बश च मेधावी शङ्खश च लिखितस तथा महर्षिर गौतमश चापि तिलदानैर दिवं गताः

āpastambaśa ca medhāvī śaṅkhaśa ca likhitasa tathā maharṣira gautamaśa cāpi tiladānaira divaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

राजा त्वमसि शाध्युर्वीमहं तु परवांस्त्वयि

English

Arjuna which is identified with Terminalia Arjuna, syn. Pentaptera Arjuna. Kadamva is Nauclea cadamba, Roxb. Kuruveka is Barleria cristata, Linn. Ketaka is Pandanus odoratissimus, Linn. Jamvu is Eugenia Jambolana. Patala is Stereospermum suaveolens syn. Bignonia suaveolens, Roxb. Varunaka is Crataea, religiosa, syn. Capparis trifoliata, Roxb. Vatasanabha is Aconitum ferox, Wall. Vilwa is Aegle Marmelos. Sarala is Pinus longifolia, Roxb. Kapittha is Feronia Elephantum. Piyala is Buchanania latifolia. Sala is Shorea robusta. Vadari is Zisyphus jujuba. Kunda is Balanites Roxburghii, Punnaga is Callophyllum inophyllum. Asoka is Saraca. Indica, Linn, syn Jonesia Asoka, Roxb. Amra is Mangifera Indica. Kovidara is Bauhinia, accuminata Linn. Champaka is Michelia Champaka, Linn. Panasa is Artocarpus integrifolia, Linn.

अध्याय १३

श्लोक 65.12

तिलहॊमपरा विप्राः सर्वे संयत मैथुनाः समा गव्येन हविषा परवृत्तिषु च संस्थिताः

tilahòmaparā viprāḥ sarve saṃyata maithunāḥ samā gavyena haviṣā paravṛttiṣu ca saṃsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

कुशिकं प्रत्युवाचेद॑ मुदा परमया युत: नचगानवच वैदेशान् न यज्ञ श्रूयतामिदम्

English

Jahnavi. What is meant by Jahnavi having been always represent there is that the goddess always stayed there in spirit, desirous of conferring merit upon those that would reverence her.

अध्याय १३

श्लोक 65.13

सर्वेषाम एव दानानां तिलदानं परं समृतम अक्षयं सर्वदानानां तिलदानम इहॊच्यते

sarveṣāma eva dānānāṃ tiladānaṃ paraṃ samṛtama akṣayaṃ sarvadānānāṃ tiladānama ihòcyate

हिन्दी अर्थ

परिचर्योडस्मि यत्ताभ्यां युवाभ्यामविशड्कया

English

mischief he did unto all.

अध्याय १३

श्लोक 65.14

उत्पन्ने च पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परंतप तिलैर अग्नित्रयं हुत्वा पराप्तवान गतिम उत्तमाम

utpanne ca purā havye kuśikarṣiḥ paraṃtapa tilaira agnitrayaṃ hutvā parāptavāna gatima uttamāma

हिन्दी अर्थ

प्रत्यब्रूतां च तमृषिमेवमस्त्विति भारत गृहोद्देशं ततस्तस्य दर्शनीयमदर्शयत्

English

Surya-parjanya-prithivyadi-sristi-samarthyam. Similarly, by Saswatam Valam is meant that power which arises from Brahmavidya.

अध्याय १३

श्लोक 65.15

इति परॊक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानम अनुत्तमम विधानं येन विधिना तिलानाम इह शस्यते

iti paròktaṃ kuruśreṣṭha tiladānama anuttamama vidhānaṃ yena vidhinā tilānāma iha śasyate

हिन्दी अर्थ

प्रयतिष्यावहे प्रीतिमाहर्तु ते तपोधन

English

king. Kundin is one with the calabash. The meaning is that it is Mahadeva who becomes the Sanyasin or the mendicant on the one hand and the monarch on the other.

अध्याय १३

श्लोक 65.16

अत ऊर्ध्वं निबॊधेदं देवानां यष्टुम इच्छताम समागमं महाराज बरह्मणा वै सवयम्भुवा

ata ūrdhvaṃ nibòdhedaṃ devānāṃ yaṣṭuma icchatāma samāgamaṃ mahārāja barahmaṇā vai savayambhuvā

हिन्दी अर्थ

अथर्षिश्षोदयामास पानमन्नं तथैव च किमन्नजातमिष्टं ते किमुपस्थापयाम्यहम्

English

The deities also, including Mahadeva, bear the Upavita. Mahadeva's Upavita is made of living snakes.

अध्याय १३

श्लोक 65.17

देवाः समेत्य बरह्माणं भूमिभागं यियक्षवः शुभं देशम अयाचन्त यजेम इति पार्थिव

devāḥ sametya barahmāṇaṃ bhūmibhāgaṃ yiyakṣavaḥ śubhaṃ deśama ayācanta yajema iti pārthiva

हिन्दी अर्थ

सा भोजन अभीष्ट है? आपकी सेवामें क्या-क्या सामान लाऊँ?”

English

The gods, assembling before Brahma, wishing to sacrifice, asked for a lovely place of earth, king: "Let us sacrifice."

अध्याय १३

श्लोक 65.18

[देवाह] भगवंस तवं परभुर भूमेः सर्वस्य तरिदिवस्य च यजेमहि महाभाग यज्ञं भवद अनुज्ञया नाननुज्ञात भूमिर हि यज्ञस्य फलम अश्नुते

[devāha] bhagavaṃsa tavaṃ parabhura bhūmeḥ sarvasya taridivasya ca yajemahi mahābhāga yajñaṃ bhavada anujñayā nānanujñāta bhūmira hi yajñasya phalama aśnute

हिन्दी अर्थ

औपपत्तिकमाहारं प्रयच्छस्वेति भारत भोजन तैयार हो, वही ला दो”

English

[The gods said:] "Blessed one, you are lord of the whole earth and heaven; we would sacrifice with your permission, greatly fortunate one; for without permission the earth does not yield the fruit of sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 65.19

तवं हि सर्वस्य जगतः सथावरस्य चरस्य च परभुर भवसि तस्मात तवं समनुज्ञातुम अर्हसि

tavaṃ hi sarvasya jagataḥ sathāvarasya carasya ca parabhura bhavasi tasmāta tavaṃ samanujñātuma arhasi

हिन्दी अर्थ

यथोपपन्नमाहारं तस्मै प्रादाज्जनाधिप

English

You are lord of the whole world, moving and unmoving; therefore you ought to permit."

अध्याय १३

श्लोक 65.20

[बरह्मा] ददामि मेदिनी भागं भवद्भ्यॊ ऽहं सुरर्षभाः यस्मिन देशे करिष्यध्वं यज्ञं काश्यपनन्दनाः

[barahmā] dadāmi medinī bhāgaṃ bhavadbhyò 'haṃ surarṣabhāḥ yasmina deśe kariṣyadhvaṃ yajñaṃ kāśyapanandanāḥ

हिन्दी अर्थ

दोनों पैर दबाते रहना और स्वयं भी निरन्तर जागते रहना”

English

[Brahma said:] "I give you, best of gods, a portion of earth; in whatever place you do the sacrifice, sons of Kashyapa."

अध्याय १३

श्लोक 65.21

[देवाह] भगवन कृतकामाः समॊ यक्ष्यामस तव आप्तदक्षिणैः इमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्त नित्यदा

[devāha] bhagavana kṛtakāmāḥ samò yakṣyāmasa tava āptadakṣiṇaiḥ imaṃ tu deśaṃ munayaḥ paryupāsanta nityadā

हिन्दी अर्थ

न प्रबोधयतां तौ च दम्पती रजनीक्षये किंतु उन पति-पत्नीने मुनिको जगाया नहीं

English

[The gods said:] "Blessed one, our desires fulfilled, we shall sacrifice with proper fees; but sages always frequent this place."

