Mahabharata· Mahābhārata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 26/33 · श्लोक 116.1–122.16WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ221 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 116.1

[य] अहिंसा परमॊ धर्म इत्य उक्तं बहुशस तवया शराद्धेषु च भवान आह पितॄन आमिष काङ्क्षिणः

[ya] ahiṃsā paramò dharma itya uktaṃ bahuśasa tavayā śarāddheṣu ca bhavāna āha pitṝna āmiṣa kāṅkṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उपास्यमाना गन्धर्व: स्त्रीसहस्लसमन्विता: ये चरन्ति महात्मानो नाकपृषछ्े वसन्ति ते

English

to control my inclinations by self-restraint. O good lady, do thou return to thy own bed.'

अध्याय १३

श्लोक 116.2

मांसैर बहुविधैः परॊक्तस तवया शराद्धविधिः पुरा अहत्वा च कुतॊ मांसम एवम एतद विरुध्यते

māṃsaira bahuvidhaiḥ paròktasa tavayā śarāddhavidhiḥ purā ahatvā ca kutò māṃsama evama etada virudhyate

हिन्दी अर्थ

ये भवन्ति मनुष्याणां तान् मे निगदतः शृणु

English

[Yudhishthira] You earlier spoke of the rule of the shraddha with many kinds of meat; without killing, how can there be meat? This seems contradictory.

अध्याय १३

श्लोक 116.3

जातॊ नः संशयॊ धर्मे मांसस्य परिवर्जने दॊषॊ भक्षयतः कः सयात कश चाभक्षयतॊ गुणः

jātò naḥ saṃśayò dharme māṃsasya parivarjane dòṣò bhakṣayataḥ kaḥ sayāta kaśa cābhakṣayatò guṇaḥ

हिन्दी अर्थ

मृत्युकाले हि भूतानां सद्यो जायति वेपथु: प्राणियोंका शरीर तुरंत काँप उठता है

English

Doubt has arisen in us about dharma in giving up meat: what fault is there in eating, and what merit in not eating?

अध्याय १३

श्लोक 116.4

हत्वा भक्षयतॊ वापि परेणॊपहृतस्य वा हन्याद वा यः परस्यार्थे करीत्वा वा भक्षयेन नरः

hatvā bhakṣayatò vāpi pareṇòpahṛtasya vā hanyāda vā yaḥ parasyārthe karītvā vā bhakṣayena naraḥ

हिन्दी अर्थ

न हि शक्‍्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि

English

For one who kills and eats, or eats what has been brought by another, or who kills for another's sake, or buys and eats,

अध्याय १३

श्लोक 116.5

एतद इच्छामि तत्त्वेन कथ्यमानं तवयानघ निचयेन चिकीर्षामि धर्मम एतं सनातनम

etada icchāmi tattvena kathyamānaṃ tavayānagha nicayena cikīrṣāmi dharmama etaṃ sanātanama

हिन्दी अर्थ

नृणां च संवाहयतां श्रूयते विविध: स्वन: तस्मादतिक्रमाम्येष भयादस्मात् सुदारुणात्

English

I wish to hear this in truth from you, blameless one, so that I may resolve to follow this eternal dharma.

अध्याय १३

श्लोक 116.6

कथम आयुर अवाप्नॊति कथं भवति सत्त्ववान कथम अव्यङ्गताम एति लक्षण्यॊ जायते कथम

kathama āyura avāpnòti kathaṃ bhavati sattvavāna kathama avyaṅgatāma eti lakṣaṇyò jāyate kathama

हिन्दी अर्थ

और उत्तम लक्ष्मी देखकर मैं अकारण ही उनसे कुढ़ता रहता था

English

How does one obtain long life, how become strong, how come to be free of defects, and how be born with good marks?

अध्याय १३

श्लोक 116.7

[भ] मांसस्य भक्षणे राजन यॊ ऽधर्मः कुरुपुंगव तं मे शृणु यथातत्त्वं यश चास्य विधिरूत्तमः

[bha] māṃsasya bhakṣaṇe rājana yò 'dharmaḥ kurupuṃgava taṃ me śṛṇu yathātattvaṃ yaśa cāsya vidhirūttamaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्थ्नि कृताउ्जलि: यदहं प्राप्प कीटत्वमागतो राजपुत्रताम्

English

[Bhishma] Hear from me truly, O king, O best of the Kurus, what unrighteousness there is in eating meat, and what its best rule is.

अध्याय १३

श्लोक 116.8

रूपम अव्यङ्गताम आयुर बुद्धिं सत्त्वं बलं समृतिम पराप्तु कामैर नरैर हिंसा वर्जिता वै कृतात्मभिः

rūpama avyaṅgatāma āyura buddhiṃ sattvaṃ balaṃ samṛtima parāptu kāmaira naraira hiṃsā varjitā vai kṛtātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

था, उसका सर्वदा नाश नहीं हुआ है अथ मोदिष्यसे स्वर्गे ब्रह्मभूतो5व्यय: सुखी

English

Men desiring beauty, soundness of limb, long life, intelligence, strength and memory, if self-perfected, must avoid harm.

अध्याय १३

श्लोक 116.9

ऋषीणाम अत्र संवादॊ बहुशः कुरुपुंगव बभूव तेषां तु मतं यत तच छृणु युधिष्ठिर

ṛṣīṇāma atra saṃvādò bahuśaḥ kurupuṃgava babhūva teṣāṃ tu mataṃ yata taca chṛṇu yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

स्वर्ग पुण्यं ब्राह्मण: साधुवृत्त:

English

On this there was often a dialogue of the sages, O best of the Kurus; hear their view, Yudhishthira.

अध्याय १३

श्लोक 116.10

यॊ यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतव्रतः वर्जयेन मधु मांसं च समम एतद युधिष्ठिर

yò yajetāśvamedhena māsi māsi yatavrataḥ varjayena madhu māṃsaṃ ca samama etada yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

जन्मप्रभृति मद्यं च सर्वे ते मुन॒य: स्मृता:

English

"The lady said, 'I bow to thee, bending my head. It behoves thee to show me thy grace. O sinless one, I prostrate myself before thee, do thou become my refuge. If indeed, thou seest such sin in congress with one that is not thy spouse, I yield myself unto thee. Do thou, O regenerate one, accept my hand in marriage. Thou wilt incur no sin. I tell thee truly. Know that I am my own mistress. If there by any sin in this, let it be mine alone. My heart is devoted to thee. I am my own mistress. Do thou accept me.'

अध्याय १३

श्लोक 116.11

सप्तर्षयॊ वालखिल्यास तथैव च मरीचिपाः अमांस भक्षणं राजन परशंसन्ति मनीषिणः

saptarṣayò vālakhilyāsa tathaiva ca marīcipāḥ amāṃsa bhakṣaṇaṃ rājana paraśaṃsanti manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अमांसभक्षणविर्धि पवित्रमृषिपूजितम् विशिष्टतां ज्ञातिषु च लभते नात्र संशय:

English

"Ashtavakra said, 'How is it, O good lady, that thou art thy own mistress. Tell me the reason of this. There is not a single woman in the three worlds that deserves to be regarded as the mistress of her own self. The father protects her while she is a maiden. The husband protects her while she is in youth. Sons protect her when she is aged. Women can never be independent as long as they live!'

अध्याय १३

श्लोक 116.12

न भक्षयति यॊ मांसं न हन्यान न च घातयेत तं मित्रं सर्वभूतानां मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत

na bhakṣayati yò māṃsaṃ na hanyāna na ca ghātayeta taṃ mitraṃ sarvabhūtānāṃ manuḥ savāyambhuvò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

मुच्येत्तथा55तुरो रोगाद् दुःखान्मुच्येत दु:खित:

English

"The lady said, 'I have since my maidenhood, adopted the vow of Brahmacharyya. Do not doubt it. I am still a maid. Do thou make me thy wife. O Brahmana, do not kill this devotion of mine to thee.'

अध्याय १३

श्लोक 116.13

अधृष्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु साधूनां संमतॊ नित्यं भवेन मांसस्य वर्जनात

adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ viśvāsyaḥ sarvajantuṣu sādhūnāṃ saṃmatò nityaṃ bhavena māṃsasya varjanāta

हिन्दी अर्थ

ऋद्धिमान् वै कुरुश्रेष्ठ प्राप्तुयाच्च महद् यश: और महान् यशकी प्राप्ति होती है

English

"Ashtavakra said, 'As thou art inclined to me, so I am inclined to thee. There is this question, however, that should be settled. Is it true that by yielding to my inclinations I shall not be regarded as acting in opposition to what the Rishi (Vadanya) wishes. This is very wonderful. Will this lead to what is beneficial? Here is a maiden adorned with excellent ornaments and robes. She is exceedingly beautiful. Why did decrepitude cover her beauty so long? At present she looks like a beautiful maiden. There is no knowing what form she may take hereafter. 1 1 shall never swerve from that restraint which I have over desire and the other passions or from contentment with what I have already got. Such swerving does not seem to be good. I shall keep myself united with truth!'

अध्याय १३

श्लोक 116.14

सवमांसं परमांसेन यॊ वर्धयितुम इच्छति नारदः पराह धर्मात्मा नियतं सॊ ऽवसीदति

savamāṃsaṃ paramāṃsena yò vardhayituma icchati nāradaḥ parāha dharmātmā niyataṃ sò 'vasīdati

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्ती च निवृत्ती च विधानमृषिनिर्मितम्

English

I adhere to Vadanya's daughter or shall I take this girl? I think this is rather far-fetched.

अध्याय १३

श्लोक 116.15

ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्य अपि मधु मांसनिवृत्त्येति पराहैवं स बृहस्पतिः

dadāti yajate cāpi tapasvī ca bhavatya api madhu māṃsanivṛttyeti parāhaivaṃ sa bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

विसृज्य विविधान् भक्ष्यान् महारक्षोगणा इव खाण्डवान् रसयोगाजन्न तथेच्छन्ति यथा5डमिषम्

English

half of the last line of verse 25 is rendered erroneously by both the vernacular translators. Adhering to

अध्याय १३

श्लोक 116.16

मासि मास्य अश्वमेधेन यॊ यजेत शतं समाः न खादति च यॊ मंसं समम एतन मतं मम

māsi māsya aśvamedhena yò yajeta śataṃ samāḥ na khādati ca yò maṃsaṃ samama etana mataṃ mama

हिन्दी अर्थ

इच्छा नहीं रखते, जैसी रुचि मांसके लिये रखते हैं

English

One who sacrifices with the Ashvamedha every month for a hundred years, and one who does not eat meat, are equal, in my view.

अध्याय १३

श्लोक 116.17

सदा यजति सत्रेण सदा दानं परयच्छति सदा तपस्वी भवति मधु मांसस्य वर्जनात

sadā yajati satreṇa sadā dānaṃ parayacchati sadā tapasvī bhavati madhu māṃsasya varjanāta

हिन्दी अर्थ

भक्षणे चैव ये दोषास्तांश्वैव पुरुषर्षभ हानियोंको पुनः सुनना चाहता हूँ

English

By abstaining from honey and meat one sacrifices always with the long sacrifice, gives always, and is always an ascetic.

अध्याय १३

श्लोक 116.18

सर्वे वेदा न तत कुर्युः सर्वयज्ञाश च भारत यॊ भक्षयित्वा मांसानि पश्चाद अपि निवर्तते

sarve vedā na tata kuryuḥ sarvayajñāśa ca bhārata yò bhakṣayitvā māṃsāni paścāda api nivartate

हिन्दी अर्थ

करने योग्य क्या वस्तु है

English

All the Vedas and all sacrifices, O Bharata, would not do that, for one who, having eaten meat, afterwards turns back.

अध्याय १३

श्लोक 116.19

दुष्करं हि रसज्ञेन मांसस्य परिवर्जनम चर्तुं वरतम इदं शरेष्ठं सर्वप्राण्य अभर परदम

duṣkaraṃ hi rasajñena māṃsasya parivarjanama cartuṃ varatama idaṃ śareṣṭhaṃ sarvaprāṇya abhara paradama

हिन्दी अर्थ

दोषा भक्षयतो ये5पि तनमे ब्रूहि पितामह इसे खानेवाले पुरुषको जो दोष प्राप्त होते हैं--ये सब बातें मुझे बताइये

English

It is hard for one who knows taste to give up meat; but this is the best vow, which gives fearlessness to all beings.

अध्याय १३

श्लोक 116.20

सर्वभूतेषु यॊ विद्वान ददात्य अभर दक्षिणाम दाता भवति लॊके स पराणानां नात्र संशयः

sarvabhūteṣu yò vidvāna dadātya abhara dakṣiṇāma dātā bhavati lòke sa parāṇānāṃ nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

नास्ति क्षुद्रतरस्तस्मात् स नृशंसतरो नर: तस्माद् दयां नर: कुर्याद् यथा55त्मनि तथा परे

English

The wise man who gives fearlessness as a gift to all beings becomes in the world a giver of lives, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 116.21

एवं वै परमं धर्मं परशंसन्ति मनीषिणः पराणा यथात्मनॊ ऽभीष्टा भूतानाम अपि ते तथा

evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ paraśaṃsanti manīṣiṇaḥ parāṇā yathātmanò 'bhīṣṭā bhūtānāma api te tathā

हिन्दी अर्थ

अपने ऊपर दया चाहता है, उसी तरह दूसरोंपर भी दया करे

English

So the wise praise the highest dharma: as one's own life is dear to oneself, so it is to other beings.

अध्याय १३

श्लोक 116.22

आत्मौपम्येन गन्तव्यं बुद्धिमद्भिर महात्मभिः मृत्युतॊ भयम अस्तीति विदुषां भूतिम इच्छताम

ātmaupamyena gantavyaṃ buddhimadbhira mahātmabhiḥ mṛtyutò bhayama astīti viduṣāṃ bhūtima icchatāma

हिन्दी अर्थ

भक्षणे तु महान् दोषो निवृत्त्या पुण्यमुच्यते संशय नहीं है। अतः उससे निवृत्त होनेमें ही पुण्य बताया गया है

English

The wise and great-souled should reason by taking themselves as measure: even the learned who desire well-being fear death.

अध्याय १३

श्लोक 116.23

किं पुनर हन्यमानानां तरसा जीवितार्थिनाम अरॊगाणाम अपापानां पापैर मांसॊपजीविभिः

kiṃ punara hanyamānānāṃ tarasā jīvitārthināma arògāṇāma apāpānāṃ pāpaira māṃsòpajīvibhiḥ

हिन्दी अर्थ

यत् सर्वेष्विह भूतेषु दया कौरवनन्दन

English

What then of those being killed by force, desiring life, healthy and sinless, by sinners who live on meat?

अध्याय १३

श्लोक 116.24

तस्माद विद्धि महाराज मांसस्य परिवर्जनम धर्मस्यायतनं शरेष्ठं सवर्गस्य च सुखस्य च

tasmāda viddhi mahārāja māṃsasya parivarjanama dharmasyāyatanaṃ śareṣṭhaṃ savargasya ca sukhasya ca

हिन्दी अर्थ

इस जगतमें समस्त प्राणियोंपर दया की जाय दयावतामिमे लोका: परे चापि तपस्विनाम्

English

Therefore know, great king, that giving up meat is the best abode of dharma, of heaven and of happiness.

अध्याय १३

श्लोक 116.25

अहिंसा परमॊ धर्मस तथाहिंसा परंतपः अहिंसा परमं सत्यं ततॊ धर्मः परवर्तते

ahiṃsā paramò dharmasa tathāhiṃsā paraṃtapaḥ ahiṃsā paramaṃ satyaṃ tatò dharmaḥ paravartate

हिन्दी अर्थ

तपस्वी पुरुषोंके लिये हहलोक और परलोक दोनों ही सुखद होते हैं

English

Non-harm is the highest dharma, non-harm is the highest austerity, non-harm is the highest truth; from it dharma proceeds.

अध्याय १३

श्लोक 116.26

न हि मांसं तृणात काष्ठाद उपलाद वापि जायते हत्वा जन्तुं ततॊ मांसं तस्माद दॊषॊ ऽसय भक्षणे

na hi māṃsaṃ tṛṇāta kāṣṭhāda upalāda vāpi jāyate hatvā jantuṃ tatò māṃsaṃ tasmāda dòṣò 'saya bhakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

यदहिंसात्मकं कर्म तत् कुर्यादात्मवान् नर: अभयं तस्य भूतानि ददतीत्यनुशुश्रुम

English

Meat does not come from grass, wood or stone; it comes from killing a creature, and so there is fault in eating it.

अध्याय १३

श्लोक 116.27

सवाहा सवधामृत भुजॊ देवाः सत्यार्जव परियाः करव्यादान राक्षसान विद्धि जिह्मानृत परायणान

savāhā savadhāmṛta bhujò devāḥ satyārjava pariyāḥ karavyādāna rākṣasāna viddhi jihmānṛta parāyaṇāna

हिन्दी अर्थ

देते हैं। ऐसा हमने सुन रखा है

English

The gods eat svaha and svadha, and love truth and honesty; know that the flesh-eaters are rakshasas, devoted to crookedness and falsehood.

अध्याय १३

श्लोक 116.28

कान्तारेष्व अथ घॊरेषु दुर्गेषु गहनेषु च रात्राव अहनि संध्यासु चत्वरेषु सभासु च अमांस भक्षणे राजन भयम अन्ते न गच्छति

kāntāreṣva atha ghòreṣu durgeṣu gahaneṣu ca rātrāva ahani saṃdhyāsu catvareṣu sabhāsu ca amāṃsa bhakṣaṇe rājana bhayama ante na gacchati

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च मुच्यते भयकालेषु मोक्षयेद् यो भये परान्

English

In forests and terrible places, in hard and thick places, by night and day, at twilights, at crossroads and in assemblies, for one who does not eat meat, O king, fear does not come at the end.

