Mahabharata· Mahābhārata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 29/33 · श्लोक 131.1–133.63WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ179 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 131.1

[उ] भगवन भग नेत्रघ्न पूष्णॊ दशनपातन दक्षक्रतुहर तर्यक्ष संशयॊ मे महान अयम

[u] bhagavana bhaga netraghna pūṣṇò daśanapātana dakṣakratuhara taryakṣa saṃśayò me mahāna ayama

हिन्दी अर्थ

विप्राणां स्वागतं त्यागो वैश्यधर्म: सनातन: वणिक्पथमुपासीनो वैश्य: सत्पथमाश्रित:

English

chief of Bharata's race, as also those of conveyances and animals, succeed in ascending to heaven. Those men who make gifts of such articles as are needed in marriages, as also those of serving men and

अध्याय १३

श्लोक 131.2

चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं सवयम्भुवा केन कर्म विपाकेन वैश्यॊ गच्छति शूद्रताम

cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ savayambhuvā kena karma vipākena vaiśyò gacchati śūdratāma

हिन्दी अर्थ

अतिथ्यभ्यागतरति: शेषान्नकृतभोजन:

English

[Uma] The blessed Self-existent created the four classes before; by the ripening of what deed does a vaishya go to shudra-hood?

अध्याय १३

श्लोक 131.3

वैश्यॊ वा कषत्रियः केन दविजॊ वा कषत्रियॊ भवेत परतिलॊमः कथं देव शक्यॊ धर्मॊ निषेवितुम

vaiśyò vā kaṣatriyaḥ kena davijò vā kaṣatriyò bhaveta paratilòmaḥ kathaṃ deva śakyò dharmò niṣevituma

हिन्दी अर्थ

हंस: परमहंसश्न यो यः पश्चात् स उत्तम: नहीं है। यह दुःख-सुखसे रहित सौम्य अजर-अमर और अविनाशी पद है

English

By what does a vaishya or a kshatriya, or a twice-born, become a kshatriya? How, god, can dharma be followed in a reversed order?

अध्याय १३

श्लोक 131.4

केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयॊनौ परजायते कषत्रियः शूद्र ताम एति केन वा कर्मणा विभॊ

kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayònau parajāyate kaṣatriyaḥ śūdra tāma eti kena vā karmaṇā vibhò

हिन्दी अर्थ

स्थण्डिले शयने योग: शाकपर्णनिषेवणम्

English

By what deed is a brahmin born in a shudra womb, and by what deed, lord, does a kshatriya reach shudra-hood?

अध्याय १३

श्लोक 131.5

एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ तरयॊ वर्णाः परकृत्येह कथं बराह्मण्यम आप्नुयुः

etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate 'nagha tarayò varṇāḥ parakṛtyeha kathaṃ barāhmaṇyama āpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानोंकी ही यात्रा करनी चाहिए वन॑ गुरुमिवासाद्य वस्तव्यं वनजीविभि:

English

Tell me this doubt, god, blameless lord of beings: how can the three classes, by nature, attain brahminhood here?

अध्याय १३

श्लोक 131.6

[म] बराह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद बराह्मणः शुभे कषत्रियॊ वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद इति मे मतिः

[ma] barāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargāda barāhmaṇaḥ śubhe kaṣatriyò vaiśyaśūdrau vā nisargāda iti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

चरन्ति विधिवद् दृष्टं तदनुकालाभिगामिन: हिंसादोषविमुक्तात्मा स वै धर्मेण युज्यते

English

[Maheshvara] Brahminhood is hard to attain, goddess; it is my view that a brahmin is so by nature, and likewise a kshatriya, vaishya or shudra.