अध्याय १३

श्लोक 65.22

[भ] ततॊ ऽगस्यश च कण्वश च भृगुर अत्रिर वृषा कपिः असितॊ देवलश चैव देवयज्ञम उपागमन

[bha] tatò 'gasyaśa ca kaṇvaśa ca bhṛgura atrira vṛṣā kapiḥ asitò devalaśa caiva devayajñama upāgamana

हिन्दी अर्थ

बभूवतुर्महाराज प्रयतावथ दम्पती

English

[Bhishma said:] Then Agastya, Kanva, Bhrigu, Atri, Vrisha, Kapi, Asita and Devala came to the gods' sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 65.23

ततॊ देवा महात्मान ईजिरे यज्ञम अच्युत तथा समापयाम आसुर यथाकालं सुरर्षभाः

tatò devā mahātmāna ījire yajñama acyuta tathā samāpayāma āsura yathākālaṃ surarṣabhāḥ

हिन्दी अर्थ

सुष्वापैकेन पाश्वेन दिवसानेकविंशतिम् करवटसे सोते रह गये

English

Then the great-souled gods, unfallen one, performed the sacrifice, and the best of gods completed it in due time.

अध्याय १३

श्लोक 65.24

त इष्टयज्ञास तरिदशा हिमवत्य अचलॊत्तमे षष्ठम अंशं करतॊस तस्य भूमिदानं परचक्रिरे

ta iṣṭayajñāsa taridaśā himavatya acalòttame ṣaṣṭhama aṃśaṃ karatòsa tasya bhūmidānaṃ paracakrire

हिन्दी अर्थ

अकिंचिदुक्त्वा तु गृहान्निश्वक्राम महातपा:

English

Those gods, having performed the sacrifice on the Himalaya, best of mountains, made a gift of land of a sixth part of the sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 65.25

परादेश मात्रं भूमेस तु यॊ दद्याद अनुपस्कृतम न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्य अवाप्नुते

parādeśa mātraṃ bhūmesa tu yò dadyāda anupaskṛtama na sīdati sa kṛcchreṣu na ca durgāṇya avāpnute

हिन्दी अर्थ

बिना ही महलसे बाहर निकल गये भार्यापती मुनिश्रेष्ठस्तावेती नावलोकयत्

English

One who gives even a span of land, unadorned, does not sink in hardships nor meet hard places.

अध्याय १३

श्लोक 65.26

शीतवातातप सहां गृहभूमिं सुसंस्कृताम परदाय सुरलॊकस्थः पुण्यान्ते ऽपि न चाल्यते

śītavātātapa sahāṃ gṛhabhūmiṃ susaṃskṛtāma paradāya suralòkasthaḥ puṇyānte 'pi na cālyate

हिन्दी अर्थ

गये, परंतु उन मुनिश्रेष्ठने इन दोनोंकी ओर आँख उठाकर देखातक नहीं

English

Giving a well-prepared house-ground that endures cold, wind and heat, he stays in the world of the gods and is not shaken even at the end of his merit.

अध्याय १३

श्लोक 65.27

मुदितॊ वसते पराज्ञः शक्रेण सह पार्थिव रतिश्रय परदाता च सॊ ऽपि सवर्गे महीयते

muditò vasate parājñaḥ śakreṇa saha pārthiva ratiśraya paradātā ca sò 'pi savarge mahīyate

हिन्दी अर्थ

अन्तर्हितो भूद् राजेन्द्र ततो राजापतत् क्षितौ साथ लेकर पुनः मुनिको दूँढ़नेका महान् प्रयत्न करने लगे

English

The wise one lives glad with Shakra, lord of earth; and the giver of a pleasure-shelter is honoured in heaven.

अध्याय १३

श्लोक 65.28

अध्यापक कुले जातः शरॊत्रियॊ नियतेन्द्रियः गृहे यस्य वसेत तुष्टः परधानं लॊकम अश्नुते

adhyāpaka kule jātaḥ śaròtriyò niyatendriyaḥ gṛhe yasya vaseta tuṣṭaḥ paradhānaṃ lòkama aśnute

हिन्दी अर्थ

भार्या चास्य महाभागा तनमे ब्रूहि पितामह

English

A Shrotriya of controlled senses, born in a family of teachers, who lives satisfied in whose house, gains the chief world.

अध्याय १३

श्लोक 65.29

तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं महत आ सप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम

tathā gavārthe śaraṇaṃ śītavarṣasahaṃ mahata ā saptamaṃ tārayati kulaṃ bharatasattama

हिन्दी अर्थ

तदेव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम् चरित्रपर मन-ही-मन विचार करने लगे

English

So too a great shelter for cows, bearing cold and rain, carries the family across to the seventh generation, best of the Bharatas.

अध्याय १३

श्लोक 65.30

कषेत्रभूमिं ददल लॊके पुत्र शरियम अवाप्नुयात रत्नभूमिं परदत्त्वा तु कुलवंशं विवर्धयेत

kaṣetrabhūmiṃ dadala lòke putra śariyama avāpnuyāta ratnabhūmiṃ paradattvā tu kulavaṃśaṃ vivardhayeta

हिन्दी अर्थ

दर्शनात् तस्य तु तदा विश्रान्ती सम्बभूवतु: अथापरेण पाचन सुष्वाप स महामुनि:

English

Giving field land in the world, one would gain sons and prosperity; giving jewel-land, one would increase the family line.

अध्याय १३

श्लोक 65.31

न चॊषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात कथं चन न शमशानपरीतां च न च पापनिषेविताम

na còṣarāṃ na nirdagdhāṃ mahīṃ dadyāta kathaṃ cana na śamaśānaparītāṃ ca na ca pāpaniṣevitāma

हिन्दी अर्थ

नच तौ चक्रतु:ः किंचिद् विकारं भयशड्कितौ

English

One should never give salty or burnt land, nor land surrounded by cremation grounds, nor land frequented by sinners.

अध्याय १३

श्लोक 65.32

पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्पवेत तु यः तद भूमिस्वामि पितृभिः शराध कर्म विहन्यते

pārakye bhūmideśe tu pitṝṇāṃ nirpaveta tu yaḥ tada bhūmisvāmi pitṛbhiḥ śarādha karma vihanyate

हिन्दी अर्थ

भयसे शंकित थे, अतः उन्होंने अपने मनमें तनिक भी विकार नहीं आने दिया तैलाभ्यंगो दीयतां मे स्नास्येडहमिति भारत

English

One who places rice-balls for ancestors on another's land: by the owner's ancestors that funeral rite is destroyed.

अध्याय १३

श्लोक 65.33

तस्मात करीवा महीं दद्यात सवल्पाम अपि विचक्षणः पिंडः पितृभ्यॊ दत्तॊ वै तस्यां भवति शाश्वतः

tasmāta karīvā mahīṃ dadyāta savalpāma api vicakṣaṇaḥ piṃḍaḥ pitṛbhyò dattò vai tasyāṃ bhavati śāśvataḥ

हिन्दी अर्थ

--“तुमलोग मेरे शरीरमें तेलकी मालिश करो; क्योंकि अब मैं स्नान करूँगा”

English

Therefore the wise should buy land and give it, even a little; the rice-ball given to ancestors on it is everlasting.

अध्याय १३

श्लोक 65.34

अटवी पर्वताश चैव नदीतीर्थानि यानि च सराण्य अस्वामिकान्य आहुर न हि तत्र परिग्रहः

aṭavī parvatāśa caiva nadītīrthāni yāni ca sarāṇya asvāmikānya āhura na hi tatra parigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

शतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतु: उनकी सेवामें जुट गये

English

Forests, mountains, rivers, sacred fords and lakes they say are ownerless, for there is no possession.

अध्याय १३

श्लोक 65.35

इत्य एतद भूमिदानस्य फलम उक्तं विशां पते अतः परं तु गॊदानं कीर्तयिष्यामि ते ऽनघ

itya etada bhūmidānasya phalama uktaṃ viśāṃ pate ataḥ paraṃ tu gòdānaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha

हिन्दी अर्थ

न च पर्याप्तमित्याह भार्गव: सुमहातपा:

English

Thus the fruit of the gift of land has been told, lord of men; now I shall tell you of the gift of cows, sinless one.

अध्याय १३

श्लोक 65.36

गावॊ ऽधिकास तपस्विभ्यॊ यस्मात सर्वेभ्य एव च तस्मान महेश्वरॊ देवस तपस ताभिः समास्थितः

gāvò 'dhikāsa tapasvibhyò yasmāta sarvebhya eva ca tasmāna maheśvarò devasa tapasa tābhiḥ samāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

तत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश ह उठकर वे स्नानागारमें चले गये

English

Cows are above ascetics and all others; therefore the god Maheshvara took up austerity with them.