अध्याय १३

श्लोक 116.29

यदि चेत खादकॊ न सयन न तदा घातकॊ भवेत घातकः खादकार्थाय तं घातयति वै नरः

yadi ceta khādakò na sayana na tadā ghātakò bhaveta ghātakaḥ khādakārthāya taṃ ghātayati vai naraḥ

हिन्दी अर्थ

न हाात्मन: प्रियतरं किंचिदस्तीह निश्चितम्

English

If there were no eater, there would be no killer; the killer kills for the eater's sake.

अध्याय १३

श्लोक 116.30

अभक्ष्यम एतद इति वा इति हिंसा निवर्तते खादकार्थम अतॊ हिंसा मृगादीनां परवर्तते

abhakṣyama etada iti vā iti hiṃsā nivartate khādakārthama atò hiṃsā mṛgādīnāṃ paravartate

हिन्दी अर्थ

मूत्रस्वेदपुरीषाणां परुषैर्भुशदारुणै:

English

"This is not to be eaten," thus harm is turned away; so killing of deer and others goes on for the eater's sake.

अध्याय १३

श्लोक 116.31

यस्माद गरसति चैवायुर हिंसकानां महाद्युते तस्माद विवर्जयेन मांसं य इच्छेद भूतिम आत्मनः

yasmāda garasati caivāyura hiṃsakānāṃ mahādyute tasmāda vivarjayena māṃsaṃ ya iccheda bhūtima ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

पाच्यमानाश्र दृश्यन्ते विवशा मांसगृद्धिन: आक्रम्य मार्यमाणाश्ष भ्राम्यन्ते वै पुनः पुन:

English

Because he devours the lives of those who do harm, O greatly radiant one, one who desires his own well-being should give up meat.

अध्याय १३

श्लोक 116.32

तरातारं नाधिगच्छन्ति रौद्राः पराणिविहिंसकाः उद्वेजनीया भूतानां यथा वयालमृगास तथा

tarātāraṃ nādhigacchanti raudrāḥ parāṇivihiṃsakāḥ udvejanīyā bhūtānāṃ yathā vayālamṛgāsa tathā

हिन्दी अर्थ

तस्मात् प्राणिषु सर्वेषु दयावानात्मवान् भवेत्

English

Fierce destroyers of living beings find no protector; they are a terror to creatures, like beasts of prey.

अध्याय १३

श्लोक 116.33

लॊभाद वा बुद्धिमॊहाद वा बलवीर्यार्थम एव च संसर्गाद वाथ पापानाम अधर्मरुचिता नृणाम

lòbhāda vā buddhimòhāda vā balavīryārthama eva ca saṃsargāda vātha pāpānāma adharmarucitā nṛṇāma

हिन्दी अर्थ

स्वर्गे स विपुल स्थान प्राप्त॒यान्नात्र संशय: भक्ष्यन्ते तेडपि भूतैस्तैरिति मे नास्ति संशय:

English

Through greed, delusion of mind, or for strength and vigour, or through association with the wicked, men come to take pleasure in unrighteousness.

अध्याय १३

श्लोक 116.34

सवमांसं परमांसेन यॊ वर्धयितुम इच्छति उद्विग्नवासे वसति यत्र तत्राभिजायते

savamāṃsaṃ paramāṃsena yò vardhayituma icchati udvignavāse vasati yatra tatrābhijāyate

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंद्वारा भक्षण किये जाते हैं। इस विषयमें मुझे संशय नहीं है

English

One who wishes to enlarge his own flesh with another's flesh is born, wherever he lives, in a dwelling of fear.

अध्याय १३

श्लोक 116.35

धन्यं यशस्यम आयुष्यं सवर्ग्यं सवस्त्ययनं महत मांसस्याभक्षणं पराहुर नियताः परमर्षयः

dhanyaṃ yaśasyama āyuṣyaṃ savargyaṃ savastyayanaṃ mahata māṃsasyābhakṣaṇaṃ parāhura niyatāḥ paramarṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

एतन्मांसस्यथ मांसत्वमनुबुद्ध्यस्व भारत खाऊँगा।” यही मांसका मांसत्व है--इसे ही मांस शब्दका तात्पर्य समझो

English

The restrained great sages say that not eating meat brings wealth, fame, long life, heaven and great blessing.

अध्याय १३

श्लोक 116.36

इदं तु खलु कौन्तेय शरुतम आसीत पुरा मया मार्कण्डेयस्य वदतॊ ये दॊषा मांसभक्षणे

idaṃ tu khalu kaunteya śarutama āsīta purā mayā mārkaṇḍeyasya vadatò ye dòṣā māṃsabhakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

करता है, वह स्वयं भी दूसरोंके क्रोध और द्वेषका पात्र होता है

English

Now, son of Kunti, this I heard long ago from Markandeya, as he spoke of the faults in eating meat.

अध्याय १३

श्लोक 116.37

यॊ हि खादति मांसानि पराणिनां जीवितार्थिनाम हतानां वा मृतानां वा यथा हन्ता तथैव सः

yò hi khādati māṃsāni parāṇināṃ jīvitārthināma hatānāṃ vā mṛtānāṃ vā yathā hantā tathaiva saḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मका फल भोगता है अहिंसा परमं॑ दानमहिंसा परमं तप:

English

He who eats the flesh of living beings who desire to live, whether killed or dead, is just like the one who kills them.

अध्याय १३

श्लोक 116.38

धनेन करायतॊ हन्ति खादकश चॊपभॊगतः घातकॊ वधबन्धाभ्याम इत्य एष तरिविधॊ वधः

dhanena karāyatò hanti khādakaśa còpabhògataḥ ghātakò vadhabandhābhyāma itya eṣa tarividhò vadhaḥ

हिन्दी अर्थ

अहिंसा परम॑ मित्रमहिंसा परमं सुखम्

English

One who buys with money kills; the eater kills by enjoyment; the slayer kills by killing and binding. Thus killing is of three kinds.

अध्याय १३

श्लोक 116.39

अखादन्न अनुमॊदंश च भावदॊषेण मानवः यॊ ऽनुमन्येत हन्तव्यं सॊ ऽपि दॊषेण लिप्यते

akhādanna anumòdaṃśa ca bhāvadòṣeṇa mānavaḥ yò 'numanyeta hantavyaṃ sò 'pi dòṣeṇa lipyate

हिन्दी अर्थ

अहिंस्र: सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता है। हिंसा न करनेवाला मनुष्य सम्पूर्ण प्राणियोंके माता-पिताके समान है

English

A man who neither eats nor consents, but approves "it should be killed" by a fault of intention, is also stained with the fault.

अध्याय १३

श्लोक 116.40

अधृष्यः सर्वभूतानाम आयुष्मान नीरुजः सुखी भवत्य अभक्षयन मांसं दयावान पराणिनाम इह

adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāma āyuṣmāna nīrujaḥ sukhī bhavatya abhakṣayana māṃsaṃ dayāvāna parāṇināma iha

हिन्दी अर्थ

कां गतिं प्रतिपन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह किस गतिको प्राप्त हुए है? यह मुझे बताइये

English

One who does not eat meat, compassionate to living beings here, becomes unassailable by all beings, long-lived, healthy and happy.

अध्याय १३

श्लोक 116.41

हिरण्यदानैर गॊदानैर भूमिदानैश च सर्वशः मांसस्याभक्षणे धर्मॊ विशिष्टः सयाद इति शरुतिः

hiraṇyadānaira gòdānaira bhūmidānaiśa ca sarvaśaḥ māṃsasyābhakṣaṇe dharmò viśiṣṭaḥ sayāda iti śarutiḥ

हिन्दी अर्थ

जानासि त्वं महाप्राज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम्

English

The tradition says that the dharma of not eating meat is better than gifts of gold, cows and land, in every way.

अध्याय १३

श्लोक 116.42

अप्रॊक्षितं वृथा मांसं विधिहीनं न भक्षयेत भक्षयन निरयं याति नरॊ नास्त्य अत्र संशयः

apròkṣitaṃ vṛthā māṃsaṃ vidhihīnaṃ na bhakṣayeta bhakṣayana nirayaṃ yāti narò nāstya atra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

करना कितना दुःखदायक होता है। प्राणोंका त्याग करना अत्यन्त दुष्कर कार्य है कारण तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो हसि मे मत:

English

One should not eat meat that is unsprinkled, needless or against rule; a man who eats it goes to hell, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 116.43

परॊक्षिताभ्युक्षितं मांसं तथा बराह्मण काम्यया अल्पदॊषम इह जञेय विपरीते तु लिप्यते

paròkṣitābhyukṣitaṃ māṃsaṃ tathā barāhmaṇa kāmyayā alpadòṣama iha jañeya viparīte tu lipyate

हिन्दी अर्थ

इसका क्या कारण है? यह मुझे बताइये; क्योंकि मेरी दृष्टिमें आप सर्वज्ञ हैं

English

Meat that is sprinkled and consecrated, and for a brahmin's wish, is to be known as of little fault here; otherwise one is stained.

अध्याय १३

श्लोक 116.44

खादकस्य कृते जन्तुं यॊ हन्यात पुरुषाधमः महादॊषकरस तत्र खादकॊ न तु घातकः

khādakasya kṛte jantuṃ yò hanyāta puruṣādhamaḥ mahādòṣakarasa tatra khādakò na tu ghātakaḥ

हिन्दी अर्थ

संसारेडस्मिन् समायाता: प्राणिन: पृथिवीपते सम्यक् चायमनुप्रश्नस्त्वयोक्तस्तु युधिषछ्ठिर

English

The lowest of men who kills a creature for an eater's sake does great wrong; there the eater is at fault, not the killer.

अध्याय १३

श्लोक 116.45

इज्या यज्ञश्रुतिकृतैर यॊ मार्गैर अबुधॊ जनः हन्याज जन्तुं मांसगृद्ध्री स वै नरकभान नरः

ijyā yajñaśrutikṛtaira yò mārgaira abudhò janaḥ hanyāja jantuṃ māṃsagṛddhrī sa vai narakabhāna naraḥ

हिन्दी अर्थ

द्वैधायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर

English

The ignorant man who, greedy for meat, kills a creature by the ways laid down in sacrifice and the Vedic texts is surely a man destined for hell.

अध्याय १३

श्लोक 116.46

भक्षयित्वा तु यॊ मांसं पश्चाद अपि निवर्तते तस्यापि सुमहान धर्मॊ यः पापाद विनिवर्तते

bhakṣayitvā tu yò māṃsaṃ paścāda api nivartate tasyāpi sumahāna dharmò yaḥ pāpāda vinivartate

हिन्दी अर्थ

प्राचीन वृत्तान्त प्रसिद्ध है, वही तुम्हें बता रहा हूँ ददर्श कीटं धावन्तं शीघत्रं शकटवर्त्मनि

English

One who, having eaten meat, afterwards turns away, also has very great dharma, for he turns from sin.

अध्याय १३

श्लोक 116.47

आहर्ता चानुमन्ता च विशिस्ता करय विक्रयी संस्कर्ता चॊपभॊक्ता च घातकाः सर्व एव ते

āhartā cānumantā ca viśistā karaya vikrayī saṃskartā còpabhòktā ca ghātakāḥ sarva eva te

हिन्दी अर्थ

एक कीड़ेको गाड़ीकी लीकसे बड़ी तेजीके साथ भागते देखा

English

The bringer, the approver, the cutter, the buyer and seller, the cook and the eater: all these are killers.

अध्याय १३

श्लोक 116.48

इदम अन्यत तु वक्ष्यामि परमाणं विधिनिर्मितम पुराणम ऋषिभिर जुष्टं वेदेषु परिनिश्चितम

idama anyata tu vakṣyāmi paramāṇaṃ vidhinirmitama purāṇama ṛṣibhira juṣṭaṃ vedeṣu pariniścitama

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञ: स तदा दृष्टवा कीटं वचनमव्रवीत् बताओ तो सही--कहाँ भागे जा रहे हो? कहाँसे तुम्हें भय प्राप्त हुआ है?

English

I shall tell you another authority, framed by rule, ancient, practised by sages and settled in the Vedas.

अध्याय १३

श्लोक 116.49

परवृत्ति लक्षणे धर्मे फलार्थिभिर अभिद्रुते यथॊक्तं राजशार्दूल न तु तन मॊक्षकाङ्क्षिणाम

paravṛtti lakṣaṇe dharme phalārthibhira abhidrute yathòktaṃ rājaśārdūla na tu tana mòkṣakāṅkṣiṇāma

हिन्दी अर्थ

श्वसतां च शृणोम्येनं गोपुत्राणां प्रतोद्यताम्

English

In the dharma marked by action, pursued by seekers of reward, it is as told, tiger among kings, but not for those who desire liberation.

अध्याय १३

श्लोक 116.50

हविर यत संस्कृतं मन्त्रैः परॊक्षिताभ्युक्षितं शुचि वेदॊक्तेन परमाणेन पितॄणां परक्रियासु च अतॊ ऽनयथा वृथा मांसम अभक्ष्यं मनुर अब्रवीत

havira yata saṃskṛtaṃ mantraiḥ paròkṣitābhyukṣitaṃ śuci vedòktena paramāṇena pitṝṇāṃ parakriyāsu ca atò 'nayathā vṛthā māṃsama abhakṣyaṃ manura abravīta

हिन्दी अर्थ

इस अत्यन्त दारुण भयसे अपनी रक्षा करनेके लिये मैं यहाँसे भाग रहा हूँ

English

The oblation consecrated with mantras, sprinkled and pure, by the Vedic authority and in the rites for the ancestors; otherwise, Manu said, meat is wasteful and not to be eaten.

अध्याय १३

श्लोक 116.51

अस्वर्ग्यम अयशस्यं च रक्षॊवद भरतर्षभ विधिना हि नराः पूर्वं मांसं राजन अभक्षयन

asvargyama ayaśasyaṃ ca rakṣòvada bharatarṣabha vidhinā hi narāḥ pūrvaṃ māṃsaṃ rājana abhakṣayana

हिन्दी अर्थ

अतो भीत: पलायामि गच्छेयं ना सुखं सुखात् मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्योनौ तु वर्तसे

English

It is not conducive to heaven, nor to fame, and is demonic, best of the Bharatas; in the old days men ate meat only by rule, O king.

अध्याय १३

श्लोक 116.52

य इच्छेत पुरुषॊ ऽतयन्तम आत्मानं निरुपद्रवम स वर्जयेत मांसानि पराणिनाम इह सर्वशः

ya iccheta puruṣò 'tayantama ātmānaṃ nirupadravama sa varjayeta māṃsāni parāṇināma iha sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

नाभिजानासि कीट त्वं श्रेयो मरणमेव ते

English

A man who wishes for himself lasting freedom from trouble should avoid altogether the flesh of living beings here.

अध्याय १३

श्लोक 116.53

शरूयते हि पुराकल्पे नृणां वरीहि मयः पशुः येनायजन्त यज्वानः पुण्यलॊकपरायणाः

śarūyate hi purākalpe nṛṇāṃ varīhi mayaḥ paśuḥ yenāyajanta yajvānaḥ puṇyalòkaparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

मानुषा: स्थैर्यजाश्वैव पृथग्भोगा विशेषत: प्राणियोंके भोग अलग-अलग हैं

English

It is heard that in the earlier age the animal of men was made of rice, with which sacrificers intent on holy worlds sacrificed.

अध्याय १३

श्लोक 116.54

ऋषिभिः संशयं पृष्टॊ वसुश चेदिपतिः पुरा अभक्ष्यम इति मांसं स पराह भक्ष्यम इति परभॊ

ṛṣibhiḥ saṃśayaṃ pṛṣṭò vasuśa cedipatiḥ purā abhakṣyama iti māṃsaṃ sa parāha bhakṣyama iti parabhò

हिन्दी अर्थ

अब्रद्याण्यो नृशंसश्न कदर्यो वृद्धिजीवन:

English

Asked a doubt by the sages, Vasu, lord of the Chedis, once said that meat was not to be eaten, and then that it was, O lord.

अध्याय १३

श्लोक 116.55

आकाशान मेदिनीं पराप्तस ततः स पृथिवीपतिः एतद एव पुनश चॊक्त्वा विवेश धरणीतलम

ākāśāna medinīṃ parāptasa tataḥ sa pṛthivīpatiḥ etada eva punaśa còktvā viveśa dharaṇītalama

हिन्दी अर्थ

मिथ्याकृतो5पि विधिना परस्वहरणे रत: दूसरोंके मालको हड़प लेनेमें संलग्न रहना--यही मेरा काम था

English

From the sky he fell to the earth, that lord of the earth; and having said this again, he entered the surface of the earth.

अध्याय १३

श्लोक 116.56

परजानां हितकामेन तव अगस्त्येन महात्मना आरण्याः सर्वदैवत्याः परॊक्षितास तपसा मृगाः

parajānāṃ hitakāmena tava agastyena mahātmanā āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ paròkṣitāsa tapasā mṛgāḥ

हिन्दी अर्थ

मात्सर्यात् स्वादुकामेन नृशंसेन बुभुक्षता

English

For the good of creatures, the great-souled Agastya consecrated by his austerity all forest beasts as sacred to all the gods.

अध्याय १३

श्लोक 116.57

करिया हय एवं न हीयन्ते पितृदैवतसंश्रिताः परीयन्ते पितरश चैव नयायतॊ मांसतर्पिताः

kariyā haya evaṃ na hīyante pitṛdaivatasaṃśritāḥ parīyante pitaraśa caiva nayāyatò māṃsatarpitāḥ

हिन्दी अर्थ

ही भोजन कर लेता था न दत्तमर्थकामेन देयमन्नं पुरा किल

English

In this way rites resting on the ancestors and gods are not lost, and the ancestors are justly pleased, gratified with meat.