अध्याय १३

श्लोक 131.7

कर्मणा दुष्कृतेनेह सथानाद भरश्यति वै दविजः जयेष्ठं वर्णम अनुप्राप्य तस्माद रक्षेत वै दविजः

karmaṇā duṣkṛteneha sathānāda bharaśyati vai davijaḥ jayeṣṭhaṃ varṇama anuprāpya tasmāda rakṣeta vai davijaḥ

हिन्दी अर्थ

फल प्राप्त होता है

English

By an evil deed here a twice-born falls from his place, having come to the senior class; therefore the twice-born should guard it.

अध्याय १३

श्लोक 131.8

सथितॊ बराह्मण धर्मेण बराह्मण्यम उपजीवति कषत्रियॊ वाथ वैश्यॊ वा बरह्मभूयाय गच्छति

sathitò barāhmaṇa dharmeṇa barāhmaṇyama upajīvati kaṣatriyò vātha vaiśyò vā barahmabhūyāya gacchati

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतात्मभूतश्न स वै धर्मेण युज्यते आ्जवेनेह संयुक्तो नरो धर्मेण युज्यते

English

One who stands in a brahmin's dharma and lives by brahminhood, or a kshatriya or vaishya, goes to oneness with Brahman.

अध्याय १३

श्लोक 131.9

यस तु विप्रत्वम उत्सृज्य कषात्रं धर्मं निषेवते बराह्मण्यात स परिभ्रष्टः कषत्रयॊनौ परजायते

yasa tu vipratvama utsṛjya kaṣātraṃ dharmaṃ niṣevate barāhmaṇyāta sa paribhraṣṭaḥ kaṣatrayònau parajāyate

हिन्दी अर्थ

धर्मके फलका भागी होता है

English

But one who gives up brahminhood and follows the kshatriya's dharma falls from brahminhood and is born in a kshatriya womb.

अध्याय १३

श्लोक 131.10

वैश्यकर्म च यॊ विप्रॊ लॊभमॊहव्यपाश्रयः बराह्मण्यं दुर्लभं पराप्य करॊत्य अल्पमतिः सदा

vaiśyakarma ca yò viprò lòbhamòhavyapāśrayaḥ barāhmaṇyaṃ durlabhaṃ parāpya karòtya alpamatiḥ sadā

हिन्दी अर्थ

शूद्रधर्म: परो नित्यं शुश्रूषा च द्विजातिषु

English

maids, and cloths and robes, succeed in ascending to heaven l. Those men who make public pleasure- houses and gardens and wells, resting houses and buildings for public meetings and tanks for enabling cattle and men to quench their thirst, and fields for cultivation, O Bharata, succeed in ascending to heaven. 2 Those men who make gifts of houses and fields and populated villages unto persons that solicit them, succeed in ascending to heaven. Those men who having themselves manufactured juicy drinks of sweet taste and seeds and paddy or rice, make gifts of them unto others succeed in ascending to heaven. Those men who being born in families high or low beget hundreds of children and live long lives practising compassion and keeping wrath under complete subjection, succeed in ascending to heaven. I have thus expounded to thee, O Bharata, what the rites are in honour of the deities and the Pitris which are performed by people for the sake of the other world, what the ordinances are in respect of making gifts, and what the views are of the Rishis of former times in respect of both the articles of gift and the manner of giving them.'"

अध्याय १३

श्लोक 131.11

स दविजॊ वैश्यताम एति वैश्यॊ वा शूद्रताम इयात सवधर्मात परच्युतॊ विप्रस ततः शूद्रत्वम आप्नुते

sa davijò vaiśyatāma eti vaiśyò vā śūdratāma iyāta savadharmāta paracyutò viprasa tataḥ śūdratvama āpnute

हिन्दी अर्थ

शुश्रूषुरतिथिं प्राप्त तप: संचिनुते महत् धर्मका मनोवांछित फल प्राप्त होता है

English

of gift. If made untimely, the gift, instead of producing any merit, becomes entirely futile, if not sinful. Untimely gifts are appropriated by Rakshasas. Even food that is taken untimely, does not strengthen the body but goes to nourish the Rakshasas and other evil beings.