अध्याय १३

श्लोक 65.37

बरह्मलॊके वसन्त्य एताः सॊमेन सह भारत आसां बरह्मर्षयः सिद्धाः परार्थयन्ति परां गतिम

barahmalòke vasantya etāḥ sòmena saha bhārata āsāṃ barahmarṣayaḥ siddhāḥ parārthayanti parāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

असत्कृत्य च तत् सर्व तत्रैवान्‍न्तरधीयत

English

They live in Brahma's world with Soma, Bharata; Brahmarishis and Siddhas seek the supreme goal through them.

अध्याय १३

श्लोक 65.38

पयसा हविषा दध्ना शकृताप्य अथ चर्मणा अस्थिभिश चॊपकुर्वन्ति शृङ्गैर वालैश च भारत

payasā haviṣā dadhnā śakṛtāpya atha carmaṇā asthibhiśa còpakurvanti śṛṅgaira vālaiśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

नासूयां चक्रतुस्तौ च दम्पती भरतर्षभ दर्शयामास कुशिकं सभार्य कुरुनन्दन

English

They help with milk, offering, curds, dung, hide, bones, horns and hair, Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 65.39

नासां शीतातपौ सयातां सदैताः कर्म कुर्वते न वर्षं विषमं वापि दुःखम आसां भवत्य उत

nāsāṃ śītātapau sayātāṃ sadaitāḥ karma kurvate na varṣaṃ viṣamaṃ vāpi duḥkhama āsāṃ bhavatya uta

हिन्दी अर्थ

स राजा समुपाजलद्ठे तदन्नं सह भार्यया

English

For them there is never cold or heat, as they always do their work; no rain, nor trouble, nor sorrow befalls them.

अध्याय १३

श्लोक 65.40

बराह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात परतरं पदम एकं गॊब्राह्मणं तस्मात परवदन्ति मनीषिणः

barāhmaṇaiḥ sahitā yānti tasmāta parataraṃ padama ekaṃ gòbrāhmaṇaṃ tasmāta paravadanti manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वमाहारयामास राजा शापभयात् ततः

English

They go with brahmanas; therefore the wise say cows and brahmanas are one, a higher state.

अध्याय १३

श्लोक 65.41

रन्ति देवस्य यज्ञे ताः पशुत्वेनॊपकल्पिताः ततश चर्मण्वती राजन गॊचर्मभ्यः परवर्तिता

ranti devasya yajñe tāḥ paśutvenòpakalpitāḥ tataśa carmaṇvatī rājana gòcarmabhyaḥ paravartitā

हिन्दी अर्थ

सर्वमादीपयामास च्यवनो भृगुनन्दन: तयो: सम्प्रेक्षतोरेव पुनरन्तर्हितो5भवत्

English

They were made animals for the god's sacrifice; then the river Charmanvati, king, arose from cow-hides.

अध्याय १३

श्लोक 65.42

पशुत्वाच च विनिर्मुक्ताः परदानायॊपकल्पिताः ता इमा विप्रमुख्येभ्यॊ यॊ ददाति महीपते निस्तरेद आपदं कृच्छ्रां विषमस्थॊ ऽपि पार्थिव

paśutvāca ca vinirmuktāḥ paradānāyòpakalpitāḥ tā imā vipramukhyebhyò yò dadāti mahīpate nistareda āpadaṃ kṛcchrāṃ viṣamasthò 'pi pārthiva

हिन्दी अर्थ

सभार्यों वाग्यत: श्रीमान्ू न च कोपं समाविशत्

English

Freed from animalhood, they were made for giving; whoever, lord of the earth, gives these to the chief of brahmanas crosses a hard calamity, even in rough circumstances, king.

अध्याय १३

श्लोक 65.43

गवां सहस्रदः परेत्य नरकं न परपश्यति सर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप

gavāṃ sahasradaḥ paretya narakaṃ na parapaśyati sarvatra vijayaṃ cāpi labhate manujādhipa

हिन्दी अर्थ

किंतु उनके मनमें क्रोधका आवेश नहीं हुआ न शशाक ततो द्रष्ट॒मन्तरं च्यवनस्तदा

English

The giver of a thousand cows does not see hell after death and gains victory everywhere, lord of men.

अध्याय १३

श्लोक 65.44

अमृतं वै गवां कषीरम इत्य आह तरिदशाधिपः तस्माद ददाति यॊ धेनुम अमृतं स परयच्छति

amṛtaṃ vai gavāṃ kaṣīrama itya āha taridaśādhipaḥ tasmāda dadāti yò dhenuma amṛtaṃ sa parayacchati

हिन्दी अर्थ

सभार्यों मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्पहम्

English

The lord of gods said that cow's milk is nectar; therefore he who gives a cow gives nectar.

अध्याय १३

श्लोक 65.45

अग्नीनाम अव्ययं हय एतद धौम्यं वेद विदॊ विदुः तस्माद ददाति यॊ धेनुं स हौम्यं संप्रयच्छति

agnīnāma avyayaṃ haya etada dhaumyaṃ veda vidò viduḥ tasmāda dadāti yò dhenuṃ sa haumyaṃ saṃprayacchati

हिन्दी अर्थ

क्रीडारथोस्तु भगवन्नुत सांग्रामिको रथ: तैयार किया जाय या युद्धके उपयोगमें आनेवाला रथ?”

English

Knowers of the Veda know it as the imperishable offering of the fires; therefore he who gives a cow gives an offering.

अध्याय १३

श्लोक 65.46

सवर्गॊ वै मूर्तिमान एष वृषभं यॊ गवां पतिम विप्रे गुणयुते दद्यात स वै सवर्गे महीयते

savargò vai mūrtimāna eṣa vṛṣabhaṃ yò gavāṃ patima vipre guṇayute dadyāta sa vai savarge mahīyate

हिन्दी अर्थ

च्यवन: प्रत्युवाचेदं हृष्ट: परपुरंजयम्

English

This is heaven embodied: one who gives a bull, lord of cows, to a brahmana of qualities is honoured in heaven.

अध्याय १३

श्लोक 65.47

पराणा वै पराणिनाम एते परॊच्यन्ते भरतर्षभ तस्माद ददाति यॊ धेनुं पराणान वै स परयच्छति

parāṇā vai parāṇināma ete paròcyante bharatarṣabha tasmāda dadāti yò dhenuṃ parāṇāna vai sa parayacchati

हिन्दी अर्थ

सायुथध: सपताकश्न शक्तीकनकयष्टिमान् अस्त्र-शस्त्र रखे रहें। पताका, शक्ति और सुवर्णदण्ड विद्यमान हों

English

These are called the breaths of living beings, bull of the Bharatas; therefore he who gives a cow gives breaths.

अध्याय १३

श्लोक 65.48

गावः शरण्या भूतानाम इति वेद विदॊ विदुः तस्माद ददाति यॊ धेनुं शरणं संप्रयच्छति

gāvaḥ śaraṇyā bhūtānāma iti veda vidò viduḥ tasmāda dadāti yò dhenuṃ śaraṇaṃ saṃprayacchati

हिन्दी अर्थ

जाम्बूनदनिबद्ध श्व परमेषुशतान्वित:

English

Knowers of the Veda know cows to be the refuge of beings; therefore he who gives a cow gives refuge.

अध्याय १३

श्लोक 65.49

न वधार्थं परदातव्या न कीनाशे न नास्तिके गॊजीविने न दातव्या तथा गौः पुरुषर्षभ

na vadhārthaṃ paradātavyā na kīnāśe na nāstike gòjīvine na dātavyā tathā gauḥ puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

भार्या वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा बायीं ओरका बोझ ढोनेके लिये रानीको लगाकर स्वयं वे दाहिनी ओर जुट गये

English

A cow should not be given for killing, nor to a miser, nor a non-believer, nor to one who lives by cows, bull among men.