अध्याय १३

श्लोक 116.58

इदं तु शृणु राजेन्द्र कीर्त्यमानं मयानघ अभक्षणे सर्वसुखं मांसस्य मनुजाधिप

idaṃ tu śṛṇu rājendra kīrtyamānaṃ mayānagha abhakṣaṇe sarvasukhaṃ māṃsasya manujādhipa

हिन्दी अर्थ

परंतु धन-संग्रहकी कामनासे उस देनेयोग्य अन्नका भी दान नहीं करता था

English

But hear this, king of kings, as I tell it, blameless one: in not eating meat lies all happiness, O lord of men.

अध्याय १३

श्लोक 116.59

यस तु वर्षशतं पूर्णं तपस तप्येत सुदारुणम यश चैकं वर्जयेन मांसं समम एतन मतं मम

yasa tu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapasa tapyeta sudāruṇama yaśa caikaṃ varjayena māṃsaṃ samama etana mataṃ mama

हिन्दी अर्थ

अकस्मात् ते मया त्यक्ता न त्राता अभयैषिण: श्रियं दृष्टवा मनुष्याणामसूयामि निरर्थकम्

English

One who practises terrible austerity for a full hundred years, and one who gives up meat for one year, are equal in my view.

अध्याय १३

श्लोक 116.60

कौमुदे तु विशेषेण शुक्लपक्शे नराधिप वर्जयेत सर्वमांसानि धर्मॊ हय अत्र विधीयते

kaumude tu viśeṣeṇa śuklapakśe narādhipa varjayeta sarvamāṃsāni dharmò haya atra vidhīyate

हिन्दी अर्थ

त्रिवर्गहन्ता चान्येषामात्मकामानुवर्तक: स्मृत्वा तदनुतप्ये5हं हित्वा प्रियमिवात्मजम्

English

Especially in the Kaumuda bright fortnight, O lord of men, one should give up all meat, for dharma is enjoined there.

अध्याय १३

श्लोक 116.61

चतुरॊ वार्षिकान मासान यॊ मांसं परिवर्जयेत चत्वारि भद्राण्य आप्नॊति कीर्तिम आयुर यशॊबलम

caturò vārṣikāna māsāna yò māṃsaṃ parivarjayeta catvāri bhadrāṇya āpnòti kīrtima āyura yaśòbalama

हिन्दी अर्थ

माता च पूजिता वृद्धा ब्राह्मणश्वार्चितो मया

English

One who gives up meat for the four rainy months gains four blessings: fame, long life, glory and strength.

अध्याय १३

श्लोक 116.62

अथ वा मासम अप्य एकं सर्वमांसान्य अभक्षयन अतीत्य सर्वदुःखानि सुखी जीवेन निरामयः

atha vā māsama apya ekaṃ sarvamāṃsānya abhakṣayana atītya sarvaduḥkhāni sukhī jīvena nirāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

अतिथि: पूजितो ब्रह्मंस्तेन मां नाजहात् स्मृति: तच्छोतुमहमिच्छामि त्वत्त: श्रेयस्तपोधन

English

Or if for even one month one eats no meat of any kind, he passes beyond all sorrows and lives happy and healthy.

अध्याय १३

श्लोक 116.63

ये वर्जयन्ति मांसानि मासशः पक्षशॊ ऽपि वा तेषां हिंसा निवृत्तानां बरह्मलॊकॊ विधीयते

ye varjayanti māṃsāni māsaśaḥ pakṣaśò 'pi vā teṣāṃ hiṃsā nivṛttānāṃ barahmalòkò vidhīyate

हिन्दी अर्थ

ममैव कीट तत् कर्म येन त्वं न प्रमुहासे

English

For those who give up meat by the month or by the fortnight, and are turned from harm, Brahma's world is ordained.

अध्याय १३

श्लोक 116.64

मांसं तु कौमुदं पक्षं वर्जितं पार्थ राजभिः सर्वभूतात्मभूतैर तैर विज्ञातार्थपरावरैः

māṃsaṃ tu kaumudaṃ pakṣaṃ varjitaṃ pārtha rājabhiḥ sarvabhūtātmabhūtaira taira vijñātārthaparāvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

तपोबलाद्धि बलवद् बलमन्यन्न विद्यते अवाप्स्यसि पुनर्धर्म धर्म तु यदि मन्यसे

English

Meat in the Kaumuda fortnight has been avoided, Partha, by kings who were the self of all beings and knew the higher and lower.

अध्याय १३

श्लोक 116.65

नाभागेनाम्बरीषेण गयेन च महात्मना आयुषा चानरण्येन दिलीप रघुपूरुभिः

nābhāgenāmbarīṣeṇa gayena ca mahātmanā āyuṣā cānaraṇyena dilīpa raghupūrubhiḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मोडपि हि मनुष्येषु कामार्थश्च तथा गुणा:

English

By Nabhaga, Ambarisha, the great-souled Gaya, Ayus, Anaranya, Dilipa, Raghu and Puru,

अध्याय १३

श्लोक 116.66

कार्तवीर्यानिरुद्धाभ्यां नहुषेण ययातिना नृगेण विष्वगश्वेन तथैव शशबिन्दुना युवनाश्वेन च तथा शिबिनौशीनरेण च

kārtavīryāniruddhābhyāṃ nahuṣeṇa yayātinā nṛgeṇa viṣvagaśvena tathaiva śaśabindunā yuvanāśvena ca tathā śibinauśīnareṇa ca

हिन्दी अर्थ

कि हास्यति मनुष्यस्य मन्दस्यापि हि जीवत: तत्र ते5हं विनेष्यामि ब्रद्नु त्वं यत्र वैष्यसि

English

by Kartavirya and Aniruddha, Nahusha and Yayati, Nriga, Vishvagashva, Shashabindu, Yuvanashva, and Shibi Aushinara,

अध्याय १३

श्लोक 116.67

शयेनचित्रेण राजेन्द्र सॊमकेन वृकेण च रैवतेन रन्ति देवेन वसुना सृञ्जयेन च

śayenacitreṇa rājendra sòmakena vṛkeṇa ca raivatena ranti devena vasunā sṛñjayena ca

हिन्दी अर्थ

वहीं तुम्हें पहुँचा दूँगा

English

by Shyenachitra, O king of kings, Somaka, Vrika, Raivata, Rantideva, Vasu and Srinjaya,

अध्याय १३

श्लोक 116.68

दुःषन्तेन करूषेण रामालर्क नलैस तथा विरूपाश्वेन निमिना जनकेन च धीमता

duḥṣantena karūṣeṇa rāmālarka nalaisa tathā virūpāśvena niminā janakena ca dhīmatā

हिन्दी अर्थ

शकटो व्रजंश्व॒ सुमहानागतश्न यद्च्छया वहाँ आ पहुँचा और उसके पहियेसे दबकर चूर-चूर हो कीड़ेने प्राण त्याग दिये

English

by Dushyanta, Karusha, Rama, Alarka and Nala, Virupashva, Nimi, and the wise Janaka,

अध्याय १३

श्लोक 116.69

सिलेन पृथुना चैव वीरसेनेन चैव ह इक्ष्वाकुणा शम्भुना च शवेतेन सगरेण च

silena pṛthunā caiva vīrasenena caiva ha ikṣvākuṇā śambhunā ca śavetena sagareṇa ca

हिन्दी अर्थ

श्वाविद्वोधावराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्

English

by Sila and Prithu, by Virasena, Ikshvaku, Shambhu, Shveta and Sagara,

अध्याय १३

श्लोक 116.70

एतैश चान्यैश च राजेन्द्र पुरा मांसं न भक्षितम शारदं कौमुदं मासं ततस ते सवर्गम आप्नुवन

etaiśa cānyaiśa ca rājendra purā māṃsaṃ na bhakṣitama śāradaṃ kaumudaṃ māsaṃ tatasa te savargama āpnuvana

हिन्दी अर्थ

कीड़ा होकर भी आज राजकुमार हो गया हूँ

English

by these and others, O king of kings, meat was not eaten in the old days in the autumn Kaumuda month, and so they gained heaven.

अध्याय १३

श्लोक 116.71

बरह्मलॊके च तिष्ठन्ति जवलमानाः शरियान्विताः उपास्यमाना गन्धर्वैः सत्रीसहस्रसमन्विताः

barahmalòke ca tiṣṭhanti javalamānāḥ śariyānvitāḥ upāsyamānā gandharvaiḥ satrīsahasrasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्यन्दनेषु च काम्बोजा युक्ता: परमवाजिन: सबान्धव: सहामात्यश्नलाश्रामि पिशितौदनम्

English

They stay in Brahma's world, blazing and glorious, served by gandharvas and accompanied by thousands of women.

अध्याय १३

श्लोक 116.72

तद एतद उत्तमं धर्मम अहिंसा लक्षणं शुभम ये चरन्ति महात्मानॊ नाकपृष्ठे वसन्ति ते

tada etada uttamaṃ dharmama ahiṃsā lakṣaṇaṃ śubhama ye caranti mahātmānò nākapṛṣṭhe vasanti te

हिन्दी अर्थ

वरार्हेषु महाभाग स्वपामि च सुपूजित:

English

This supreme, auspicious dharma marked by non-harm: the great souls who practise it dwell on the back of heaven.

अध्याय १३

श्लोक 116.73

मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह धार्मिकाः जन्मप्रभृति मद्यं च सर्वे ते मुनयः समृताः विशिष्टतां जञातिषु च लल्भन्ते नात्र संशयः

madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha dhārmikāḥ janmaprabhṛti madyaṃ ca sarve te munayaḥ samṛtāḥ viśiṣṭatāṃ jañātiṣu ca lalbhante nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

शय्याओंपर मैं बड़े सम्मानके साथ शयन करता हूँ स्तुवन्ति मां यथा देवा महेन्द्र प्रियवादिन:

English

The righteous who here always give up honey and meat and, from birth, liquor, are all held to be sages, and attain pre-eminence among kinsmen, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 116.74

आपन्नश चापदॊ मुच्येद बद्धॊमुच्येत बन्धनात मुच्येत तथातुरॊ रॊगाद दुःखान मुच्येत दुःखितः

āpannaśa cāpadò mucyeda baddhòmucyeta bandhanāta mucyeta tathāturò rògāda duḥkhāna mucyeta duḥkhitaḥ

हिन्दी अर्थ

यदहं कीटतां प्राप्य सम्प्राप्तो राजपुत्रताम्

English

One in distress is freed from distress, a bound man from bonds, a sick man from sickness, and a sorrowing man from sorrow.

अध्याय १३

श्लोक 116.75

तिर्यग्यॊनिं न गच्छेत रूपवांश च भवेन नरः बुद्धिमान वै कुरुश्रेष्ठ पराप्नुयाच च महद यशः

tiryagyòniṃ na gaccheta rūpavāṃśa ca bhavena naraḥ buddhimāna vai kuruśreṣṭha parāpnuyāca ca mahada yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वत्तपोबलनिर्दिष्टमिदं हृधिगतं मया अद्य ते कीटतां प्राप्य स्मृतिर्जाता जुगुप्सिता

English

He does not go to an animal womb; he is handsome, wise, O best of the Kurus, and gains great fame.

अध्याय १३

श्लोक 116.76

एतत ते कथितं राजन मांसस्य परिवर्जने परवृत्तौ च निवृत्तौ च विधानम ऋषिनिर्मितम

etata te kathitaṃ rājana māṃsasya parivarjane paravṛttau ca nivṛttau ca vidhānama ṛṣinirmitama

हिन्दी अर्थ

शूद्रेणार्थप्रधानेन नृशंसेनाततायिना

English

This has been told to you, O king, on giving up meat, and the rule of engagement and withdrawal framed by the sages.

अध्याय १३

श्लोक 117.1

[य] इमे वै मानवा लॊके भृशं मांसस्य गृद्धिनः विसृज्य भक्षान विविधान यथा रक्षॊगणास तथा

[ya] ime vai mānavā lòke bhṛśaṃ māṃsasya gṛddhinaḥ visṛjya bhakṣāna vividhāna yathā rakṣògaṇāsa tathā

हिन्दी अर्थ

त्यक्त्वा स कीटतां राज॑ंश्वचार विपुलं तप: आजगाम द्विजश्रेष्ठ: कृष्णद्वैपषायनस्तदा

English

the commentator's explanation, they add their own interpretation which is different. This sort of jumble is very peculiar.

अध्याय १३

श्लोक 117.2

नापूपान विविधाकाराञ शाकानि विविधानि च षाडवान रसयॊगांश च तथेच्छन्ति यथामिषम

nāpūpāna vividhākārāña śākāni vividhāni ca ṣāḍavāna rasayògāṃśa ca tathecchanti yathāmiṣama

हिन्दी अर्थ

पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह

English

They do not so desire cakes of various forms, various vegetables, the shadava dishes and mixtures of flavours as they do meat.

अध्याय १३

श्लोक 117.3

तत्र मे बुद्धिर अत्रैव विसर्गे परिमुह्यते न मन्ये रसतः किं चिन मांसतॊ ऽसतीह किं चन

tatra me buddhira atraiva visarge parimuhyate na manye rasataḥ kiṃ cina māṃsatò 'satīha kiṃ cana

हिन्दी अर्थ

है--यह मुझे प्रत्यक्ष दिखायी देता है पुण्यस्यैव हि ते सत्त्वं पुण्यस्यैव च दर्शनम्

English

On this my mind is bewildered at this point: I do not think there is anything here better in taste than meat.

अध्याय १३

श्लोक 117.4

तद इच्छामि गुणाञ शरॊतुं मांसस्याभक्षणे ऽपि वा भक्षणे चैव ये दॊषास तांश चैव पुरुषर्षभ

tada icchāmi guṇāña śaròtuṃ māṃsasyābhakṣaṇe 'pi vā bhakṣaṇe caiva ye dòṣāsa tāṃśa caiva puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

ततोअन्यत् कर्म यक्किंचिन्न पुण्यं न च पातकम्

English

So I wish to hear the merits of not eating meat, and the faults in eating it, O best of men.

अध्याय १३

श्लोक 117.5

सर्वं तत्त्वेन धर्मज्ञ यधावद इह धर्मतः किं वा भक्ष्यम अभक्ष्यं वा सर्वम एतद वदस्व मे

sarvaṃ tattvena dharmajña yadhāvada iha dharmataḥ kiṃ vā bhakṣyama abhakṣyaṃ vā sarvama etada vadasva me

हिन्दी अर्थ

है। प्रभो! यदि आप आज्ञा दें तो मैं कुछ कहूँ ब्रृहि तत्त्वं महाप्राज्ञ शुश्रेषे वचनं तव

English

Tell me all of it truly, knower of dharma, rightly and by dharma: what may be eaten and what may not.

अध्याय १३

श्लोक 117.6

[भ] एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि भारत न मांसाद अरम अत्रान्यद रसतॊ विद्यते भुवि

[bha] evama etana mahābāhò yathā vadasi bhārata na māṃsāda arama atrānyada rasatò vidyate bhuvi

हिन्दी अर्थ

विद्यातपो भ्यां हि भवान् भावितात्मा न संशय:

English

[Bhishma] It is so, mighty-armed one, as you say, O Bharata: there is nothing else on earth that so exceeds meat in taste.

अध्याय १३

श्लोक 117.7

कषतक्षीणाभितप्तानां गराम्यधर्मरताश च ये अध्वना कर्शितानां च न मांसाद विद्यते परम

kaṣatakṣīṇābhitaptānāṃ garāmyadharmaratāśa ca ye adhvanā karśitānāṃ ca na māṃsāda vidyate parama

हिन्दी अर्थ

भूयो बुद्ध्यानुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव मन्ये भवत्प्रसादो5यं तद्धि कर्म स्वभावत:

English

For those wasted by wounds and tormented, those given to worldly pleasures, and those worn by travel, there is nothing better than meat.

अध्याय १३

श्लोक 117.8

सद्यॊ वर्धयति पराणान पुष्टिम अग्र्यं ददाति च न भक्षॊ ऽभयधिकः कश चिन मांसाद अस्ति परंतप

sadyò vardhayati parāṇāna puṣṭima agryaṃ dadāti ca na bhakṣò 'bhayadhikaḥ kaśa cina māṃsāda asti paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

स्वभावत: बन गया है

English

It at once increases the vital breaths and gives the best nourishment; no food exceeds meat, scourge of foes.

अध्याय १३

श्लोक 117.9

विवर्जने तु बहवॊ गुणाः कौरवनन्दन य भवन्ति मनुष्याणां तान मे निगदतः शृणु

vivarjane tu bahavò guṇāḥ kauravanandana ya bhavanti manuṣyāṇāṃ tāna me nigadataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

त्रिभिर्गुणै: समुदितस्ततो भवति वै द्विज: न हि श्रुतवतां किंचिदधिकं ब्राह्मणादृते

English

But in giving it up there are many merits, delight of the Kurus, that come to men; hear them as I tell them.

अध्याय १३

श्लोक 117.10

सवमांसं परमांसैर यॊ विवर्धयितुम इच्छति नास्ति कषुद्रतरस तस्मान न नृशंसतरॊ नरः

savamāṃsaṃ paramāṃsaira yò vivardhayituma icchati nāsti kaṣudratarasa tasmāna na nṛśaṃsatarò naraḥ

हिन्दी अर्थ

क्षात्रं देवव्रतं ध्यायंस्ततो विप्रत्वमेष्यसि

English

One who wishes to enlarge his own flesh with the flesh of others, no man is meaner than he or more cruel.

अध्याय १३

श्लोक 117.11

न हि पराणात परियतरं लॊके किं चन विद्यते तस्माद दयां नरः कुर्याद यथात्मनि तथा परे

na hi parāṇāta pariyataraṃ lòke kiṃ cana vidyate tasmāda dayāṃ naraḥ kuryāda yathātmani tathā pare

हिन्दी अर्थ

शुभे: संविभजन् कामैरशुभानां च पावनै: क्षात्रीं तनुं समुत्सृज्य ततो विप्रत्वमेष्यसि

English

Nothing in the world is dearer than life; therefore a man should show compassion to others as to himself.

अध्याय १३

श्लोक 117.12

शुक्राच च तात संभूतिर मांसस्येह न संशयः भक्षणे तु महान दॊषॊ वधेन सह कल्पते

śukrāca ca tāta saṃbhūtira māṃsasyeha na saṃśayaḥ bhakṣaṇe tu mahāna dòṣò vadhena saha kalpate

हिन्दी अर्थ

महर्षे्वचनं श्रुत्वा प्रजा धर्मेण पाल्य च

English

Meat arises, dear child, from semen, without doubt; and in eating it great fault comes together with the killing.

अध्याय १३

श्लोक 117.13

अहिंसा लक्षणॊ धर्म इति वेद विदॊ विदुः यद अहिंस्रं भवेत कर्म तत कुर्याद आत्मवान नरः

ahiṃsā lakṣaṇò dharma iti veda vidò viduḥ yada ahiṃsraṃ bhaveta karma tata kuryāda ātmavāna naraḥ

हिन्दी अर्थ

आजगाम महाप्राज्ञ: कृष्णद्वैपायनस्तदा शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत् पापयोनिषु

English

The knowers of the Veda know that dharma is marked by non-harm; what action is harmless, a self-possessed man should do.

अध्याय १३

श्लोक 117.14

पितृदैवतयज्ञेषु परॊक्षितं हविर उच्यते विधिना वेद दृष्टेन तद भुक्त्वेह न दुष्यति

pitṛdaivatayajñeṣu paròkṣitaṃ havira ucyate vidhinā veda dṛṣṭena tada bhuktveha na duṣyati

हिन्दी अर्थ

तस्मान्मृत्युभयात् कीट मा व्यथिष्ठा: कथंचन

English

In sacrifices to ancestors and gods the oblation is called consecrated; when eaten by the rule seen in the Veda, one is not stained.

अध्याय १३

श्लोक 117.15

यज्ञार्थे पशवः सृष्टा इत्य अपि शरूयते शरुतिः अतॊ ऽनयथा परवृत्तानां राक्षसॊ विधिर उच्यते

yajñārthe paśavaḥ sṛṣṭā itya api śarūyate śarutiḥ atò 'nayathā paravṛttānāṃ rākṣasò vidhira ucyate

हिन्दी अर्थ

लोपका भय अवश्य होना चाहिए, इसलिये उत्तम धर्मका आचरण करते रहो सुखात् सुखतरं प्राप्तो भगवंस्त्वत्कृते हुहम्

English

It is also heard in scripture that animals were created for sacrifice; for those acting otherwise, the rule is called demonic.

अध्याय १३

श्लोक 117.16

कषत्रियाणां तु यॊ दृष्टॊ विधिस तम अपि मे शृणु वीर्येणॊपार्जितं मांसं यथा खादन न दुष्यति

kaṣatriyāṇāṃ tu yò dṛṣṭò vidhisa tama api me śṛṇu vīryeṇòpārjitaṃ māṃsaṃ yathā khādana na duṣyati

हिन्दी अर्थ

भगवद्धचनात् कीटो ब्राद्दाण्यं प्राप्प दुर्लभम्

English

Hear also from me the rule seen for kshatriyas, by which meat won by valour does not stain him who eats it.

अध्याय १३

श्लोक 117.17

आरण्याः सर्वदौवत्याः परॊक्षिताः सर्वशॊ मृगाः अगस्त्येन पुरा राजन मृगया येन पूज्यते

āraṇyāḥ sarvadauvatyāḥ paròkṣitāḥ sarvaśò mṛgāḥ agastyena purā rājana mṛgayā yena pūjyate

हिन्दी अर्थ

तत:ः सालोक्यमगमद् ब्रह्माणो ब्रद्मृवित्तम: स्वकर्मफलनिर्वत्तं व्यासस्य वचनात् तदा

English

The forest beasts were all consecrated as sacred to all the gods by Agastya long ago, O king, and so hunting is honoured.

अध्याय १३

श्लोक 117.18

नात्मानम अपरित्यज्य मृगया नाम विद्यते समताम उपसंगम्य रूपं हन्यान न वा नृप

nātmānama aparityajya mṛgayā nāma vidyate samatāma upasaṃgamya rūpaṃ hanyāna na vā nṛpa

हिन्दी अर्थ

हुआ कि उस कीटने सनातन ब्रह्मपद प्राप्त कर लिया

English

There is no hunting without risking oneself; meeting on equal terms, one may slay the beast, or may not.

अध्याय १३

श्लोक 117.19

अतॊ राजर्षयः सर्वे मृगयां यान्ति भारत लिप्यन्ते न हि दॊषेण न चैतत पातकं विदुः

atò rājarṣayaḥ sarve mṛgayāṃ yānti bhārata lipyante na hi dòṣeṇa na caitata pātakaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

सम्प्राप्तास्ते गतिं पुण्यां तस्मान्मा शोच पुत्रक एकोनविंशत्यधिकशततमोध्याय:

English

Therefore all royal sages go hunting, O Bharata; they are not stained by fault, and they do not hold it a sin.

अध्याय १३

श्लोक 117.20

न हि तत्परमं किं चिद इह लॊके परत्र च यत सरेष्व इह लॊकेषु दया कौरवनन्दन

na hi tatparamaṃ kiṃ cida iha lòke paratra ca yata sareṣva iha lòkeṣu dayā kauravanandana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ है? यह मैं आपसे पूछता हूँ, मुझे बताइये मैत्रेयस्य च संवाद कृष्णद्वैयायनस्यथ च

English

For nothing is higher, here and hereafter, than compassion toward all beings in this world, delight of the Kurus.

अध्याय १३

श्लोक 117.21

न भयं विद्यते जातु नरस्येह दयावतः दयावताम इमे लॊकाः परे चापि तपस्विनाम

na bhayaṃ vidyate jātu narasyeha dayāvataḥ dayāvatāma ime lòkāḥ pare cāpi tapasvināma

हिन्दी अर्थ

संवादरूप इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है

English

A compassionate man never has fear here; these worlds and the next belong to the compassionate and to ascetics.

अध्याय १३

श्लोक 117.22

अभयं सर्वभूतेभ्यॊ यॊ ददाति दयापरः अभयं तस्य भूतानि ददतीत्य अनुशुश्रुमः

abhayaṃ sarvabhūtebhyò yò dadāti dayāparaḥ abhayaṃ tasya bhūtāni dadatītya anuśuśrumaḥ

हिन्दी अर्थ

वाराणस्यामुपातिष्ठ न्मैत्रेयं स्वैरिणीकुले अर्चित्वा भोजयामास मैत्रेयो5शनमुत्तमम्

English

We have heard that beings give freedom from fear to him who, devoted to compassion, gives freedom from fear to all beings.

अध्याय १३

श्लोक 117.23

कषतं च सखलितं चैव पतितं कलिष्टम आहतम सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च

kaṣataṃ ca sakhalitaṃ caiva patitaṃ kaliṣṭama āhatama sarvabhūtāni rakṣanti sameṣu viṣameṣu ca

हिन्दी अर्थ

और उन्हें उत्तम अन्न भोजन कराया

English

Wounded, stumbling, fallen, afflicted or struck, all beings protect him, on level and uneven ground.

अध्याय १३

श्लोक 117.24

नैनं वयालमृगा घनन्ति न पिशाचा न राक्षसाः मुच्यन्ते भयकालेषु मॊक्षयन्ति च ये परान

nainaṃ vayālamṛgā ghananti na piśācā na rākṣasāḥ mucyante bhayakāleṣu mòkṣayanti ca ye parāna

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठमानो5स्मयत प्रीत: कृष्णो महामना: व्यासजी बहुत संतुष्ट हुए। फिर जब वे वहाँसे चलने लगे तो मुस्कराये

English

Beasts of prey do not kill him, nor do pishachas or rakshasas; he is freed in times of fear, and frees others.

अध्याय १३

श्लोक 117.25

पराणदानात परं दानं न भूतं न भविष्यति न हय आत्मनः परियतरः कश चिद अस्तीति निश्चितम

parāṇadānāta paraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati na haya ātmanaḥ pariyataraḥ kaśa cida astīti niścitama

हिन्दी अर्थ

कारणं ब्रूहि धर्मात्मन् व्यस्मयिष्ठा: कुतश्न ते

English

There is no gift higher than giving life, nor was, nor will be; it is certain that nothing is dearer to one than oneself.

अध्याय १३

श्लोक 117.26

अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत मृत्युकाले हि भूतानां सद्यॊ जायति वेपथुः

aniṣṭaṃ sarvabhūtānāṃ maraṇaṃ nāma bhārata mṛtyukāle hi bhūtānāṃ sadyò jāyati vepathuḥ

हिन्दी अर्थ

अल्पान्तरमहं मन्ये विशिष्टमपि चान्वयात् सकता। भला, वेद क्‍यों असत्य कहेगा?

English

Death is disagreeable to all beings, O Bharata; at the time of death trembling arises in them at once.

अध्याय १३

श्लोक 117.27

जातिजन्म जरादुःखे नित्यं संसारसागरे जन्तवः परिवर्तन्ते मरणाद उद्विजन्ति च

jātijanma jarāduḥkhe nityaṃ saṃsārasāgare jantavaḥ parivartante maraṇāda udvijanti ca

हिन्दी अर्थ

न द्रह्मेच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव परं वदेत्

English

In the sorrows of birth, rebirth and old age, in the ocean of rebirth, creatures ever turn and shrink from death.

अध्याय १३

श्लोक 117.28

गर्भवासेषु पच्यन्ते कषाराम्ल कटुकै रसैः मूत्र शलेष्म पुरीषाणां सपर्शैश च भृशदारुणैः

garbhavāseṣu pacyante kaṣārāmla kaṭukai rasaiḥ mūtra śaleṣma purīṣāṇāṃ saparśaiśa ca bhṛśadāruṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

इदानीं चैव न: कृत्यं पुरस्ताच्च परिश्रुतम् तृषिताय च ते दत्त हृदयेनानसूयता

English

In the womb they are cooked by bitter, sour and pungent humours, and by the very cruel touch of urine, phlegm and faeces.

अध्याय १३

श्लोक 117.29

जाताश चाप्य अवशास तत्र भिद्यमानाः पुनः पुनः पाट्यमानाश च देश्यन्ते विवशा मांसगृद्धिनः

jātāśa cāpya avaśāsa tatra bhidyamānāḥ punaḥ punaḥ pāṭyamānāśa ca deśyante vivaśā māṃsagṛddhinaḥ

हिन्दी अर्थ

अजैषीर्महतो लोकान् महायज्ञैरिव प्रभो

English

Born, helpless, they are torn again and again and shown cut open, helpless, those who craved meat.

अध्याय १३

श्लोक 117.30

कुम्भी पाके च पच्यन्ते तां तां यॊनिम उपागताः आक्रम्य मार्यमाणाश च भराम्यन्ते वै पुनः पुनः

kumbhī pāke ca pacyante tāṃ tāṃ yònima upāgatāḥ ākramya māryamāṇāśa ca bharāmyante vai punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

पुण्यका ही बल है और तुम्हारा दर्शन भी पुण्यका ही दर्शन है

English

They are cooked in the Kumbhi hell, reaching one womb after another; attacked and killed, they wander again and again.

अध्याय १३

श्लोक 117.31

नात्मनॊ ऽसति परियतरः पृथिव्याम अनुसृत्य ह तस्मात पराणिषु सर्वेषु दयावान आत्मवान भवेत

nātmanò 'sati pariyataraḥ pṛthivyāma anusṛtya ha tasmāta parāṇiṣu sarveṣu dayāvāna ātmavāna bhaveta

हिन्दी अर्थ

अधिकं मार्जनात् तात तथा चैवानुलेपनात् पूर्तिसे भी बढ़कर है

English

Nothing on earth is dearer than oneself; therefore one should be compassionate and self-possessed toward all beings.

अध्याय १३

श्लोक 117.32

सर्वमांसानि यॊ राजन यावज जीवं न भक्षयेत सवर्गे स विपुलं सथानं पराप्नुयान नात्र संशयः

sarvamāṃsāni yò rājana yāvaja jīvaṃ na bhakṣayeta savarge sa vipulaṃ sathānaṃ parāpnuyāna nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां श्रेष्ठतरं दानमिति मे नात्र संशय:

English

One who for all his life, O king, eats no meat of any kind attains a vast place in heaven, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 117.33

ये भक्षयन्ति मांसानि भूतानां जीवितैषिणाम भक्ष्यन्ते ते ऽपि तैर भूतैर इति मे नास्ति संशयः

ye bhakṣayanti māṃsāni bhūtānāṃ jīvitaiṣiṇāma bhakṣyante te 'pi taira bhūtaira iti me nāsti saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

है, इस विषयमें मुझे संशय नहीं है ते हि प्राणस्य दातारस्तेषु धर्म: प्रतिष्ठित:

English

Those who eat the flesh of beings who wish to live are in turn eaten by those beings; of this I have no doubt.

अध्याय १३

श्लोक 117.34

मां स भक्षयते यस्माद भक्षयिष्ये तम अप्य अहम एतन मांसस्य मांसत्वम अतॊ बुद्ध्यस्व भारत

māṃ sa bhakṣayate yasmāda bhakṣayiṣye tama apya ahama etana māṃsasya māṃsatvama atò buddhyasva bhārata

हिन्दी अर्थ

इस संसारमें दान भी अत्यन्त उत्तम माना गया है

English

"He eats me, therefore I shall eat him": this is the meaning of the word for meat (mamsa); understand it, O Bharata.

अध्याय १३

श्लोक 117.35

घातकॊ वध्यते नित्यं तथा वध्येत बन्धकः आक्रॊष्टाक्रुश्यते राजन दवेष्टा दवेष्यत्वम आप्नुते

ghātakò vadhyate nityaṃ tathā vadhyeta bandhakaḥ ākròṣṭākruśyate rājana daveṣṭā daveṣyatvama āpnute

हिन्दी अर्थ

सुखात् सुखतरप्राप्तिमाप्रुते मतिमान्नर: श्रीमन्तः प्राप्तुवन्त्यर्थान् दान॑ं यज्ञं तथा सुखम्

English

The killer is always killed, and the binder bound; the reviler is reviled, O king, and the hater is hated.

अध्याय १३

श्लोक 117.36

येन येन शरीरेण यद यत कर्म करॊति यः तेन तेन शरीरेण तत तत पलम उपाश्नुते

yena yena śarīreṇa yada yata karma karòti yaḥ tena tena śarīreṇa tata tata palama upāśnute

हिन्दी अर्थ

दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै स्वभावत:

English

By whatever body one does whatever deed, with that very body one enjoys its fruit.

अध्याय १३

श्लोक 117.37

अहिंसा परमॊ धर्मस तथाहिंसा परॊ दमः अहिंसा परमं दानम अहिंसा परमस तपः

ahiṃsā paramò dharmasa tathāhiṃsā parò damaḥ ahiṃsā paramaṃ dānama ahiṃsā paramasa tapaḥ

हिन्दी अर्थ

जाती है। सुख और दुःख मनुष्यके स्वभावके अनुसार नियत हैं पुण्यमन्यत् पापमन्यन्न पुण्यं न च पापकम्

English

Non-harm is the highest dharma, non-harm is the highest self-control, non-harm is the highest gift, non-harm is the highest austerity.

अध्याय १३

श्लोक 117.38

अहिंसा परमॊ यज्ञस तथाहिस्मा परं बलम अहिंसा परमं मित्रम अहिंसा परमं सुखम अहिंसा परमं सत्यम अहिंसा परमं शरुतम

ahiṃsā paramò yajñasa tathāhismā paraṃ balama ahiṃsā paramaṃ mitrama ahiṃsā paramaṃ sukhama ahiṃsā paramaṃ satyama ahiṃsā paramaṃ śarutama

हिन्दी अर्थ

पापमय तथा पुण्य-पाप दोनोंसे रहित

English

Non-harm is the highest sacrifice, non-harm is the highest strength, non-harm is the highest friend, non-harm the highest happiness, non-harm the highest truth, non-harm the highest teaching.

अध्याय १३

श्लोक 117.39

सर्वयज्ञेषु वा दानं सर्वतीर्थेषु चाप्लुतम सर्वदानफलं वापि नैतत तुल्यम अहिंसया

sarvayajñeṣu vā dānaṃ sarvatīrtheṣu cāplutama sarvadānaphalaṃ vāpi naitata tulyama ahiṃsayā

हिन्दी अर्थ

तथा स्वकर्मनिर्वत्तं न पुण्यंन च पापकम् येअभिद्रह्मन्ति भूतानि ते वै पापकृतो जना:

English

Gifts in all sacrifices, bathing in all tirthas, or the fruit of all gifts: none of this is equal to non-harm.

अध्याय १३

श्लोक 117.40

अहिंस्रस्य तपॊ ऽकषय्यम अहिंस्रॊ यजते सदा अहिंस्रः सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता

ahiṃsrasya tapò 'kaṣayyama ahiṃsrò yajate sadā ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ yathā mātā yathā pitā

हिन्दी अर्थ

रहो, दान दो और यज्ञ करो। विद्वान् और तपस्वी तुम्हारा पराभव नहीं कर सकेंगे अत्यन्तश्रीमति कुले जात: प्राज्ञो बहुशुतः

English

The austerity of the non-harming is inexhaustible; the non-harming always sacrifices; the non-harming is to all beings as mother and father.