अध्याय १३

श्लोक 65.50

ददाति तादृशानां वै नरॊ गाः पापकर्मणाम अक्षयं नरकं यातीत्य एवम आहुर मनीषिणः

dadāti tādṛśānāṃ vai narò gāḥ pāpakarmaṇāma akṣayaṃ narakaṃ yātītya evama āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इत:ः प्रभूति यातव्यं पदक पदर्क शनै: ब्राह्मणेभ्यश्न ये कामानर्थयिष्यन्ति मां पथि

English

A man who gives cows to such sinful people goes to imperishable hell, so say the wise.

अध्याय १३

श्लोक 65.51

न कृशां पापवत्सां वा वन्ध्यां रॊगान्वितां तथा न वयङ्गां न परिश्रान्तां दद्याद गां बराह्मणाय वै

na kṛśāṃ pāpavatsāṃ vā vandhyāṃ rògānvitāṃ tathā na vayaṅgāṃ na pariśrāntāṃ dadyāda gāṃ barāhmaṇāya vai

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण मुझसे जिस वस्तुकी प्रार्थना करेंगे मैं उनको वही वस्तु प्रदान करूँगा

English

One should not give a cow to a brahmana that is lean, with a bad calf, barren, diseased, deformed or exhausted.

अध्याय १३

श्लोक 65.52

दश गॊसहस्रदः सम्यक शक्रेण सह मॊदते अक्षयाँल लभते लॊकान नरः शतसहस्रदः

daśa gòsahasradaḥ samyaka śakreṇa saha mòdate akṣayā~la labhate lòkāna naraḥ śatasahasradaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रियतां निखिलेनैतन्मा विचारय पार्थिव यद् यद् ब्रूयान्मुनिस्तत्तत् सर्व देयमशड्कितै:

English

The giver of ten thousand cows rejoices rightly with Shakra; a man who gives a hundred thousand gains imperishable worlds.

अध्याय १३

श्लोक 65.53

इत्य एतद गॊप्रदानं च तिलदानं च कीर्तितम तथा भूमिप्रदानं च शृणुष्वान्ने च भारत

itya etada gòpradānaṃ ca tiladānaṃ ca kīrtitama tathā bhūmipradānaṃ ca śṛṇuṣvānne ca bhārata

हिन्दी अर्थ

हाहाभूतं च तत् सर्वमासीन्नगरमार्तवत्

English

Thus the gift of cows, the gift of sesame and the gift of land have been told; now hear of food, Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 65.54

अन्नदानं परधानं हि कौन्तेय परिचक्षते अन्नस्य हि परदनेन रन्तिदेवॊ दिवं गतः सवायम्भुवं महाभागं स पश्यति नराधिप

annadānaṃ paradhānaṃ hi kaunteya paricakṣate annasya hi paradanena rantidevò divaṃ gataḥ savāyambhuvaṃ mahābhāgaṃ sa paśyati narādhipa

हिन्दी अर्थ

कथंचिदूहतुर्वीरी दम्पती तं रथोत्तमम् ददृशाते महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ

English

The gift of food is called the chief, Kaunteya; by giving food Rantideva went to heaven; he sees the greatly fortunate Svayambhuva, lord of men.

अध्याय १३

श्लोक 65.55

न हिरण्यैर न वासॊभिर नाश्वदानेन भारत पराप्नुवन्ति नराः शरेयॊ यथेहान्न परदाः परभॊ

na hiraṇyaira na vāsòbhira nāśvadānena bhārata parāpnuvanti narāḥ śareyò yathehānna paradāḥ parabhò

हिन्दी अर्थ

था। सब लोग मुनिके शापसे डरते थे; इसलिये कोई कुछ बोल नहीं रहा था

English

Not by gold, garments or the gift of a horse, Bharata, do men gain the good as those who give food here, lord.

अध्याय १३

श्लोक 65.56

अन्नं वै परमं दरव्यम अन्नं शरीश च परा मता अन्नात पराणः परभवति तेजॊ वीर्यं बलं तथा

annaṃ vai paramaṃ daravyama annaṃ śarīśa ca parā matā annāta parāṇaḥ parabhavati tejò vīryaṃ balaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

क्रुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठ॑ वीक्षितुं नेह शकनुम: आँख उठाकर देख भी नहीं सकते

English

Food is the highest wealth, and Shri is held greater; from food breath arises, and splendour, vigour and strength.

अध्याय १३

श्लोक 65.57

सद्भ्यॊ ददाति यश चान्नं सदैकाग्र मना नरः न स दुर्गाण्य अवाप्नॊतीत्य एवम आह पराशरः

sadbhyò dadāti yaśa cānnaṃ sadaikāgra manā naraḥ na sa durgāṇya avāpnòtītya evama āha parāśaraḥ

हिन्दी अर्थ

राज्ञश्नापि सभार्यस्य धैर्य पश्यत यादृशम्

English

The man who always gives food to the good with one-pointed mind does not meet hard places: so said Parashara.

अध्याय १३

श्लोक 65.58

अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्यॊ ऽननं निवेदयेत यदन्नॊ हि नरॊ राजंस तदन्नास तस्य देवताः

arcayitvā yathānyāyaṃ devebhyò 'nanaṃ nivedayeta yadannò hi narò rājaṃsa tadannāsa tasya devatāḥ

हिन्दी अर्थ

न चैतयोरविंकारं वै ददर्श भूगुनन्दन: वसु विश्राणयामास यथा वैश्रवणस्तथा

English

Having honoured by rule, one should offer food to the gods; the king whose food a man eats, his gods eat the same.

अध्याय १३

श्लोक 65.59

कौमुद्यां शुक्लपक्षे तु यॊ ऽननदानं करॊत्य उत

kaumudyāṃ śuklapakṣe tu yò 'nanadānaṃ karòtya uta

हिन्दी अर्थ

विमोच्य चैतौ विधिवत् ततो वाक्यमुवाच ह

English

Whoever makes a gift of food on the Kaumudi day in the bright fortnight,

अध्याय १३

श्लोक 65.60

स संतरति दुर्गाणि परेत्य चानन्त्यम अश्नुते

sa saṃtarati durgāṇi paretya cānantyama aśnute

हिन्दी अर्थ

तुम दोनोंको उत्तम वर देना चाहता हूँ, बतलाओ क्‍या दूँ?”

English

crosses hard places and gains endlessness after death.

अध्याय १३

श्लोक 65.61

अभुक्त्वातिथये चान्नं परयच्छेद यः समाहितः स वै बरह्म विदां लॊकान पराप्नुयाद भरतर्षभ

abhuktvātithaye cānnaṃ parayaccheda yaḥ samāhitaḥ sa vai barahma vidāṃ lòkāna parāpnuyāda bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

राजदम्पतिकी पीठपर स्नेहवश अमृतके समान कोमल हाथ फेरने लगे विश्रान्ती च प्रभावात् ते ऊचतुस्तौ तु भार्गवम्

English

One who, composed, gives food to a guest without eating first, bull of the Bharatas, gains the worlds of the knowers of Brahman.

अध्याय १३

श्लोक 65.62

सुकृच्छ्राम आपदं पराप्तश चान्नदः पुरुषस तरेत पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति

sukṛcchrāma āpadaṃ parāptaśa cānnadaḥ puruṣasa tareta pāpaṃ tarati caiveha duṣkṛtaṃ cāpakarṣati

हिन्दी अर्थ

न वृथा व्यादह्वतं पूर्व यन्मया तद् भविष्यति

English

A giver of food who has fallen into a very hard calamity crosses it; he crosses sin here and draws off misdeed.

अध्याय १३

श्लोक 65.63

इत्य एतद अन्नदानस्य तिलदानस्य चैव ह भूमिदानस्य च फलं गॊदानस्य च कीर्तितम

itya etada annadānasya tiladānasya caiva ha bhūmidānasya ca phalaṃ gòdānasya ca kīrtitama

हिन्दी अर्थ

किंचित्कालं व्रतपरो निवत्स्यामीह पार्थिव व्रतपरायण होकर यहीं रहूँगा

English

Thus the fruit of the gifts of food, sesame, land and cows has been told.