अध्याय १३

श्लोक 117.41

एतत फलम अहिंसाया भूयश च कुरुपुंगव न हि शक्या गुणा वक्तुम इह वर्षशतैर अपि

etata phalama ahiṃsāyā bhūyaśa ca kurupuṃgava na hi śakyā guṇā vaktuma iha varṣaśataira api

हिन्दी अर्थ

अनुज्ञातश्न भवता किंचिद् ब्रूयामहं विभो

English

This is the fruit of non-harm, and more, O best of the Kurus; its virtues cannot be told here even in hundreds of years.

अध्याय १३

श्लोक 118.1

[य] अकामाश च स कामाश च हता ये ऽसमिन महाहवे कां यॊनिं परतिपन्नास ते तन मे बरूहि पितामह

[ya] akāmāśa ca sa kāmāśa ca hatā ye 'samina mahāhave kāṃ yòniṃ paratipannāsa te tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणसे बढ़कर दूसरा कोई मान्य नहीं है

English

" Yudhishthira said, 'Tell me why had that lady no fear of Ashtavakra's curse although Ashtavakra was endued with great energy? How also did Ashtavakra succeed in coming back from that place?'"

अध्याय १३

श्लोक 118.2

दुःखं पराणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे जानामि तत्त्वं धर्मज्ञ पराणत्यागं सुदुष्करम

duḥkhaṃ parāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṃ mahāmṛdhe jānāmi tattvaṃ dharmajña parāṇatyāgaṃ suduṣkarama

हिन्दी अर्थ

तप: पवित्र वेदस्य तप: स्वर्गस्थ साधनम् वास्तवमें तपस्या पवित्र और वेदाध्ययन एवं स्वर्गका उत्तम साधन है

English

[Yudhishthira] The giving up of life by men in a great battle is painful; I know the truth, knower of dharma, that giving up life is very hard.

अध्याय १३

श्लोक 118.3

समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे कारणं तत्र मे बरूहि सर्वज्ञॊ हय असि मे मतः

samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe kāraṇaṃ tatra me barūhi sarvajñò haya asi me mataḥ

हिन्दी अर्थ

एतद् गृहाण प्रथम प्रशस्तं गृहमेधिनाम् दानेन तपसा चैव सर्वपापमपोहति

English

Whether in prosperity or in adversity, in good or in ill, tell me the reason there, for you are held by me to be all-knowing.

अध्याय १३

श्लोक 118.4

[भ] समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे संसारे ऽसमिन समाजाताः पराणिनः पृथिवीपते

[bha] samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe saṃsāre 'samina samājātāḥ parāṇinaḥ pṛthivīpate

हिन्दी अर्थ

जाता है, उसी प्रकार दान और तपस्यासे मनुष्यके सारे पाप नष्ट हो जाते हैं

English

[Bhishma] Whether in prosperity or in adversity, in good or in ill, beings born in this cycle of rebirth, O lord of the earth,

अध्याय १३

श्लोक 118.5

निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम सम्यक चायम अनुप्रश्नस तवयॊक्तश च युधिष्ठिर

niratā yena bhāvena tatra me śṛṇu kāraṇama samyaka cāyama anupraśnasa tavayòktaśa ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

एतन्मनसि कर्ताव्यं श्रेय एवं भविष्यति श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह

English

hear from me the reason by which feeling they are fond of life. This is a good question you have put, Yudhishthira.

अध्याय १३

श्लोक 118.6

अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तम इदं नृप दवैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर

atra te vartayiṣyāmi purāvṛttama idaṃ nṛpa davaipāyanasya saṃvādaṃ kīṭasya ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

स्वरूप है? यह मैं आपके मुखसे सुनना चाहता हूँ। उसे मुझे बताइये

English

On this I shall tell you, O king, an old event: the dialogue between Dvaipayana and an insect, Yudhishthira.

अध्याय १३

श्लोक 118.7

बरह्मभूतश चरन विप्रः कृष्ण दवौपायनः पुरा ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि

barahmabhūtaśa carana vipraḥ kṛṣṇa davaupāyanaḥ purā dadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃ śīghraṃ śakaṭavartmani

हिन्दी अर्थ

कैकेयी सुमना नाम शाण्डिलीं पर्यपृच्छत एवं मनस्विनी शाण्डिलीदेवीसे केकयराजकी पुत्री सुमनाने इस प्रकार प्रश्न किया--

English

Once the brahmin Krishna Dvaipayana, moving as one with Brahman, saw an insect running swiftly on a cart-track.

अध्याय १३

श्लोक 118.8

गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश च शरीरिणाम सर्वज्ञः सर्वदॊ दृष्ट्वा कीटं वचनम अब्रवीत

gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ rutajñaśa ca śarīriṇāma sarvajñaḥ sarvadò dṛṣṭvā kīṭaṃ vacanama abravīta

हिन्दी अर्थ

विधूय सर्वपापानि देवलोक॑ त्वमागता

English

Knowing the course of all beings and the cries of embodied creatures, all-knowing and all-giving, he saw the insect and spoke.

अध्याय १३

श्लोक 118.9

कीट संत्रस्तरूपॊ ऽसि तवरितश चैव लक्ष्यसे कव धावसि तद आचक्ष्व कुतस ते हयम आगतम

kīṭa saṃtrastarūpò 'si tavaritaśa caiva lakṣyase kava dhāvasi tada ācakṣva kutasa te hayama āgatama

हिन्दी अर्थ

करके देवलोकमें पदार्पण किया है? सुता ताराधिपस्येव प्रभया दिवमागता

English

"Insect, you seem terrified and hasty. Where do you run? Tell me, from where has this fear come to you?"

अध्याय १३

श्लोक 118.10

[क] शकटस्यास्य महतॊ दॊषं शरुत्वा भयं मम आगतं वै महाबुद्धे सवन एष हि दारुणः शरूयते न स मां हन्याद इति तस्माद अपाक्रमे

[ka] śakaṭasyāsya mahatò dòṣaṃ śarutvā bhayaṃ mama āgataṃ vai mahābuddhe savana eṣa hi dāruṇaḥ śarūyate na sa māṃ hanyāda iti tasmāda apākrame

हिन्दी अर्थ

चातुर्वर्ण्य न वर्तेत धर्माधमावृतानृते प्रतिग्रहीता दानस्य मोघं स्थात् धनिनां धनम्

English

"Bhishma said, 'Ashtavakra asked her, saying,— How dost thou succeed in altering thy form so? Thou shouldst not say anything that is untrue. I wish to know this. Speakest thou truly before a Brahmana.'

अध्याय १३

श्लोक 118.11

शवसतां च शृणॊम्य एवं गॊपुत्राणां परचॊद्यताम वहतां सुमहाभारं संनिकर्षे सवनं परभॊ नृणां च संवाहयतां शरूयते विविधः सवनः

śavasatāṃ ca śṛṇòmya evaṃ gòputrāṇāṃ paracòdyatāma vahatāṃ sumahābhāraṃ saṃnikarṣe savanaṃ parabhò nṛṇāṃ ca saṃvāhayatāṃ śarūyate vividhaḥ savanaḥ

हिन्दी अर्थ

पा सके तो धनियोंका धन व्यर्थ हो जाय

English

"The lady said, 'O best of Brahmana, wherever thou mayst reside in heaven or on Earth, this desire of union between the sexes is to be observed. O thou of infallible prowess, listen, with concentrated attention, to this all. This trial was devised by me. O sinless one, for testing thee aright. O thou of infallible prowess, thou hast subjugated all the worlds for not foregoing your previous resolution. Know that I am the embodiment of the Northern point of the compass. Thou hast seen the lightness of the female character. Even women that are aged are tortured by the desire of sexual union. The Grandsire himself and all the deities with Indra have been pleased with thee. The object for which thy illustrious self has come here (is known to me). O foremost of regenerate persons, thou hast been despatched higher by the Rishi Vadanya— the father of thy bride—in order

अध्याय १३

श्लोक 118.12

सॊढुम अस्मद्विधेनैष न शक्यः कीट यॊनिना तस्माद अपक्रमाम्य एष भयाद अस्यात सुदारुणात

sòḍhuma asmadvidhenaiṣa na śakyaḥ kīṭa yòninā tasmāda apakramāmya eṣa bhayāda asyāta sudāruṇāta

हिन्दी अर्थ

तं चान्न पाति यश्चान्नं स हन्‍्ता हन्यतेडबुध: रक्षा करता है। जो मूर्ख दानके फलका हनन करता है, वह स्वयं भी मारा जाता है

English

that I may instruct thee. Agreeably to the wishes of that Rishi I have already instructed thee. Thou wilt return home in safety. Thy journey back will not be toilsome. Thou wilt obtain for wife and girl thou hast chosen. She will bear thee a son. Through desire I had solicited thee, thou madest me the very best answer. The desire for sexual union is incapable of being transcended in the three worlds. Go back to thy quarters, having achieved such merit. What else is there that thou wishest to hear from me? I shall discourse on it, O Ashtavakra, in accordance with the truth. I was gratified by the Rishi Vadanya in the first instance for thy sake, O regenerate ascetic For the sake of honouring him, I have said all this to thee.'

अध्याय १३

श्लोक 118.13

दुःखं हि मृत्युर भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम अतॊ भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात

duḥkhaṃ hi mṛtyura bhūtānāṃ jīvitaṃ ca sudurlabhama atò bhītaḥ palāyāmi gaccheyaṃ nāsukhaṃ sukhāta

हिन्दी अर्थ

स चाजन्नाज्जायते तस्मात् सूक्ष्म एष व्यतिक्रम:

English

"Bhishma continued, 'Hearing these words of hers, the regenerate Ashtavakra joined his hands in a reverential attitude. He then solicited the lady for her permission to go back. Obtaining the permission he came back to his own asylum. Resting himself for some time at home and obtaining the permission of his kinsmen and friends, he then in a proper way, proceeded, O delighter of the Kurus, to the Brahmana Vadanya. Welcomed with the usual enquiries by Vadanya, the Rishi Ashtavakra, with a well-pleased heart, narrated all that he had seen (in course of his sojourn to the North). He said,— Commanded by thee I proceeded to the mountains of Gandhamadana. In the regions lying to the north of these mountains I beheld a very superior goddess. I was received by her with courtesy. She named you in my hearing and also instructed me in various matters. Having listened to her I have come back, O lord. Unto him that said so, the learned Vadanya said,— Take my daughter's hand according to due rites and under the proper

अध्याय १३

श्लोक 118.14

[भ] इत्य उक्तः स तु तं पराह कुतः कीट सुखं तव मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्यॊनौ हि वर्तसे

[bha] itya uktaḥ sa tu taṃ parāha kutaḥ kīṭa sukhaṃ tava maraṇaṃ te sukhaṃ manye tiryagyònau hi vartase

हिन्दी अर्थ

यह प्रजा (विद्वान ब्राह्मण) से अन्नकी उत्पत्तिका विषय दुर्विज्ञेय है न होकचक्रं वर्तेत इत्येवमृषयो विदु:

English

[Bhishma] Thus addressed, he said to him: "Where is there happiness for you, insect? I think death would be happiness for you, since you live in an animal womb.

अध्याय १३

श्लोक 118.15

शब्दं सपर्शं रसं गन्धं भॊगांश चॊच्चावचान बहून नाभिजानासि कीट तवं शरेयॊ मरणम एव ते

śabdaṃ saparśaṃ rasaṃ gandhaṃ bhògāṃśa còccāvacāna bahūna nābhijānāsi kīṭa tavaṃ śareyò maraṇama eva te

हिन्दी अर्थ

दानाध्ययनसम्पन्नास्ते वै पूज्यतमा: सदा

English

You do not know sound, touch, taste, smell and the many high and low enjoyments, insect; death is better for you."

अध्याय १३

श्लोक 118.16

[क] सर्वत्र निरतॊ जीव इतीहापि सुखं मम चेतयामि महाप्राज्ञ तस्माद इच्छामि जीवितुम

[ka] sarvatra niratò jīva itīhāpi sukhaṃ mama cetayāmi mahāprājña tasmāda icchāmi jīvituma

हिन्दी अर्थ

ते हि स्वर्गस्य नेतारो यज्ञवाहा: सनातना: मैत्रेयभिक्षायामेकविंशत्यधिकशततमोध्याय:

English

[Insect] "The soul takes delight everywhere, and so here too I have happiness, great sage; I am aware of it, and therefore I wish to live.

अध्याय १३

श्लोक 118.17

इहापि विषयः सर्वॊ यथा देहं परवर्तितः मानुषास तिर्यगाश चैव पृथग भॊगा विशेषतः

ihāpi viṣayaḥ sarvò yathā dehaṃ paravartitaḥ mānuṣāsa tiryagāśa caiva pṛthaga bhògā viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

दिष्ट्यैवं त्वं विजानासि दिष्ट्या ते बुद्धिरीदृशी

English

Here too all objects are as the body prompts; humans and animals have separate enjoyments, specially.

अध्याय १३

श्लोक 118.18

अहम आसं मनुष्यॊ वै शूद्रॊ बहुधनः पुरा अब्रह्मण्यॊ नृशंसश च कदर्यॊ वृद्धिजीविनः

ahama āsaṃ manuṣyò vai śūdrò bahudhanaḥ purā abrahmaṇyò nṛśaṃsaśa ca kadaryò vṛddhijīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

भाग्यसे ही तुमको ऐसी बुद्धि प्राप्त हुई है रूपमानवयोमानश्रीमानाश्षाप्पसंशयम्

English

In the past I was a man, a wealthy shudra, hostile to brahmins, cruel, a miser and a usurer.

अध्याय १३

श्लोक 118.19

वाक तीक्ष्णॊ निकृतिप्रज्ञॊ मॊष्टा विश्वस्य सर्वशः मिथः कृतॊ ऽपनिधनः परस्वहरणे रतः

vāka tīkṣṇò nikṛtiprajñò mòṣṭā viśvasya sarvaśaḥ mithaḥ kṛtò 'panidhanaḥ parasvaharaṇe rataḥ

हिन्दी अर्थ

तानि वेदं पुरस्कृत्य प्रवृत्तानि यथाक्रमम्

English

Sharp of tongue, crafty of mind, a robber of everyone, secretly a destroyer, devoted to taking others' property.

अध्याय १३

श्लोक 118.20

भृत्यातिथि जनश चापि गृहे पर्युषितॊ मया मात्सर्यात सवादु कामेन नृशंसेन बुभूषता

bhṛtyātithi janaśa cāpi gṛhe paryuṣitò mayā mātsaryāta savādu kāmena nṛśaṃsena bubhūṣatā

हिन्दी अर्थ

अन्यान्य जो पाप हैं, उन्हें भी तपस्यासे ही वह दूर कर सकता है

English

In my house I kept servants and guests with stale food, from spite, a cruel man wanting good flavour and wishing to prosper.

अध्याय १३

श्लोक 118.21

देवार्थं पितृयज्ञार्थम अन्नं शरद्धा कृतं मया न दत्तम अर्थकामेन देयम अन्नं पुनाति ह

devārthaṃ pitṛyajñārthama annaṃ śaraddhā kṛtaṃ mayā na dattama arthakāmena deyama annaṃ punāti ha

हिन्दी अर्थ

सर्वमेतदवाप्रोति विद्यया चेति नः श्रुतम् विद्यासे प्राप्त हो जाता है; यह हमारे सुननेमें आया है

English

Food prepared out of faith for gods and for ancestral sacrifice I did not give, desiring wealth; food that should be given purifies.

अध्याय १३

श्लोक 118.22

गुप्तं शरणम आश्रित्य भयेषु शरणा गताः अकस्मान न भयात तयक्ता न च तराता भयैषिणः

guptaṃ śaraṇama āśritya bhayeṣu śaraṇā gatāḥ akasmāna na bhayāta tayaktā na ca tarātā bhayaiṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्व वै तपसाभ्येति तपो हि बलवत्तरम्

English

Those who came for refuge in times of fear, taking shelter in a hidden place, I abandoned, not out of sudden fear, and I did not protect the fearful.

अध्याय १३

श्लोक 118.23

धनं धान्यं परियान दारान यानं वासस तथाद्भुतम शरियं दृष्ट्वा मनुष्याणाम असूयामि निरर्थकम

dhanaṃ dhānyaṃ pariyāna dārāna yānaṃ vāsasa tathādbhutama śariyaṃ dṛṣṭvā manuṣyāṇāma asūyāmi nirarthakama

हिन्दी अर्थ

वह सब तपस्यासे सुलभ हो जाता है; क्योंकि तपस्याका बल सबसे बड़ा है तपस्विनं तथैवाहुस्ताभ्यां कार्य सदा नम:

English

Seeing men's wealth, grain, beloved wives, vehicles, clothes and marvellous prosperity, I was envious to no purpose.

अध्याय १३

श्लोक 118.24

ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा आतताय्य अबुभूषकः तरिवर्गहन्ता चान्येषाम आत्मकामानुवर्तकः

īrṣyuḥ parasukhaṃ dṛṣṭvā ātatāyya abubhūṣakaḥ tarivargahantā cānyeṣāma ātmakāmānuvartakaḥ

हिन्दी अर्थ

दानप्रदा: सुख प्रेत्य प्राप्गुवन्तीह च श्रियम्

English

Envious on seeing another's happiness, aggressive, wishing no one's prosperity, destroying others' three aims, following my own desire,

अध्याय १३

श्लोक 118.25

नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्मकृतं मया समृत्वा तद अनुतप्ये ऽहं तयक्त्वा परियम इवात्मजम

nṛśaṃsaguṇabhūyiṣṭhaṃ purā karmakṛtaṃ mayā samṛtvā tada anutapye 'haṃ tayaktvā pariyama ivātmajama

हिन्दी अर्थ

धन-सम्पत्ति और परलोकमें सुख पाते हैं अन्नदानै: सुकृतिन: प्रतिपद्यन्ति लौकिका:

English

I remember the deeds I did long ago, full of cruel qualities, and I repent them, as one gives up a dear son.

अध्याय १३

श्लोक 118.26

शुभानाम अपि जानामि कृतानां कर्मणां फलम माता च पूजिता वृद्धा बराह्मणश चार्चितॊ मया

śubhānāma api jānāmi kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalama mātā ca pūjitā vṛddhā barāhmaṇaśa cārcitò mayā

हिन्दी अर्थ

स दाता यत्र यत्रैति सर्वतः सम्प्रणूयते

English

I know too the fruit of my good deeds: I honoured my aged mother, and I honoured a brahmin.

अध्याय १३

श्लोक 118.27

सकृज जातिगुणॊपेतः संगत्य गृहम आगतः अतिथिः पूजितॊ बरह्मस तेन मां नाजहात समृतिः

sakṛja jātiguṇòpetaḥ saṃgatya gṛhama āgataḥ atithiḥ pūjitò barahmasa tena māṃ nājahāta samṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

जहाँ-जहाँ जाते हैं, सब ओर उनकी स्तुति की जाती है यदि चोर्ध्व॑ यद्यधो वा स्वॉललोकानभियास्यति

English

Once a guest endowed with good birth and merit, having met me, came to my house, and I honoured him, O brahmin; by that my memory did not leave me.

अध्याय १३

श्लोक 118.28

कर्मणा तेन चैवाहं सुखाशाम इह लक्षये तच छरॊतुम अहम इच्छामि तवत्तः शरेयस तपॊधन

karmaṇā tena caivāhaṃ sukhāśāma iha lakṣaye taca charòtuma ahama icchāmi tavattaḥ śareyasa tapòdhana

हिन्दी अर्थ

मेधाव्यसि कुले जात: श्रुतवाननृशंसवान्

English

By that deed I see hope of happiness here. I wish to hear from you what is best, wealthy in austerity."

अध्याय १३

श्लोक 119.1

[व] शुभेन कर्मणा यद वै तिर्यग्यॊनौ न मुह्यसे ममैव कीट तत कर्म येन तवं न परमुह्यसे

[va] śubhena karmaṇā yada vai tiryagyònau na muhyase mamaiva kīṭa tata karma yena tavaṃ na paramuhyase

हिन्दी अर्थ

पुत्रीके समान अपनी उज्ज्वल प्रभासे प्रकाशित होती हुई स्वर्गगलोकमें आयी हो

English

constellations. Thou art the fittest bridegroom I can select for the girl.'

अध्याय १३

श्लोक 119.2

अहं हि दर्शनाद एव तारयामि तपॊबलात तपॊबलाद धि बलवद बलम अन्यन न विद्यते

ahaṃ hi darśanāda eva tārayāmi tapòbalāta tapòbalāda dhi balavada balama anyana na vidyate

हिन्दी अर्थ

शृंगार करना पसंद नहीं करती थी आन्तरेष्वपि कार्येषु तेन तुष्पति मे मन:

English

[Vyasa] "By mere sight I help you across, by the power of austerity; and there is no other strength greater than the strength of austerity.

अध्याय १३

श्लोक 119.3

जानामि पापैः सवकृतैर गतं तवां कीट कीटताम अवाप्स्यसि परं धर्मं धर्मस्थॊ यदि मन्यसे

jānāmi pāpaiḥ savakṛtaira gataṃ tavāṃ kīṭa kīṭatāma avāpsyasi paraṃ dharmaṃ dharmasthò yadi manyase

हिन्दी अर्थ

दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद् यथा

English

I know that you went to this state by your own sins, insect; you will gain the highest dharma if you, standing in dharma, think so.

अध्याय १३

श्लोक 119.4

कर्मभूमिकृतं देवा भुञ्जते तिर्यगाश च ये धर्माद अपि मनुष्येषु कामॊ ऽरथश च यथा गुणैः

karmabhūmikṛtaṃ devā bhuñjate tiryagāśa ca ye dharmāda api manuṣyeṣu kāmò 'rathaśa ca yathā guṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

भयानक प्राणीको वशमें कर सकता है गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजाति: कानने यथा

English

The gods and the animals enjoy what is made in the field of action; and among men, by dharma, desire and wealth come according to merits.

अध्याय १३

श्लोक 119.5

वाग्बुद्धिपाणिपादैश चाप्य उपेतस्य विपश्चितः किं हीयते मनुष्यस्य मन्दस्यापि हि जीवतः

vāgbuddhipāṇipādaiśa cāpya upetasya vipaścitaḥ kiṃ hīyate manuṣyasya mandasyāpi hi jīvataḥ

हिन्दी अर्थ

गृहीत: कृच्छूमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता

English

What does a wise man lose, endowed with speech, mind, hands and feet, even if he lives dull-witted?

अध्याय १३

श्लोक 119.6

जीवन हि कुरुते पूजां विप्राग्र्यः शशिसूर्ययॊः बरुवन्न अपि कथं पुण्यां तत्र कीट तवम एष्यसि

jīvana hi kurute pūjāṃ viprāgryaḥ śaśisūryayòḥ baruvanna api kathaṃ puṇyāṃ tatra kīṭa tavama eṣyasi

हिन्दी अर्थ

सामैवास्मिन् प्रयुयुजे न मुमोह न विव्यथे प्रति उसने साम नीतिका ही प्रयोग किया

English

A living man performs the worship of the moon and the sun, foremost of brahmins; how, insect, will you come to holy worship there?

अध्याय १३

श्लोक 119.7

गुणभूतानि भूतानि तत्र तवम उपभॊक्ष्यसे तत्र ते ऽहं विनेष्यामि बरह्मत्वं यत्र चेच्छसि

guṇabhūtāni bhūtāni tatra tavama upabhòkṣyase tatra te 'haṃ vineṣyāmi barahmatvaṃ yatra cecchasi

हिन्दी अर्थ

मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्न केनास्मि हरिण: कृश:

English

You will enjoy beings who are the qualities there; and there I shall lead you to Brahma-hood, wherever you wish."

अध्याय १३

श्लोक 119.8

स तथेति परतिश्रुत्य कीटॊ वर्त्मन्य अतिष्ठत तम ऋषिं दरष्टुम अगमत सर्वास्व अन्यासु यॊनिषु

sa tatheti paratiśrutya kīṭò vartmanya atiṣṭhata tama ṛṣiṃ daraṣṭuma agamata sarvāsva anyāsu yòniṣu

हिन्दी अर्थ

किस कारणसे अत्यन्त दुर्बल और सफेद (पाण्डु) हो गया हूँ! आभिर्गाथाभिरव्यग्र: प्रश्न प्रतिजगाद ह

English

Agreeing "So be it," the insect stayed on the road; he went to see that sage, through all the other wombs,

अध्याय १३

श्लोक 119.9

शवाविद गॊधा वराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम शवपाकवैश्य शूद्राणां कषत्रियाणां च यॊनिषु

śavāvida gòdhā varāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇāma śavapākavaiśya śūdrāṇāṃ kaṣatriyāṇāṃ ca yòniṣu

हिन्दी अर्थ

विषयानतुलान् भुड्क्षे तेनासि हरिण: कृश:

English

dog, iguana, boar, deer and birds, the wombs of the dog-eaters, vaishyas and shudras, and kshatriyas.

अध्याय १३

श्लोक 119.10

स कीटेत्य एवम आभाष्य ऋषिणा सत्यवादिना परतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिः

sa kīṭetya evama ābhāṣya ṛṣiṇā satyavādinā paratismṛtyātha jagrāha pādau mūrdhnā kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

विमानस्था शुभा भासि सहस्रगुणमोजसा तुम्हारी मंगलमयी आकृति है, तुम अपने तेजसे सहख्रगुनी शोभा पा रही हो

English

'Bhishma continued, 'Ashtavakra said,— So be it and took the hand of the girl. Indeed, the highly righteous Rishi, having espoused the girl, became filled with joy. Having taken as his wife that beautiful damsel, the Rishi continued to dwell in his own asylum, freed from (mental) fever of every kind.'"

अध्याय १३

श्लोक 119.11

[क] इदं तद अतुलं सथानम ईप्षितं दशभिर गुणैः यद अहं पराप्य कीटत्वम आगतॊ राजपुत्रताम

[ka] idaṃ tada atulaṃ sathānama īpṣitaṃ daśabhira guṇaiḥ yada ahaṃ parāpya kīṭatvama āgatò rājaputratāma

हिन्दी अर्थ

इमं लोकमनुप्राप्ता त्वं हि तत्त्व वदस्व मे

English

[Insect] "This is that incomparable place desired, with ten qualities, which I, having been an insect, have reached as a prince.

अध्याय १३

श्लोक 119.12

वहन्ति माम अतिबलाः कुञ्जरा हेममालिनः सयन्दनेषु च काम्बॊजा युक्ताः परमवाजिनः

vahanti māma atibalāḥ kuñjarā hemamālinaḥ sayandaneṣu ca kāmbòjā yuktāḥ paramavājinaḥ

हिन्दी अर्थ

नम्रतापूर्ण शब्दोंमें इस प्रकार कहा-- न च मुण्डा च जटिला भूत्वा देवत्वमागता

English

Very strong elephants with gold garlands carry me, and in chariots Kambojas, the finest horses, are yoked.

अध्याय १३

श्लोक 119.13

उष्ट्राश्वतर युक्तानि यानानि च वहन्ति माम स बान्धवः सहामात्यश चाश्नामि पिशितौदनम

uṣṭrāśvatara yuktāni yānāni ca vahanti māma sa bāndhavaḥ sahāmātyaśa cāśnāmi piśitaudanama

हिन्दी अर्थ

अप्रमत्ता च भर्तारें कदाचिन्नाहमब्रुवम्

English

Vehicles yoked with camels and mules carry me; with my kin and ministers I eat meat and rice.

अध्याय १३

श्लोक 119.14

गृहेषु सुनिवासेषु सुखेषु शयनेषु च परार्ध्येषु महाभाग सवपामीह सुपूजितः

gṛheṣu sunivāseṣu sukheṣu śayaneṣu ca parārdhyeṣu mahābhāga savapāmīha supūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

वचन नहीं निकाले हैं सावधान होकर संलग्न रहती थी

English

In well-appointed houses, on pleasant couches, and the most precious ones, O fortunate one, I sleep here well honoured.

अध्याय १३

श्लोक 119.15

सर्वेष्व अपररात्रेषु सूतमागधबन्दिनः सतुवन्ति मां यथा देवं महेन्द्रं परियवादिनः

sarveṣva apararātreṣu sūtamāgadhabandinaḥ satuvanti māṃ yathā devaṃ mahendraṃ pariyavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

रहस्यमरहस्यं वा न प्रवर्तामि सर्वथा

English

In every last watch of the night, bards, heralds and panegyrists praise me with pleasing words as they do the god Mahendra.

अध्याय १३

श्लोक 119.16

परसादात सत्यसंधस्य भवतॊ ऽमिततेजसः यद अहं कीटतां परार्य संप्राप्तॊ राजपुत्रताम

parasādāta satyasaṃdhasya bhavatò 'mitatejasaḥ yada ahaṃ kīṭatāṃ parārya saṃprāptò rājaputratāma

हिन्दी अर्थ

आसनेनोपसंयोज्य पूजयामि समाहिता बैठनेके लिये आसन देती और एकाग्रचित्त हो उनकी पूजा करती थी

English

By the favour of you whose word is true and splendour is boundless, I, who was an insect, have come to princehood.

अध्याय १३

श्लोक 119.17

नमस ते ऽसतु महाप्राज्ञ किं करॊमि परशाधि माम तवत तपॊबलनिर्दिष्टम इदं हय अधितगं मया

namasa te 'satu mahāprājña kiṃ karòmi paraśādhi māma tavata tapòbalanirdiṣṭama idaṃ haya adhitagaṃ mayā

हिन्दी अर्थ

भक्ष्यं वा यदि वा लेहां तत्सव॑ वर्जयाम्यहम्

English

Salutations to you, great sage; what shall I do? Command me. By the power of your austerity this has been shown to me."

अध्याय १३

श्लोक 119.18

[व] अर्चितॊ ऽहं तवया राजन वाग्भिर अद्य यदृच्छया अद्य ते कीटतां पराप्य समृतिर जाताजुगुप्सिता

[va] arcitò 'haṃ tavayā rājana vāgbhira adya yadṛcchayā adya te kīṭatāṃ parāpya samṛtira jātājugupsitā

हिन्दी अर्थ

या लेह्म आदिको वे नहीं पसंद करते थे, उन सबको मैं भी त्याग देती थी मंगलैर्बहुभिय्युक्ता भवामि नियता तदा

English

[Vyasa] "I have been honoured by you today with words, O king, by chance. Today you, having been an insect, have recovered a memory free of disgust.

अध्याय १३

श्लोक 119.19

न तु नाशॊ ऽसति पापस्य यत तवयॊपचितं पुरा शूद्रेणार्थ परधानेन नृशंसेनाततायिना

na tu nāśò 'sati pāpasya yata tavayòpacitaṃ purā śūdreṇārtha paradhānena nṛśaṃsenātatāyinā

हिन्दी अर्थ

प्रसाधन च निष्क्रान्ते नाभिनन्दामि भर्तरि

English

Yet there is no end of the sin you accumulated long ago as a shudra, intent on wealth, cruel and aggressive.

अध्याय १३

श्लोक 119.20

मम ते दर्शनं पराप्तं तच चैव सुकृतं पुरा तिर्यग्यॊनौ सम जातेन मम चाप्य अर्चनात तथा

mama te darśanaṃ parāptaṃ taca caiva sukṛtaṃ purā tiryagyònau sama jātena mama cāpya arcanāta tathā

हिन्दी अर्थ

गुप्तगुह्दमा सदा चास्मि सुसम्मृष्टनिवेशना

English

You have come to see me, and that was your earlier good deed, born in an animal womb, and also by your honouring me.

अध्याय १३

श्लोक 119.21

इतस तवं राजपुत्रत्वाद बराह्मण्यं समवाप्स्यसि गॊब्राह्मण कृते पराणान हुत्वात्मीयान रणाजिरे

itasa tavaṃ rājaputratvāda barāhmaṇyaṃ samavāpsyasi gòbrāhmaṇa kṛte parāṇāna hutvātmīyāna raṇājire

हिन्दी अर्थ

पतिधर्म महाभागा जगामादर्शनं तदा त्रयोविंशत्यधिकशततमो ध्याय:

English

From this princehood you will reach brahmin-hood, having offered your life on the battlefield for cows and brahmins.

अध्याय १३

श्लोक 119.22

राजपुत्र सुखं पराप्य ऋतूंश चैवाप्तदक्षिणान अथ मॊदिष्यसे सवर्गे बरह्मभूतॊ ऽवययः सुखी

rājaputra sukhaṃ parāpya ṛtūṃśa caivāptadakṣiṇāna atha mòdiṣyase savarge barahmabhūtò 'vayayaḥ sukhī

हिन्दी अर्थ

प्रत्रूहि भरतश्रेष्ठ यदत्र व्यतिरिच्यते

English

Having had the happiness of a prince and sacrifices with fees given, you will then rejoice in heaven, one with Brahman, imperishable and happy.

अध्याय १३

श्लोक 119.23

तिर्यग्यॊनियाः शूद्रताम अभ्युपैति; शूद्रॊ वैश्यत्वं कषत्रियत्वं च वैश्यः वृत्तश्लाघी कषत्रियॊ बराह्मणत्वं; सवर्गं पुण्यं बराह्मणः साधुवृत्तः

tiryagyòniyāḥ śūdratāma abhyupaiti; śūdrò vaiśyatvaṃ kaṣatriyatvaṃ ca vaiśyaḥ vṛttaślāghī kaṣatriyò barāhmaṇatvaṃ; savargaṃ puṇyaṃ barāhmaṇaḥ sādhuvṛttaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषप्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत् पुरुषके स्वभावको समझकर दोनोंमेंसे एकको अपनाना चाहिए

English

From an animal womb one goes to shudra-hood; a shudra to vaishya-hood and kshatriya-hood; a vaishya, a kshatriya praising good conduct, to brahmin-hood; a brahmin of good conduct to holy heaven."

अध्याय १३

श्लोक 120.1

[भ] कषत्रधर्मम अनुप्राप्तः समरन्न एव स वीर्यवान तयक्त्वा च कीटतां राजंश चचार विपुलं तपः

[bha] kaṣatradharmama anuprāptaḥ samaranna eva sa vīryavāna tayaktvā ca kīṭatāṃ rājaṃśa cacāra vipulaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वदोषादपरज्यन्ते तेनासि हरिण: कृश: अवजानन्ति नून॑ त्वां तेनासि हरिण: कृश:

English

"Yudhishthira said, 'Whom do the eternal Brahmanas strictly observing religious rites call a proper object of gifts? Is a Brahmana that bears the symbols of the order of life he follows to be regarded as such or one who does not bear such indications is to be so regarded?' l

अध्याय १३

श्लोक 120.2

तस्य धर्मार्थविदुषॊ दृष्ट्वा तद विपुलं तपः आजगाम दविजश्रेष्ठः कृष्णद्वैपायनस तदा

tasya dharmārthaviduṣò dṛṣṭvā tada vipulaṃ tapaḥ ājagāma davijaśreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyanasa tadā

हिन्दी अर्थ

सफेद (पीले) पड़ते जा रहे हो हीयमानोसि दुर्वत्तैस्तेनासि हरिण: कृश:

English

"Yudhishthira said, 'Why, O grandsire, are there five viz., he that is a stranger, he that is endued with learning (connected with the duties of his order), he that is connected by marriage, he that is endued with penances, and he that adheres to the performance of sacrifices, regarded as proper persons?'