अध्याय १३

श्लोक 66.1

[य] शरुतं दानफलं तात यत तवया परिकीर्तितम अन्नं तु ते विशेषेण परशस्तम इह भारत

[ya] śarutaṃ dānaphalaṃ tāta yata tavayā parikīrtitama annaṃ tu te viśeṣeṇa paraśastama iha bhārata

हिन्दी अर्थ

संवृती यौवनस्थौ स्वो वपुष्मन्ती बलान्वितौ तान् न पश्यामि गात्रेषु स्वस्थो5स्मि सह भार्यया

English

Arupa is of the form of multifarious acts or operations or effects in the universe. Adyarupa is

अध्याय १३

श्लोक 66.2

पानीय दानं परमं कथं चेह महाफलम इत्य एतच छरॊतुम इच्छामि विस्तरेण पितामह

pānīya dānaṃ paramaṃ kathaṃ ceha mahāphalama itya etaca charòtuma icchāmi vistareṇa pitāmaha

हिन्दी अर्थ

पुष्पितान् कर्णिकारांश्व तत्र तत्र ददर्श ह

English

[Yudhishthira said:] The gift of drinking water is the highest; how is it of great fruit here? I wish to hear this at length, grandfather.

अध्याय १३

श्लोक 66.3

[भ] हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद भरतर्षभ गदतस तन ममाध्येह शृणु सत्यपराक्रम पानीय दानात परभृति सर्वं वक्ष्यामि ते ऽनघ

[bha] hanta te vartayiṣyāmi yathāvada bharatarṣabha gadatasa tana mamādhyeha śṛṇu satyaparākrama pānīya dānāta parabhṛti sarvaṃ vakṣyāmi te 'nagha

हिन्दी अर्थ

तत्र तत्र परिक्लृप्ता ददर्श स महीपति: विमानप्रतिमांश्वापि प्रासादान् शैलसंनिभान्

English

[Bhishma said:] Come, I shall tell you duly, bull of the Bharatas; hear from me as I tell, truth-valiant one, I shall tell you everything beginning with the gift of drinking water, sinless one.

अध्याय १३

श्लोक 66.4

यदन्नं यच च पानीयं संप्रदायाश्नुते नरः न तस्मात परमं दानं किं चिद अस्तीति मे मतिः

yadannaṃ yaca ca pānīyaṃ saṃpradāyāśnute naraḥ na tasmāta paramaṃ dānaṃ kiṃ cida astīti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तमोत्तम शय्याएँ बिछी हुई थीं

English

Having given food and drink, a man gains; there is no gift higher than that, I think.

अध्याय १३

श्लोक 66.5

अन्नात पराणभृतस तात परवर्तन्ते हि सर्वशः तस्माद अन्नं परं लॊके सर्वदानेषु कथ्यते

annāta parāṇabhṛtasa tāta paravartante hi sarvaśaḥ tasmāda annaṃ paraṃ lòke sarvadāneṣu kathyate

हिन्दी अर्थ

भक्ष्यं भोज्यमनन्तं च तत्र तत्रोपकल्पितम् अनन्त भक्ष्य, भोज्य पदार्थ रखे गये थे

English

From food, dear one, all breathing beings proceed; therefore food is called the highest of all gifts in the world.

अध्याय १३

श्लोक 66.6

अन्नाद बलं च तेजश च पराणिनां वर्धते सदा अन्नदानम अतस तस्माच छरेष्ठम आह परजापतिः

annāda balaṃ ca tejaśa ca parāṇināṃ vardhate sadā annadānama atasa tasmāca chareṣṭhama āha parajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

कोकिलान् शतपपत्रांशक्ष सकोयष्टिककुक्कुभान्

English

From food strength and splendour of beings always grow; therefore the Prajapati called the gift of food the best.

अध्याय १३

श्लोक 66.7

सावित्र्या हय अपि कौन्तेय शरुतं ते वचनं शुभम यतश चैतद यथा चैतद देव सत्रे महामते

sāvitryā haya api kaunteya śarutaṃ te vacanaṃ śubhama yataśa caitada yathā caitada deva satre mahāmate

हिन्दी अर्थ

क्वचिदप्सरसां संघान् गन्धर्वाणां च पार्थिव न ददर्श च तान् भूयो ददर्श च पुनर्नुप:

English

You have heard Savitri's good words too, Kaunteya, whence this is and how, great-minded one, in the sacrifice of the gods.

अध्याय १३

श्लोक 66.8

अन्ने दत्ते नरेणेह पराणा दत्ता भवन्त्य उत पराणदानाद धि परमं न दानम इह विद्यते

anne datte nareṇeha parāṇā dattā bhavantya uta parāṇadānāda dhi paramaṃ na dānama iha vidyate

हिन्दी अर्थ

कानोंमें पड़ता और कभी हंसोंकी मीठी वाणी उन्हें सुनायी देती थी

English

When food is given by a man here, breaths are given; and there is here no higher gift than the gift of life.

अध्याय १३

श्लोक 66.9

शरुतं हि ते महाबाहॊ लॊमशस्यापि तद वचः पराणान दत्त्वा कपॊताय यत पराप्तं शिविना पुरा

śarutaṃ hi te mahābāhò lòmaśasyāpi tada vacaḥ parāṇāna dattvā kapòtāya yata parāptaṃ śivinā purā

हिन्दी अर्थ

उत्तरान् वा कुरून् पुण्यानथवाप्यमरावतीम् एवं संचिन्तयन्नेव ददर्श मुनिपुंगवम्

English

You have heard, mighty-armed, Lomasha's word about what Shibi formerly gained by giving his life to a dove.

अध्याय १३

श्लोक 66.10

तां गतिं लभते दत्त्वा दविजस्यान्नं विशां पते गतिं विशिष्टां गच्छन्ति पराणदा इति नः शरुतम

tāṃ gatiṃ labhate dattvā davijasyānnaṃ viśāṃ pate gatiṃ viśiṣṭāṃ gacchanti parāṇadā iti naḥ śarutama

हिन्दी अर्थ

नैतच्चित्र॑ तु भगवंस्त्वयि सत्यपराक्रम

English

he is the several cases of which Jiva is made up while in his unemancipate state, viz., the Annamaya kosha, the pranamaya kosha, the Manomaya kosha, and the Vijnanmaya kosha. What is meant by Yogatman is that he is the Soul or essence of Yoga of the Chidachidgranthi, i.e., the Anandamaya kosha. By Yogasanjnita is meant that he is Yoga or the Twam padarthah.

अध्याय १३

श्लोक 66.11

अन्नं चापि परभवति पानीयात कुरुसत्तम नीर जातेन हि विना न किं चित संप्रवर्तते

annaṃ cāpi parabhavati pānīyāta kurusattama nīra jātena hi vinā na kiṃ cita saṃpravartate

हिन्दी अर्थ

आगच्छेथा: सभार्यश्न त्वमिहेति नराधिप अपनी पत्नीके साथ कल यहाँ आना”

English

to misery. His distress will know no bounds. To think that such a man has reached the lowest depth of misery only when from want of food he has to live upon water or air would not be correct.

अध्याय १३

श्लोक 66.12

नीर जातश च भगवान सॊमॊ गरहगणेश्वरः अमृतं च सुधा चैव सवाहा चैव वषट तथा

nīra jātaśa ca bhagavāna sòmò garahagaṇeśvaraḥ amṛtaṃ ca sudhā caiva savāhā caiva vaṣaṭa tathā

हिन्दी अर्थ

प्रययौ वपुषा युक्तो नगरं देवराजवत्

English

e., all the living creatures.

अध्याय १३

श्लोक 66.13

अन्नौषध्यॊ महाराज वीरुधश च जलॊद्भवाः यतः पराणभृतां पराणाः संभवन्ति विशां पते

annauṣadhyò mahārāja vīrudhaśa ca jalòdbhavāḥ yataḥ parāṇabhṛtāṃ parāṇāḥ saṃbhavanti viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

बलस्था गणिकायुक्ता: सर्वा: प्रकृतयस्तथा नगरमें प्रवेश किया। उस समय वन्दीजन उनके गुण गा रहे थे

English

object which the Sankhya system has in view, flows from Him, and the object also which the Yogins have in view has its origin in Him.

अध्याय १३

श्लोक 66.14

देवानाम अमृतं चान्नं नागानां च सुधा तथा पितॄणां च सवधा परॊक्ता पशूनां चापि वीरुधः

devānāma amṛtaṃ cānnaṃ nāgānāṃ ca sudhā tathā pitṝṇāṃ ca savadhā paròktā paśūnāṃ cāpi vīrudhaḥ

हिन्दी अर्थ

पत्नीसहित भोजन करके उन महातेजस्वी नरेशने रातको महलमें निवास किया

English

the material with which everything else was created. Having filled Space as it were with creative energy, he created the primeval egg and placed Brahma or the Grandsire of the universe within it.

अध्याय १३

श्लोक 66.15

अन्नम एव मनुष्याणां पराणान आहुर मनीषिणः तच च सर्वं नरव्याघ्र पानीयात संप्रवर्तते

annama eva manuṣyāṇāṃ parāṇāna āhura manīṣiṇaḥ taca ca sarvaṃ naravyāghra pānīyāta saṃpravartate

हिन्दी अर्थ

श्रिया युतौ द्विजवरदत्तया तदा ससर्ज यन्न पुरि शतक्रतोरपि

English

Vishnu, and Rudra, derived his power to create from Mahadeva. Thus Mahadeva is Unmanifest Brahma.

अध्याय १३

श्लोक 66.16

तस्मात पाणीय दानाद वै न परं विद्यते कव चित तच्च दद्यान नरॊ नित्यं य इच्छेद भूतिम आत्मनः

tasmāta pāṇīya dānāda vai na paraṃ vidyate kava cita tacca dadyāna narò nityaṃ ya iccheda bhūtima ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

कृतपूर्वालह्निकः प्रायात् सभार्यस्तद् वनं प्रति

English

taken as yabartha or lyablope.

अध्याय १३

श्लोक 66.17

धन्यं यशस्यम आयुष्यं जलदानं विशां पते शत्रूंश चाप्य अधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तॊयदः

dhanyaṃ yaśasyama āyuṣyaṃ jaladānaṃ viśāṃ pate śatrūṃśa cāpya adhi kaunteya sadā tiṣṭhati tòyadaḥ

हिन्दी अर्थ

तपोवनकी ओर चल दिये मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरोपमम्

English

words; chatanachetanani would include all animate and inanimate existences. The word adi following implies heaven and all unseen entities. Avyaktamuktakesa is a periphrasis for jiva; avyaktam aspashtam yathasyattatha muktah bhanti tirohitam nitya-muktatwama sya is the explanation offered. This is, no

अध्याय १३

श्लोक 66.18

सर्वकामान अवाप्नॊति कीर्तिं चैवेह शाश्वतीम परेत्य चानन्त्यम आप्नॊति पापेभ्यश च परमुच्यते

sarvakāmāna avāpnòti kīrtiṃ caiveha śāśvatīma paretya cānantyama āpnòti pāpebhyaśa ca paramucyate

हिन्दी अर्थ

पर्वतान् रूप्यसानूंश्न नलिनीश्व सपड़कजा:

English

He gains all desires and everlasting fame here, and after death endlessness, and is freed from sins.

अध्याय १३

श्लोक 66.19

तॊयदॊ मनुजव्याघ्रस्वर्गं गत्वा महाद्युते अक्षयान समवाप्नॊति लॊकान इत्य अब्रवीन मनुः

tòyadò manujavyāghrasvargaṃ gatvā mahādyute akṣayāna samavāpnòti lòkāna itya abravīna manuḥ

हिन्दी अर्थ

शाद्वलोपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम् अशोकान् सहकुन्दांश्व फुल्लांश्वैवातिमुक्तकान्

English

The giver of water, tiger among men, going to heaven gains imperishable worlds, so Manu said.

अध्याय १३

श्लोक 67.1

[य] तिलानां कीदृशं दानम अथ दीपस्य चैव ह अन्नानां वाससां चैव भूय एव बरवीहि मे

[ya] tilānāṃ kīdṛśaṃ dānama atha dīpasya caiva ha annānāṃ vāsasāṃ caiva bhūya eva baravīhi me

हिन्दी अर्थ

अन्तर्हितस्ततो भूयक्ष्यवन: शयनं च तत्

English

doubt correct. The sense then is that all this has flowed from Maheswara and exists for being enjoyed by

अध्याय १३

श्लोक 67.2

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बराह्मणस्य च संवादं यमस्य च युधिष्ठिर

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama barāhmaṇasya ca saṃvādaṃ yamasya ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

बहुत प्रसन्न हूँ; अतः तुम कोई वर माँगो/ अग्निमध्ये गतेनेव भगवन् संनिधौ मया

English

[Bhishma said:] On this too they recite this ancient Itihasa, the conversation of a brahmana and Yama, Yudhishthira.

अध्याय १३

श्लोक 67.3

मध्यदेशे महान गरामॊ बराह्मणानां बभूव ह गङ्गायमुनयॊर मध्ये यामुनस्य गिरेर अधः

madhyadeśe mahāna garāmò barāhmaṇānāṃ babhūva ha gaṅgāyamunayòra madhye yāmunasya girera adhaḥ

हिन्दी अर्थ

पौत्रस्ते भविता राजंस्तेजोवीर्यसमन्वित:

English

In the middle country there was a great village of brahmanas, between the Ganga and Yamuna, below the Yamuna mountain.

अध्याय १३

श्लोक 67.4

पर्णशालेति विख्यातॊ रमणीयॊ नराधिप विद्वांसस तत्र भूयिष्ठा बराह्मणाश चावसंस तदा

parṇaśāleti vikhyātò ramaṇīyò narādhipa vidvāṃsasa tatra bhūyiṣṭhā barāhmaṇāśa cāvasaṃsa tadā

हिन्दी अर्थ

अहं तहैव ते प्रीतोी मनसा राजसत्तम पृच्छे: क्व यास्यसीत्येवं शपेयं त्वामिति प्रभो

English

Famed as Parnashala, lovely, king; many learned brahmanas then lived there.

अध्याय १३

श्लोक 67.5

अथ पराह यमः कं चित पुरुषं कृष्णवाससम रक्ताक्षम ऊर्ध्वरॊमाणं काकजङ्घाक्षि नासिकम

atha parāha yamaḥ kaṃ cita puruṣaṃ kṛṣṇavāsasama raktākṣama ūrdhvaròmāṇaṃ kākajaṅghākṣi nāsikama

हिन्दी अर्थ

सभार्यस्य नरश्रेष्ठ तेन ते प्रीतिमानहम्

English

Then Yama said to a certain man in black garments, red-eyed, with raised hair, crow-shanked, with nose and eyes of a crow:

अध्याय १३

श्लोक 67.6

गच्छ तवं बराह्मण गरामं ततॊ गत्वा तम आनय अगस्त्यं गॊत्रतश चापि नामतश चापि शर्मिणम

gaccha tavaṃ barāhmaṇa garāmaṃ tatò gatvā tama ānaya agastyaṃ gòtrataśa cāpi nāmataśa cāpi śarmiṇama

हिन्दी अर्थ

क्रुद्धयेथा यदि मात्सर्यादिति तन्मर्षितं च मे डाहके कारण मुझपर क्रोध करोगे; परंतु मेरे उस बर्तावको भी तुमने सह लिया

English

"Go, brahmana, to the village and bring Agastya from there, by gotra and by name, Sharmin.

अध्याय १३

श्लोक 67.7

शमे निविष्टं विद्वांसम अध्यापकम अनादृतम मा चान्यम आनयेथास तवं स गॊत्रं तस्य पार्श्वतः

śame niviṣṭaṃ vidvāṃsama adhyāpakama anādṛtama mā cānyama ānayethāsa tavaṃ sa gòtraṃ tasya pārśvataḥ

हिन्दी अर्थ

सभार्यो मां वहस्वेति तच्च त्वं कृतवांस्तथा

English

Learned, set in peace, a teacher, unhonoured; and do not bring any other, who is of his gotra at his side.