अध्याय १३

श्लोक 120.3

[व] कषात्रं चैव वरतं कीट भूतानां परिपालनम कषत्रं चैव वरतं धयायंस ततॊ विप्रत्वम एष्यसि

[va] kaṣātraṃ caiva varataṃ kīṭa bhūtānāṃ paripālanama kaṣatraṃ caiva varataṃ dhayāyaṃsa tatò vipratvama eṣyasi

हिन्दी अर्थ

सूखकर पीला पड़ता जा रहा है

English

"Bhishma said, 'The first three, viz., strangers, relatives, and ascetics, when possessed of these attributes, viz., purity of birth, devotion to religious acts, learning, compassion, modesty, sincerity, and truthfulness, are regarded as proper persons. The other two, viz., men of learning and those devoted to

अध्याय १३

श्लोक 120.4

पाहि सर्वाः परजाः सम्यक शुभाशुभविद आत्मवान शुभैः संविभजन कामैर अशुभानां च पावनैः

pāhi sarvāḥ parajāḥ samyaka śubhāśubhavida ātmavāna śubhaiḥ saṃvibhajana kāmaira aśubhānāṃ ca pāvanaiḥ

हिन्दी अर्थ

तज्ज्ैर्न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिण: कृश: गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिण: कृश:

English

Protect all subjects rightly, knowing good and ill, self-possessed, sharing out good things with desires and the cleansing of evil ones.

अध्याय १३

श्लोक 120.5

आत्मवान भव सुप्रीतः सवधर्मचरणे रतः कषात्रीं तनुं समुत्सृज्य ततॊ विप्रत्वम एष्यसि

ātmavāna bhava suprītaḥ savadharmacaraṇe rataḥ kaṣātrīṃ tanuṃ samutsṛjya tatò vipratvama eṣyasi

हिन्दी अर्थ

महत प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:

English

Be self-possessed and glad, intent on your own dharma; giving up the kshatriya body, you will then become a brahmin.

अध्याय १३

श्लोक 120.6

[भ] सॊ ऽथारण्यम अभिप्रेत्य पुनर एव युधिष्ठिर महर्षेर वचनं शरुत्वा परजा धर्मेण पाल्य च

[bha] sò 'thāraṇyama abhipretya punara eva yudhiṣṭhira maharṣera vacanaṃ śarutvā parajā dharmeṇa pālya ca

हिन्दी अर्थ

बान्धवा नाभिनन्दन्ति तेनासि हरिण: कृश: युवा सुललित: कामी तेनासि हरिण: कृश:

English

[Bhishma] Then, Yudhishthira, he went to the forest and, having heard the great sage's words and ruled his subjects by dharma,

अध्याय १३

श्लोक 120.7

अचिरेणैव कालेन कीटः पार्थिव सत्तम परजापालनधर्मेण परेत्य विप्रत्वम आगतः

acireṇaiva kālena kīṭaḥ pārthiva sattama parajāpālanadharmeṇa paretya vipratvama āgataḥ

हिन्दी अर्थ

न भाति काले5भिहितं तेनासि हरिण: कृश:

English

in no long time that insect, best of kings, by the dharma of protecting subjects, died and became a brahmin.

अध्याय १३

श्लोक 120.8

ततस तं बराह्मणं दृष्ट्वा पुनर एव महायशाः आजगाम महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनस तदा

tatasa taṃ barāhmaṇaṃ dṛṣṭvā punara eva mahāyaśāḥ ājagāma mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyanasa tadā

हिन्दी अर्थ

अनुनेतुं न शकनोषि तेनासि हरिण: कृश: कश्चिदर्थयते नित्यं तेनासि हरिण: कृश:

English

Then, seeing that brahmin again, the greatly renowned and wise Krishna Dvaipayana came.

अध्याय १३

श्लोक 120.9

[व] भॊ भॊ विप्रर्षभ शरीमन मा वयथिष्ठाः कथं चन शुभकृच छुभयॊनीषु पापकृत पापयॊनिषु उपपद्यति धर्मज्ञ यथा धर्मं यथागमम

[va] bhò bhò viprarṣabha śarīmana mā vayathiṣṭhāḥ kathaṃ cana śubhakṛca chubhayònīṣu pāpakṛta pāpayòniṣu upapadyati dharmajña yathā dharmaṃ yathāgamama

हिन्दी अर्थ

ममार्थ इति जानीते तेनासि हरिण: कृश:

English

[Vyasa] "O best of brahmins, glorious one, do not be troubled in any way; the doer of good enters good wombs and the doer of evil evil wombs, O knower of dharma, according to dharma and tradition."

अध्याय १३

श्लोक 120.10

तस्मान मृत्युभयात कीट मा वयथिष्ठाः कथं चन धर्मलॊपाद भयं ते सयात तस्माद धर्मं चरॊत्तमम

tasmāna mṛtyubhayāta kīṭa mā vayathiṣṭhāḥ kathaṃ cana dharmalòpāda bhayaṃ te sayāta tasmāda dharmaṃ caròttamama

हिन्दी अर्थ

सफेद (पीले) होते जा रहे हो

English

"Bhishma said, 'O monarch, it has been said that gifts should be made unto a Brahmana that adheres to the duties of his own order, whether, he bears the indications of a Brahmachari or not, for both are faultless, viz., he that bears such indications and he that is divested of them.'

अध्याय १३

श्लोक 120.11

[क] सुखात सुखतरं पराप्तॊ भगवंस तवत्कृते हय अहम धर्ममूलां शरियं पराप्य पाप्मा नष्ट इहाद्य मे

[ka] sukhāta sukhataraṃ parāptò bhagavaṃsa tavatkṛte haya ahama dharmamūlāṃ śariyaṃ parāpya pāpmā naṣṭa ihādya me

हिन्दी अर्थ

प्राज्ञो5प्राज्ञान विनीतात्मा तेनासि हरिण: कृश: माहात्म्याद् व्यथसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:

English

"Yudhishthira said, 'What fault does an uncleansed person incur, if he makes gifts of sacrificial butter or food with great devotion unto persons of the regenerate order?'

अध्याय १३

श्लोक 120.12

[भ] भगवद वचनात कीटॊ बराह्मण्यं पराप्य दुर्लभम अकरॊत पृथिवीं राजन यज्ञयूप शताङ्किताम ततः सालॊक्यम अगमद बरह्मणॊ बरह्म वित्तमः

[bha] bhagavada vacanāta kīṭò barāhmaṇyaṃ parāpya durlabhama akaròta pṛthivīṃ rājana yajñayūpa śatāṅkitāma tataḥ sālòkyama agamada barahmaṇò barahma vittamaḥ

हिन्दी अर्थ

यही तुम्हारी उदासी और दुर्बलताका कारण है

English

"Bhishma said, 'Even one that is most destitute of self-restraint becomes, without doubt, cleansed by devotion. Such a man, O thou of great splendour, becomes cleansed in respect of every act (and not with reference to gift alone).'

अध्याय १३

श्लोक 120.13

अवाप च परं कीटः पार्थ बरह्म सनातनम सवकर्मफलनिर्वृत्तं वयासस्य वचनात तदा

avāpa ca paraṃ kīṭaḥ pārtha barahma sanātanama savakarmaphalanirvṛttaṃ vayāsasya vacanāta tadā

हिन्दी अर्थ

जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिण: कृश: सफेद होते जा रहे हो

English

"Yudhishthira said, 'It has been said that a Brahmana that is sought to be employed in an act having reference to the deities, should never be examined. The learned, however, say that with respect to such acts as have reference to the Pitris, the Brahmana that is sought to be employed, should be examined (in the matter of both his conduct and competence).'

अध्याय १३

श्लोक 120.14

ते ऽपि यस्मात सवभावेन हताः कषत्रिय पुंगवाः संप्राप्तास ते गतिं पुण्यां तस्मान मा शॊच पुत्रक

te 'pi yasmāta savabhāvena hatāḥ kaṣatriya puṃgavāḥ saṃprāptāsa te gatiṃ puṇyāṃ tasmāna mā śòca putraka

हिन्दी अर्थ

मन्ये त्वं ध्यायसि जनांस्तेनासि हरिण: कृश:

English

"Bhishma said, 'As regards acts that have reference to the deities, these fructify not in consequence of the Brahmana that is employed in doing the rites but through the grace of the deities themselves. Without doubt, those persons that perform sacrifice obtain the merit attached to those acts, through the grace of the deities, l The Brahmanas, O chief of the Bharatas, are always devoted of Brahman. The Rishi Markandeya, one of the greatest Rishis endued with intelligence in all the worlds, said this in days

अध्याय १३

श्लोक 121.1

[य] विद्या तपश च दानं च किम एतेषां विशिष्यते पृच्छामि तवा सतां शरेष्ठ तन मे बरूहि पितामह

[ya] vidyā tapaśa ca dānaṃ ca kima eteṣāṃ viśiṣyate pṛcchāmi tavā satāṃ śareṣṭha tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

यशः प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिण: कृश: उत्सुक हो। इसीलिये कृुशकाय और पीले हो रहे हो

English

sacrifices, when endued with five of these attributes, viz., purity of birth, compassion, modesty, sincerity, truthfulness, are also regarded as proper persons. Listen now to me, O son of Pritha, as I recite to thee the opinions of these four persons of mighty energy, viz., the goddess Earth, the Rishi Kasyapa, Agni (the deity of fire) and the ascetic Markandeya.'

अध्याय १३

श्लोक 121.2

[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मैत्रेयस्य च संवादं कृष्णद्वैपायनस्य च

[bha] atrāpya udāharantīmama itihāsaṃ purātanama maitreyasya ca saṃvādaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya ca

हिन्दी अर्थ

मान्यान् पूज्यांश्व॒ गाड़ेय रहस्यं वक्तुमहसि

English

[Bhishma] On this too they cite an ancient tale: the dialogue between Maitreya and Krishna Dvaipayana.

अध्याय १३

श्लोक 121.3

कृष्ण दवैपायनॊ राजन्न अज्ञाच चरितं चरन वाराणस्याम उपातिष्ठन मैत्रेयं सवैरिणी कुले

kṛṣṇa davaipāyanò rājanna ajñāca caritaṃ carana vārāṇasyāma upātiṣṭhana maitreyaṃ savairiṇī kule

हिन्दी अर्थ

ऋषय: प्रमथा: श्रीक्ष चित्रगुप्तो दिशां गजा: महादानफल चैव सर्वयज्ञफलं तथा

English

Krishna Dvaipayana, O king, going about unrecognised, came to Maitreya in Varanasi, in a low woman's family.

अध्याय १३

श्लोक 121.4

तम उपस्थितम आसीनं जञात्वा स मुनिसत्तमम अर्चित्वा भॊजयाम आस मैत्रेयॊ ऽशनम उत्तमम

tama upasthitama āsīnaṃ jañātvā sa munisattamama arcitvā bhòjayāma āsa maitreyò 'śanama uttamama

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न हो जाता है

English

Knowing him present and seated, the best of sages, Maitreya honoured him and fed him the finest food.

अध्याय १३

श्लोक 121.5

तदन्नम उत्तमं भुक्त्वा गुणवत सार्वकामिकम परतिष्ठमानॊ ऽसमयत परीतः कृष्णॊ महामनाः

tadannama uttamaṃ bhuktvā guṇavata sārvakāmikama paratiṣṭhamānò 'samayata parītaḥ kṛṣṇò mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

समान एक वेश्या और दस वेश्याओंके समान एक राजा है त्रिवर्गसहितं शास्त्र पवित्र पुण्यलक्षणम्

English

Having eaten that excellent, virtuous food, which satisfied every wish, the great-minded Krishna, as he departed, smiled, pleased.

अध्याय १३

श्लोक 121.6

तम उत्स्मयन्तं संप्रेक्ष्य मैत्रेयः कृष्णम अब्रवीत कारणं बरूहि धर्मात्मन यॊ ऽसमयिष्ठाः कुतश च ते तपस्विनॊ धृतिमतः परमॊदः समुपागतः

tama utsmayantaṃ saṃprekṣya maitreyaḥ kṛṣṇama abravīta kāraṇaṃ barūhi dharmātmana yò 'samayiṣṭhāḥ kutaśa ca te tapasvinò dhṛtimataḥ paramòdaḥ samupāgataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिपादन करनेवाला जो शास्त्र है, वह पवित्र एवं पुण्यका परिचय करानेवाला है

English

Seeing him smile, Maitreya said to Krishna: "Tell me the reason, righteous one: why did you smile, and from what? Great joy has come to you, steadfast ascetic.

अध्याय १३

श्लोक 121.7

एतत पृच्छामि ते विद्वन्न अभिवाद्य परणम्य च आत्मनश च तपॊ भाग्यं महाभाग्यं तथैव च

etata pṛcchāmi te vidvanna abhivādya paraṇamya ca ātmanaśa ca tapò bhāgyaṃ mahābhāgyaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

श्रोतव्यं धर्मसंयुक्त विहितं त्रिदशै: स्वयम् देवतानां च सर्वेषां रहस्यं कथ्यतेडखिलम्

English

I ask you this, wise one, having bowed and saluted you, about your own austerity, fortune and good fortune.

अध्याय १३

श्लोक 121.8

पृथग आचरतस तात पृथग आत्मनि चात्मनॊः अल्पान्तरम अहं मन्ये विशिट्षम अपि वा तवया

pṛthaga ācaratasa tāta pṛthaga ātmani cātmanòḥ alpāntarama ahaṃ manye viśiṭṣama api vā tavayā

हिन्दी अर्थ

एतत् फलमवाप्रोति यो नरोडतिथिपूजक:

English

Practising separately, dear friend, each of us for himself, I think the difference between us is small, or you are the more distinguished."

अध्याय १३

श्लोक 121.9

[व] अतिच्छेदातिवादाभ्यां समयॊ ऽयं समुपागतः असत्यं वेद वचनं कस्माद वेदॊ ऽनृतं वदेत

[va] aticchedātivādābhyāṃ samayò 'yaṃ samupāgataḥ asatyaṃ veda vacanaṃ kasmāda vedò 'nṛtaṃ vadeta

हिन्दी अर्थ

तेषां व्यक्त जिता लोका: श्रद्धधानेन साधुना धर्म च लभते नित्यं प्रेत्य लोकगतो नर:

English

[Vyasa] "This time has come through excessive cutting and excessive talk; the Veda's word is untruth; why would the Veda speak what is false?

अध्याय १३

श्लोक 121.10

तरीण्य एव तु पदान्य आहुः पुरुषस्यॊत्तमं वरतम न दरुह्येच चैव दद्याच च सत्यं चैव परं वदेत इदानीं चैव नः कृत्यं पुरस्ताच च परं समृतम

tarīṇya eva tu padānya āhuḥ puruṣasyòttamaṃ varatama na daruhyeca caiva dadyāca ca satyaṃ caiva paraṃ vadeta idānīṃ caiva naḥ kṛtyaṃ purastāca ca paraṃ samṛtama

हिन्दी अर्थ

कृतमन्यैरपह्तं तेनासि हरिण: कृश:

English

"The Earth said, 'As a clod of mud, when thrown into the great ocean quickly dissolves away, even so every kind of sin disappears in the three

अध्याय १३

श्लोक 121.11

अल्पॊ ऽपि तादृशॊ दायॊ भवत्य उत महाफलः तृषिताय च यद दत्तं हृदयेनानसूयता

alpò 'pi tādṛśò dāyò bhavatya uta mahāphalaḥ tṛṣitāya ca yada dattaṃ hṛdayenānasūyatā

हिन्दी अर्थ

अकारणेड5भिशप्तो5सि तेनासि हरिण: कृश: मुक्तांक्षावसथे सक्तांस्तेनासि हरिण: कृशः:

English

high attributes viz., officiation at sacrifices, teaching and receiving of gifts. I

अध्याय १३

श्लोक 121.12

तृषितस तृषिताय तवं दत्त्वैतद अशनं मम अजैषीर महतॊ लॊकान महायज्ञैर इवाभिभॊ अतॊ दानपवित्रेण परीतॊ ऽसमि तपसैव च

tṛṣitasa tṛṣitāya tavaṃ dattvaitada aśanaṃ mama ajaiṣīra mahatò lòkāna mahāyajñaira ivābhibhò atò dānapavitreṇa parītò 'sami tapasaiva ca

हिन्दी अर्थ

अलमर्थगुणैहीनं तेनासि हरिण: कृश:

English

"Kasyapa said, 'The Vedas with their six branches, the Sankhya philosophy, the Puranas, and high birth, these fail to rescue a regenerate person if he falls away from good conduct.'

अध्याय १३

श्लोक 121.13

पुण्यस्यैव हि ते गन्धः पुण्यस्यैव च दर्शनम पुण्यश च वाति गन्धस ते मन्ये कर्मविधानतः

puṇyasyaiva hi te gandhaḥ puṇyasyaiva ca darśanama puṇyaśa ca vāti gandhasa te manye karmavidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

हीन पाते हो; शायद इसीलिये तुम सफेद और दुबले-पतले हो गये हो न प्रतीयन्ति ते नूनं तेनासि हरिण: कृश:

English

"Agni said, 'That Brahmana who, engaged in study and regarding himself learned, seeks with the aid of his learning to destroy the reputation of others, falls away from righteousness, and comes to be regarded as dissociated from truth. Verily regions of felicity herein-after are never attained to by such a person of destructive genius.'