अध्याय १३

श्लोक 67.8

स हि तादृग गुणस तेन तुल्यॊ ऽधययन जन्मना अपत्येषु तथा वृत्ते समस्तेनैव धीमता तम आनय यथॊद्दिष्टं पूजा कार्या हि तस्य मे

sa hi tādṛga guṇasa tena tulyò 'dhayayana janmanā apatyeṣu tathā vṛtte samastenaiva dhīmatā tama ānaya yathòddiṣṭaṃ pūjā kāryā hi tasya me

हिन्दी अर्थ

धनोत्सर्गेडपि च कृते न त्वां क्रोध: प्रधर्षयत् सभार्यस्य वन॑ भूयस्तद् विद्धि मनुजाधिप

English

For he has such qualities, equal in study and birth, in offspring and in conduct, with the whole of the wise one; bring him as pointed out; honour is to be done to him by me."

अध्याय १३

श्लोक 67.9

स गत्वा परतिकूलं तच चकार यम शासनम तम आक्रम्यानयाम आस परतिषिद्धॊ यमेन यः

sa gatvā paratikūlaṃ taca cakāra yama śāsanama tama ākramyānayāma āsa paratiṣiddhò yamena yaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र या55सीत् स्पूृहा राजंस्तच्चापि विदितं मया

English

Going, he did the opposite of Yama's command; seizing him who had been forbidden by Yama, he brought him.

अध्याय १३

श्लोक 67.10

तस्मै यमः समुत्थाय पूजां कृत्वा च वीर्यवान परॊवाच नीयताम एष सॊ ऽनय आनीयताम इति

tasmai yamaḥ samutthāya pūjāṃ kṛtvā ca vīryavāna paròvāca nīyatāma eṣa sò 'naya ānīyatāma iti

हिन्दी अर्थ

महर्षि च्यवन अन्तर्धान हो गये। साथ ही उनका वह पलंग भी अदृश्य हो गया कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम्

English

upon a blazing fire. The deity of fire removed it, unable to consume it. The seed, however, thus removed became converted into a mountain of gold. Haimagiri is not Himavat or the mountains of Himalayas as the Burdwan translation wrongly renders it.

अध्याय १३

श्लोक 67.11

एवम उक्ते तु वचने धर्मराजेन स दविजः उवाच धर्मराजानं निर्विण्णॊ ऽधययनेन वै यॊ मे कालॊ भवेच छेषस तं वसेयम इहाच्युत

evama ukte tu vacane dharmarājena sa davijaḥ uvāca dharmarājānaṃ nirviṇṇò 'dhayayanena vai yò me kālò bhaveca cheṣasa taṃ vaseyama ihācyuta

हिन्दी अर्थ

क्षणेन तद् वन॑ चैव ते चैवाप्सरसां गणा:

English

and half female, the male half being the half of his own usual form, and the female half the form of his dear spouse Uma or Parvati. This transformation is known by the name of Haragauri.

अध्याय १३

श्लोक 67.12

[यम] नाहं कालस्य विहितं पराप्नॊमीह कथं चन यॊ हि धर्मं चरति वै तं तु जानामि केवलम

[yama] nāhaṃ kālasya vihitaṃ parāpnòmīha kathaṃ cana yò hi dharmaṃ carati vai taṃ tu jānāmi kevalama

हिन्दी अर्थ

ततः स राजा कुशिक: सभार्यस्तेन कर्मणा ततः प्रोवाच कुशिको भार्या हर्षसमन्वित:

English

wrongly takes deva-ganah as a compound word and makes a mess of the meaning.

अध्याय १३

श्लोक 67.13

गच्छ विप्र तवम अद्यैव आलयं सवं महाद्युते बरूहि वा तवं यथा सवैरं करवाणि किम इत्य उत

gaccha vipra tavama adyaiva ālayaṃ savaṃ mahādyute barūhi vā tavaṃ yathā savairaṃ karavāṇi kima itya uta

हिन्दी अर्थ

सुलभ हो जाती है। त्रिलोकीके राज्यसे भी तप ही श्रेष्ठ है

English

vihitam, ajnatam sat jnapitam; param karanam avyaktasyapi karanam. The Bengal reading, however, is

अध्याय १३

श्लोक 67.14

[बर] यत तत्र कृत्वा सुमहत पुण्यं सयात तद बरवीहि मे सर्वस्य हि परमाणं तवं तरैलॊक्यस्यापि सत्तम

[bara] yata tatra kṛtvā sumahata puṇyaṃ sayāta tada baravīhi me sarvasya hi paramāṇaṃ tavaṃ tarailòkyasyāpi sattama

हिन्दी अर्थ

ब्राह्माण्यं दुर्लभं लोके राज्यं हि सुलभं नरै: मनुष्योंको राज्य तो सुलभ हो सकता है, परंतु वास्तविक ब्राह्मणत्व परम दुर्लभ है

English

correct. By karmayajna is meant that sacrifice which is performed with the aid of actual offerings of flowers and herbs and animals and libations of ghee, meat, etc. These are opposed to mental sacrifices or manasa yajna. It is curious to see that the Burdwan translator adheres to the vicious reading and misunderstands the meaning. Mahadeva transcends the fruits of action, i.e., he has no body unto which happiness and misery may attach.

अध्याय १३

श्लोक 67.15

[य] शृणु तत्त्वेन विप्रर्षे परदानविधिम उत्तमम तिलाः परमकं दानं पुण्यं चैवेह शाश्वतम

[ya] śṛṇu tattvena viprarṣe paradānavidhima uttamama tilāḥ paramakaṃ dānaṃ puṇyaṃ caiveha śāśvatama

हिन्दी अर्थ

इत्येवं चिन्तयान: स विदितश्न्यवनस्य वै

English

not ganam) as the last word of this compound, is vicious. The Burdwan translator adheres to the vicious reading and wrongly renders the compound. K. P. Singha skips over it. Of course, ganam means sum or total. Rectodbhavam is arsha for Retasodbhavam.

अध्याय १३

श्लोक 67.16

तिलाश च संप्रदातव्या यथाशक्ति दविजर्षभ नित्यदानात सर्वकामांस तिला निर्वर्तयन्त्य उत

tilāśa ca saṃpradātavyā yathāśakti davijarṣabha nityadānāta sarvakāmāṃsa tilā nirvartayantya uta

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त: सहभार्यस्तु सो5भ्यगच्छन्महामुनिम् ततः प्रकृतिमापन्नो भार्गवो नूपते नृपम्

English

garlands of flowers. The male half has everything that is rejected by others; the female half has all things that are coveted by others. This particular form of Mahadeva is called Hara-Gauri.

अध्याय १३

श्लोक 67.17

तिलाञ शराद्धे परशंसन्ति दानम एतद धयनुत्तमम तान परयच्छस्व विप्रेभ्यॊ विधिदृष्टेन कर्मणा

tilāña śarāddhe paraśaṃsanti dānama etada dhayanuttamama tāna parayacchasva viprebhyò vidhidṛṣṭena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

वाणीद्वारा राजाको तृप्त करते हुए-से बोले--

English

especially as the reference to Andhaka occurs immediately after.

अध्याय १३

श्लोक 67.18

तिला भक्षयितव्याश च सदा तव आलभनं च तैः कार्यं सततम इच्छद्भिः शरेयः सर्वात्मना गृहे

tilā bhakṣayitavyāśa ca sadā tava ālabhanaṃ ca taiḥ kāryaṃ satatama icchadbhiḥ śareyaḥ sarvātmanā gṛhe

हिन्दी अर्थ

राजन् सम्यग् जितानीह पञड्च पज्च स्वयं त्वया सम्यगाराधित: पुत्र त्वया प्रवदतां वर

English

Sesame should be eaten, and anointing with it should always be done by those wishing good, in the house, with their whole selves.

अध्याय १३

श्लोक 67.19

तथापः सर्वदा देयाः पेयाश चैव न संशयः पुष्करिण्यस तडागानि कूपांश चैवात्र खानयेत

tathāpaḥ sarvadā deyāḥ peyāśa caiva na saṃśayaḥ puṣkariṇyasa taḍāgāni kūpāṃśa caivātra khānayeta

हिन्दी अर्थ

अनुजानीहि मां राजन् गमिष्यामि यथागतम्

English

Water should be always given and drunk, without doubt; one should dig ponds, tanks and wells here.