अध्याय १३

श्लोक 121.14

अधिकं मार्जनात तात तथैवाप्य अनुलेपनात शुभं सर्वपवित्रेभ्यॊ दानम एव परं भवेत

adhikaṃ mārjanāta tāta tathaivāpya anulepanāta śubhaṃ sarvapavitrebhyò dānama eva paraṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

प्राप्प वर्तयसे नूनं तेनासि हरिण: कृश:

English

"Markandeya said, 'If a thousand Horse-sacrifices and Truth were weighed in the balance, I do not know whether the former would weigh even half as heavy as the latter.'

अध्याय १३

श्लोक 121.15

यानीमान्य उत्तमानीह वेदॊक्तानि परशंससि तेषां शरेष्ठतमं दानम इति मे नास्ति संशयः

yānīmānya uttamānīha vedòktāni paraśaṃsasi teṣāṃ śareṣṭhatamaṃ dānama iti me nāsti saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

लेकर उसीपर गुजारा करते हो; इसीलिये तुम कान्तिहीन और दुर्बल हो ध्रुवं गर्हयसे नित्यं तेनासि हरिण: कृश:

English

"Bhishma continued, 'Having spoken these words, those four persons, each of whom is endued with immeasurable energy, viz., the goddess Earth, Kasyapa, Agni, and Bhrigu's son armed with weapons, quickly went away.'

अध्याय १३

श्लोक 121.16

दानकृद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ते हि पराणस्य दातारस तेषु धर्मः परतिष्ठितः

dānakṛdbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ te hi parāṇasya dātārasa teṣu dharmaḥ paratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

पाण्डुवर्णके हो गये हो

English

" Yudhishthira said, 'If Brahmanas observant of the vow of Brahmacharyya in this world solicit the offerings one makes (unto one's deceased ancestors in Sraddhas) I ask, can the Sraddha be regarded well- performed, if the performer actually makes over those offerings unto such Brahmanas.

अध्याय १३

श्लोक 121.17

यथा वेदाः सवधीताश च यथा चेन्द्रियसंयमः सर्वत्यागॊ यथा चेह तथा दानम अनुत्तमम

yathā vedāḥ savadhītāśa ca yathā cendriyasaṃyamaḥ sarvatyāgò yathā ceha tathā dānama anuttamama

हिन्दी अर्थ

सुहृदामुपरोधेन तेनासि हरिण: कृश: सखायमकरोच्चैनं संयोज्यार्थमुमोच ह

English

"Bhishma said, 'If, having practised the vow of Brahmacharyya for the prescribed period (of twelve years) and acquired proficiency in the Vedas and their branches, a Brahmana himself solicits the offering made in Sraddhas and eats the same, he is regarded to fall away from his vow. The Sraddha, however, is not regarded as stained in any way.'

अध्याय १३

श्लोक 121.18

तवं हि तात सुखाद एव सुखम एष्यसि शॊभनम सुखात सुखतर पराप्तिम आप्नुते मतिमान नरः

tavaṃ hi tāta sukhāda eva sukhama eṣyasi śòbhanama sukhāta sukhatara parāptima āpnute matimāna naraḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्विशत्यधिकशततमोध्याय:

English

"Yudhishthira said, 'The wise have said that duty of righteousness has many ends and numerous doors. Tell me, O grandsire, what however are the settled conclusions in this matter.'

अध्याय १३

श्लोक 121.19

तन नः परत्यक्षम एवेदम उपलब्धम असंशयम शरीमन्तम आप्नुवन्त्य अर्था दानं यज्ञस तथा सुखम

tana naḥ paratyakṣama evedama upalabdhama asaṃśayama śarīmantama āpnuvantya arthā dānaṃ yajñasa tathā sukhama

हिन्दी अर्थ

श्रेयोडर्थिना दरिद्रेण कि कर्तव्यं पितामह अपना कल्याण चाहनेवाले दरिद्र पुरुषको क्या करना चाहिए?

English

Bhishma said, 'Abstention from injury to others, truthfulness, the absence of wrath (forgiveness), compassion, self-restraint, and sincerity or candour, O monarch, are the indications of Righteousness. There are persons who wander over the earth, praising righteousness but without practising what they

अध्याय १३

श्लोक 121.20

सुखाद एव परं दुःखं दुःखाद अन्यत परं सुखम दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै सवभावतः

sukhāda eva paraṃ duḥkhaṃ duḥkhāda anyata paraṃ sukhama dṛśyate hi mahāprājña niyataṃ vai savabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

विषयोंका वर्णन कीजिये धर्माणां परम॑ गुह्ां भीष्म: प्रोवाच पार्थिवम्

English

After happiness comes sorrow, and after sorrow happiness; this is seen, great sage, to be fixed by nature.

अध्याय १३

श्लोक 121.21

तरिविधानीह वृत्तानि नरस्याहुर मनीषिणः पुण्यम अन्यत पापम अन्यन न पुण्यं न च पापकम

tarividhānīha vṛttāni narasyāhura manīṣiṇaḥ puṇyama anyata pāpama anyana na puṇyaṃ na ca pāpakama

हिन्दी अर्थ

प्रकार पूछनेपर भीष्मजीने उनसे धर्मका परम गुह्य रहस्य बताना आरम्भ किया

English

The wise say that a man's conduct here is of three kinds: one is merit, one is sin, and one is neither merit nor sin.

अध्याय १३

श्लोक 121.22

न वृत्तं मन्यते ऽनयस्य मन्यते ऽनयस्य पापकम तथा सवकर्म निर्वृत्तं न पुण्यं न च पापकम

na vṛttaṃ manyate 'nayasya manyate 'nayasya pāpakama tathā savakarma nirvṛttaṃ na puṇyaṃ na ca pāpakama

हिन्दी अर्थ

यथा हि भगवान् व्यास: पुरा कथितवान् मयि गूढ़ रहस्य बताये थे, उनका वर्णन करता हूँ, सावधान होकर सुनो

English

One does not think another's conduct good, and another's sin; so one's own deed completed is neither merit nor sin.

अध्याय १३

श्लोक 121.23

रमस्वैधस्व मॊदस्य देहि चैव यजस्व च न तवाम अभिभविष्यन्ति वैद्या न च तपस्विनः

ramasvaidhasva mòdasya dehi caiva yajasva ca na tavāma abhibhaviṣyanti vaidyā na ca tapasvinaḥ

हिन्दी अर्थ

महान् तपके फलस्वरूप इस देवगुह्य रहस्यको प्राप्त किया था

English

Enjoy, prosper, rejoice, give and sacrifice; neither physicians nor ascetics will overcome you."

अध्याय १३

श्लोक 122.1

[भ] एवम उक्तः परत्युवाच मैत्रेयः कर्म पूजकः अत्यन्तं शरीमति कुले जातः पराज्ञॊ बहुश्रुतः

[bha] evama uktaḥ paratyuvāca maitreyaḥ karma pūjakaḥ atyantaṃ śarīmati kule jātaḥ parājñò bahuśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

बाद उसे उत्तम लोककी प्राप्ति होती है

English

preach and engaged all the while in sin. O king, He who gives unto such persons gold or gems or steeds, has to sink in hell and to subsist there for ten years, eating the while the faeces of such persons as live upon the flesh of dead kine and buffalos, of men called Pukkasas, of others that live in the outskirts of cities and villages, and of men that publish, under the influence of wrath and folly, the acts and the

अध्याय १३

श्लोक 122.2

असंशयं मह पराज्ञ यथैवात्थ तथैव तत अनुज्ञातस तु भवता किं चिद बरूयाम अहं विभॊ

asaṃśayaṃ maha parājña yathaivāttha tathaiva tata anujñātasa tu bhavatā kiṃ cida barūyāma ahaṃ vibhò

हिन्दी अर्थ

एक: समुद्धृतः पिण्डो हाधस्तात् कस्य गच्छति

English

self-restraint are regarded as good. By making gifts unto them one acquires great merit. One wins great

अध्याय १३

श्लोक 122.3

[व] यद यद इच्छसि मैत्रेय यावद यावद यथातथा बरूहि तावन महाप्राज्ञ शुश्रूषे वचनं तव

[va] yada yada icchasi maitreya yāvada yāvada yathātathā barūhi tāvana mahāprājña śuśrūṣe vacanaṃ tava

हिन्दी अर्थ

करता है? और किस प्रकार पितरोंको तारता है? मध्यमं तु तदा पत्नी भुद्धक्तेडनुज्ञातमेव हि

English

[Vyasa] "Whatever you wish, Maitreya, as much as you wish, tell it, great sage; I wish to hear your words."

अध्याय १३

श्लोक 122.4

[म] निर्दॊषं निर्मलं चैव वचनं दानसंहितम विद्या तपॊभ्यां हि भवान भावितात्मा न संशयः

[ma] nirdòṣaṃ nirmalaṃ caiva vacanaṃ dānasaṃhitama vidyā tapòbhyāṃ hi bhavāna bhāvitātmā na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अत्र यस्त्वन्तिम: पिण्डो गच्छते जातवेदसम्

English

[Maitreya] "Your words, free of fault and stain, are joined with giving. By knowledge and austerity you are of cultivated soul, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 122.5

भवतॊ भावितात्मत्वाद दायॊ ऽयं सुमहान मम भूयॊ बुद्ध्यानुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव

bhavatò bhāvitātmatvāda dāyò 'yaṃ sumahāna mama bhūyò buddhyānupaśyāmi susamṛddhatapā iva

हिन्दी अर्थ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पिण्डेषु त्रिषु या गति: एतदेव प्रशंसन्ति देवाश्न मुन॒यस्तथा

English

Because you are of cultivated soul, this gift to me is very great. I see more, by understanding, as if you were of abundant austerity.

अध्याय १३

श्लोक 122.6

अपि मे दर्शनाद एव भवतॊ ऽभयुदयॊ महान मन्ये भवत्प्रसादॊ ऽयं तद धि कर्म सवभावतः

api me darśanāda eva bhavatò 'bhayudayò mahāna manye bhavatprasādò 'yaṃ tada dhi karma savabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

त्रयाणामपि पिण्डानां श्रुत्वा भगवतो गतिम्

English

Even by seeing you alone, great good has come to me. I think this is your favour; that deed is of your nature.

अध्याय १३

श्लोक 122.7

तपः शरुतं च यॊनिश चाप्य एतद बराह्मण्य कारणम तरिभिर गुणैः समुदितस ततॊ भवति वै दविजः

tapaḥ śarutaṃ ca yòniśa cāpya etada barāhmaṇya kāraṇama taribhira guṇaiḥ samuditasa tatò bhavati vai davijaḥ

हिन्दी अर्थ

शशी प्रीणयते देवान् पितृश्चैव महामते पुत्रकामाय पुत्र तु प्रयच्छन्ति पितामहा:

English

Austerity, learning and birth are the cause of brahminhood; one who is endowed with the three qualities becomes truly twice-born.

अध्याय १३

श्लोक 122.8

तस्मिंस तृप्ते च तृप्यन्ते पितरॊ दैवतानि च न हि शरुतवतां किं चिद अधिकं बराह्मणाद ऋते

tasmiṃsa tṛpte ca tṛpyante pitarò daivatāni ca na hi śarutavatāṃ kiṃ cida adhikaṃ barāhmaṇāda ṛte

हिन्दी अर्थ

है, उससे प्रसन्न हुए पितामह पुत्रकी कामनावाले पुरुषको पुत्र प्रदान करते हैं

English

When he is satisfied, the ancestors and gods are satisfied; there is nothing greater for the learned than a brahmin.

अध्याय १३

श्लोक 122.9

यथा हि सुकृते कषेत्रे फलं विन्दति मानवः एवं दत्त्वा शरुतवति फलं दाता समश्नुते

yathā hi sukṛte kaṣetre phalaṃ vindati mānavaḥ evaṃ dattvā śarutavati phalaṃ dātā samaśnute

हिन्दी अर्थ

पितरस्तेन तृप्यन्ति प्रीता: कामान् दिशन्ति च ऋत्विग्यो यजमानस्य पितृत्वमनुगच्छति

English

As a man finds fruit in a well-tilled field, so the giver gets the fruit by giving to a learned man."

अध्याय १३

श्लोक 122.10

बराह्मणश चेन न विद्येत शरुतवृत्तॊपसंहितः परतिग्रहीता दानस्य मॊघं सयाद धनिनां धनम

barāhmaṇaśa cena na vidyeta śarutavṛttòpasaṃhitaḥ paratigrahītā dānasya mòghaṃ sayāda dhanināṃ dhanama

हिन्दी अर्थ

स्थितो हाुन्तहितो भूत्वा पर्यईभाषत वासवम् किमर्थ च त्रय: पिण्डा: प्रविभक्ता: पृथक् पृथक्

English

of others. I Those foolish men who do give unto a Brahmana observant of the vow of Brahmacharyya the offerings made in Sraddhas (unto one's deceased ancestors), have to go, O monarch into regions of

अध्याय १३

श्लोक 122.11

अदन हय अविद्वान हन्त्य अन्नम अद्यमानं च हन्ति तम तं च हन्यति यस्यान्नं स हत्वा हन्यते ऽबुधः

adana haya avidvāna hantya annama adyamānaṃ ca hanti tama taṃ ca hanyati yasyānnaṃ sa hatvā hanyate 'budhaḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्धमें पूथक्ू-पृथक् तीन पिण्ड किसलिये दिये जाते हैं?

English

"Yudhishthira said, 'Tell me, O grandsire, what is superior to Brahmacharyya? What is the highest indication of virtue? What is the highest kind of purity?'

अध्याय १३

श्लोक 122.12

परभुर हय अन्नम अदन विद्वान पुनर जनयतीश्वरः स चान्नाज जायते तस्मात सूक्ष्म एव वयतिक्रमः

parabhura haya annama adana vidvāna punara janayatīśvaraḥ sa cānnāja jāyate tasmāta sūkṣma eva vayatikramaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तरश्न स्मृत: कस्य एतदिच्छामि वेदितुम् पूर्वस्थास्त्रिदशा: सर्वे पितर: पूज्य खेचरम्

English

"Bhishma said,— 'I tell thee, O son, that abstention from honey and meat is even superior to Brahmacharyya. Righteousness consists in keeping within boundaries or in self-restraint, the best indication of Righteousness is Renunciation (which is also the highest kind of purity).

अध्याय १३

श्लोक 122.13

यद एव ददतः पुण्यं तद एव परतिगृह्णतः न हय एकचक्रं वर्तेत इत्य एवम ऋषयॊ विदुः

yada eva dadataḥ puṇyaṃ tada eva paratigṛhṇataḥ na haya ekacakraṃ varteta itya evama ṛṣayò viduḥ

हिन्दी अर्थ

देवताओं और पितरोंने उस आकाशचारी पुरुषकी प्रशंसा करते हुए कहा

English

"Yudhishthira said, 'In what time should one practise Righteousness? In what time should wealth be sought? In what time should pleasure be enjoyed? O grandsire, do tell me this.'

अध्याय १३

श्लोक 122.14

यत्र वै बराह्मणाः सन्ति शरुतवृत्तॊपसंहिताः तत्र दानफलं पुण्यम इह चामुत्र चाश्नुते

yatra vai barāhmaṇāḥ santi śarutavṛttòpasaṃhitāḥ tatra dānaphalaṃ puṇyama iha cāmutra cāśnute

हिन्दी अर्थ

गूढार्थ: परम: प्रश्नो भवता समुदीरित: पितरस्तस्य तं॑ मासं तस्मिन् रेतसि शेरते

English

"Bhishma said,— 'One should earn wealth in the first part of one's life. Then should one earn Righteousness, and then enjoy pleasure. One should not, however, attach oneself to any of these. One should regard the Brahmanas, worship one's preceptor and seniors, show compassion for all creatures, be of mild disposition and agreeable speech. To utter false-hood in a court of justice, to behave deceitfully towards the king, to act falsely towards preceptors and seniors, are regarded as equivalent (in heinousness) to Brahmanicide. One should never do an act of violence to the king's person. Nor should one ever strike a cow. Both these offences are equivalent to the sin of foeticide. One should never abandon one's (homa) fire. One should also never cast off one's study of the Vedas. One should never assail a Brahmana by words or acts. All these offences are equivalent to Brahmanicide.'

अध्याय १३

श्लोक 122.15

ये यॊनिशुद्धाः सततं तपस्य अभिरता भृशम दानाध्ययनसंपन्नास ते वै पूज्यतमाः सदा

ye yòniśuddhāḥ satataṃ tapasya abhiratā bhṛśama dānādhyayanasaṃpannāsa te vai pūjyatamāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

पिण्डस्तृतीयो यस्तेषां तै दद्याज्जातवेदसि

English

"Yudhishthira said,— 'What kind of Brahmanas should be regarded as good? By making presents unto (what kind of) Brahmanas one may acquire great merit? What kind of Brahmanas are they whom one should feed? Tell me all this, O grandsire!'

अध्याय १३

श्लोक 122.16

तैर हि सद्भिः कृतः पन्थाश चेतयानॊ न मुह्यते ते हि सवर्गस्य नेतारॊ यज्ञवाहाः सनातनाः

taira hi sadbhiḥ kṛtaḥ panthāśa cetayānò na muhyate te hi savargasya netārò yajñavāhāḥ sanātanāḥ

हिन्दी अर्थ

पितरस्तस्य तुष्यन्ति प्रहष्टटनस: सदा आनुपूर्व्येण पिण्डानां प्रविभाग: पृथक् पृथक्

English

"Bhishma said, 'Those Brahmanas that are freed from wrath, that are devoted to acts of righteousness, that are firm in Truth, and that practise

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.