अध्याय १३

श्लोक 67.20

एतत सुदुर्लभतरम इह लॊके दविजॊत्तम आपॊ नित्यं परदेयास ते पुण्यं हय एतद अनुत्तमम

etata sudurlabhatarama iha lòke davijòttama āpò nityaṃ paradeyāsa te puṇyaṃ haya etada anuttamama

हिन्दी अर्थ

एष एव वरो मुख्य: प्राप्तो मे भूगुनन्दन

English

This is very hard to get in the world, best of the twice-born; water should always be given by you; this is unsurpassed merit.

अध्याय १३

श्लोक 67.21

परपाश च कार्याः पानार्थं नित्यं ते दविजसत्तम भुक्ते ऽपय अथ परदेयं ते पानीयं वै विशेषतः

parapāśa ca kāryāḥ pānārthaṃ nityaṃ te davijasattama bhukte 'paya atha paradeyaṃ te pānīyaṃ vai viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

एष मेअनुग्रहो विप्र जीविते च प्रयोजनम् यदि त्वं प्रीतिमान् विप्र मयि वै भूगुनन्दन

English

Water-sheds should be made for drinking by you constantly, best of the twice-born; and after eating, drinking water especially is to be given.

अध्याय १३

श्लोक 67.22

इत्य उक्ते स तदा तेन यमदूतेन वै गृहान नीतश चकार च तथा सर्वं तद यम शासनम

itya ukte sa tadā tena yamadūtena vai gṛhāna nītaśa cakāra ca tathā sarvaṃ tada yama śāsanama

हिन्दी अर्थ

अस्ति मे संशय: कश्चित् तन्मे व्याख्यातुमहसि

English

Thus told by that messenger of Yama, he was taken home and did all that command of Yama.

अध्याय १३

श्लोक 67.23

नीत्वा तं यमदूतॊ ऽपि गृहीत्वा शर्मिणं तदा ययौ स धर्मराजाय नयवेदयत चापि तम

nītvā taṃ yamadūtò 'pi gṛhītvā śarmiṇaṃ tadā yayau sa dharmarājāya nayavedayata cāpi tama

हिन्दी अर्थ

त॑ प्रब्रूहि नरश्रेष्ठ सर्व सम्पादयामि ते उसे भी कहो। मैं तुम्हारा सब कार्य पूर्ण कर दूँगा

English

The messenger of Yama, having brought and taken Sharmin, went and reported him to the King of Dharma.

अध्याय १३

श्लोक 67.24

तं धर्मराजॊ धर्मज्ञं पूजयित्वा परतापवान कृत्वा च संविदं तेन विससर्ज यथागतम

taṃ dharmarājò dharmajñaṃ pūjayitvā paratāpavāna kṛtvā ca saṃvidaṃ tena visasarja yathāgatama

हिन्दी अर्थ

पुनश्च शयनं विप्र दिवसानेकविंशतिम्

English

The mighty King of Dharma, honouring that knower of dharma, made an agreement with him and sent him away as he came.

अध्याय १३

श्लोक 67.25

तस्यापि च यमः सर्वम उपदेशं चकार ह परत्येत्य च स तत सर्वं चकारॊक्तं यमेन तत

tasyāpi ca yamaḥ sarvama upadeśaṃ cakāra ha paratyetya ca sa tata sarvaṃ cakāròktaṃ yamena tata

हिन्दी अर्थ

समुपानीय विविध॑ यद् दग्ध॑ जातवेदसा धनानां च विसर्गस्य वनस्यापि च दर्शनम्

English

Yama gave him all instruction too, and returning, he did all that Yama had said.

अध्याय १३

श्लोक 67.26

तथा परशंसते दीपान यमः पितृहितेप्सया तस्माद दीपप्रदॊ नित्यं संतारयति वै पितॄन

tathā paraśaṃsate dīpāna yamaḥ pitṛhitepsayā tasmāda dīpapradò nityaṃ saṃtārayati vai pitṝna

हिन्दी अर्थ

मणिविद्रुपादानां पर्यड्काणां च दर्शनम्

English

Yama likewise praises lamps, wishing the good of the ancestors; therefore the giver of lamps constantly carries the ancestors across.

अध्याय १३

श्लोक 67.27

दातव्याः सततं दीपास तस्माद भरतसत्तम देवानां च पितॄणां च चक्षुष्य आस्ते मताः परभॊ

dātavyāḥ satataṃ dīpāsa tasmāda bharatasattama devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca cakṣuṣya āste matāḥ parabhò

हिन्दी अर्थ

अतीव ह्वात्र मुह्दामि चिन्तयानो भृगूद्गह एतदिच्छामि कार्त्स्न्येन सत्यं श्रोतुं तपोधन

English

Lamps should be given constantly, best of the Bharatas; they are held to be the eye of gods and ancestors, lord.

अध्याय १३

श्लोक 67.28

रत्नदानं च सुमहत पुण्यम उक्तं जनाधिप तानि विक्रीय यजते बराह्मणॊ हय अभयंकरः

ratnadānaṃ ca sumahata puṇyama uktaṃ janādhipa tāni vikrīya yajate barāhmaṇò haya abhayaṃkaraḥ

हिन्दी अर्थ

अतः इन बातोंको मैं पूर्ण एवं यथार्थ रूपसे सुनना चाहता हूँ

English

The gift of jewels is said to be of great merit, lord of men; a brahmana who sells them and sacrifices gives safety.

अध्याय १३

श्लोक 67.29

यद वै ददाति विप्रेभ्यॊ बराह्मणः परतिगृह्य वै उभयॊः सयात तद अक्षय्यं दातुर आदातुर एव च

yada vai dadāti viprebhyò barāhmaṇaḥ paratigṛhya vai ubhayòḥ sayāta tada akṣayyaṃ dātura ādātura eva ca

हिन्दी अर्थ

न हि शक्‍्यमनाख्यातुमेवं पृष्टेन पार्थिव श्रुतवानस्मि यद् राज॑स्तन्मे निगदत: शृणु

English

What a brahmana, having received, gives to brahmanas is imperishable for both giver and receiver.

अध्याय १३

श्लोक 67.30

यॊ ददाति सथितः सथित्यां तादृशाय परतिग्रहम उभयॊर अक्षयं धर्मं तं मनुः पराह धर्मवित

yò dadāti sathitaḥ sathityāṃ tādṛśāya paratigrahama ubhayòra akṣayaṃ dharmaṃ taṃ manuḥ parāha dharmavita

हिन्दी अर्थ

चिकीर्षन् कुशिकोच्छेदं संदिधक्षु: कुलं तव जलाकर भस्म कर डालूँ

English

He who gives, standing in his station, a gift to one such, the dharma of both is imperishable; so said Manu, knower of dharma.

अध्याय १३

श्लोक 67.31

वाससां तु परदानेन सवदारनिरतॊ नरः सुवस्त्रश च सुवेषश च भवतीत्य अनुशुश्रुम

vāsasāṃ tu paradānena savadāraniratò naraḥ suvastraśa ca suveṣaśa ca bhavatītya anuśuśruma

हिन्दी अर्थ

नियम कंचिदारप्स्ये शुश्रूषा क्रियतामिति

English

By giving garments a man devoted to his own wives becomes well clothed and well dressed, so we have heard.

अध्याय १३

श्लोक 67.32

गावः सुवर्णं च तथा तिलाश चैवानुवर्णिताः बहुशः पुरुषव्याघ्र वेद परामाण्य दर्शनात

gāvaḥ suvarṇaṃ ca tathā tilāśa caivānuvarṇitāḥ bahuśaḥ puruṣavyāghra veda parāmāṇya darśanāta

हिन्दी अर्थ

तेन जीवसि राजर्षे न भवेथास्त्वमन्यथा सुप्तो5स्मि यदि मां कश्चिद् बोधयेदिति पार्थिव

English

Cows, gold and sesame have been described many times, tiger among men, by seeing the authority of the Veda.

अध्याय १३

श्लोक 67.33

विवाहांश चैव कुर्वीत पुत्रान उत्पादयेत च पुत्रलाभॊ हि कौरव्य सर्वलाभाद विशिष्यते

vivāhāṃśa caiva kurvīta putrāna utpādayeta ca putralābhò hi kauravya sarvalābhāda viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

मुझे बीचमें आकर जगावे

English

One should marry and beget sons; the gain of a son, Kauravya, is more distinguished than every gain.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.