अध्याय १३

श्लोक 131.12

तत्रासौ निरयं पराप्तॊ वर्णभ्रष्टॊ बहिष्कृतः बरह्मलॊकपरिभ्रष्टः शूद्रः समुपजायते

tatrāsau nirayaṃ parāptò varṇabhraṣṭò bahiṣkṛtaḥ barahmalòkaparibhraṣṭaḥ śūdraḥ samupajāyate

हिन्दी अर्थ

एकैकस्येह सुभगे किमन्यच्छोतुमिच्छसि

English

given away. If given, it is appropriated by Rakshasas. One incompetent to utter Om is, of course, a Sudra.

अध्याय १३

श्लोक 131.13

कषत्रियॊ वा महाभागे वैश्यॊ वा धर्मचारिणि सवानि कर्माण्य अपाहाय शूद्र कर्माणि सेवते

kaṣatriyò vā mahābhāge vaiśyò vā dharmacāriṇi savāni karmāṇya apāhāya śūdra karmāṇi sevate

हिन्दी अर्थ

अब और क्या सुनना चाहती हो? ब्राह्मणेषु हि यो धर्म: स धर्म: परमो मत:

English

some monster who is before his eyes. When epilepsy is accompanied by some delusion of the sensorium, it comes to be called by Hindu physicians as Apasmara.

अध्याय १३

श्लोक 131.14

सथस्थानात स परिभ्रष्टॊ वर्णसंकरतां गतः बराह्मणः कषत्रियॊ वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः

sathasthānāta sa paribhraṣṭò varṇasaṃkaratāṃ gataḥ barāhmaṇaḥ kaṣatriyò vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

शिष्टाचीर्णो पर: प्रोक्तस्त्रयो धर्मा: सनातना:

English

the first Sraddha are given away. Such a person is regarded as fallen.

अध्याय १३

श्लोक 131.15

यस तु शुद्धस्वधर्मेण जञानविज्ञानवाञ शुचिः धर्मज्ञॊ धर्मनिरतः स धर्मफलम अश्नुते

yasa tu śuddhasvadharmeṇa jañānavijñānavāña śuciḥ dharmajñò dharmanirataḥ sa dharmaphalama aśnute

हिन्दी अर्थ

त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विज: रखता हो--ऐसा पुरुष ही वास्तवमें ब्राह्मण माना गया है

English

can be consumed. Those Brahmanas that assist at the performance of those rites are regarded as fallen.

अध्याय १३

श्लोक 131.16

इदं चैवापरं देवि बरह्मणा समुदीरितम अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर धर्मकामैर निषेव्यते

idaṃ caivāparaṃ devi barahmaṇā samudīritama adhyātmaṃ naiṣṭhikaṃ sadbhira dharmakāmaira niṣevyate

हिन्दी अर्थ

वृत्त्यर्थ ब्राह्मणानां वै शृणु धर्मानू सनातनान्

English

This too is another thing said by Brahma, goddess: the final spiritual teaching practised by the good who desire dharma.

अध्याय १३

श्लोक 131.17

उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं शराद्धसूतकम घुष्टान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर महात्मभिः

ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śarāddhasūtakama ghuṣṭānnaṃ garhitaṃ devi devadevaira mahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

जो उनके लिये सनातन धर्म हैं। इनके नाम सुनो अध्यापनं चाध्ययनं षट्कर्मा धर्मभाग् द्विज:

English

A fierce man's food is censured, goddess; so are a crowd's food, the food of a shraddha-impurity, and food proclaimed, censured by the great gods of gods.

अध्याय १३

श्लोक 131.18

शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर महात्मभिः पितामह मुखॊत्सृष्टं परमाणम इति मे मतिः

śūdrānnaṃ garhitaṃ devi devadevaira mahātmabhiḥ pitāmaha mukhòtsṛṣṭaṃ paramāṇama iti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

दान॑ प्रशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि

English

A shudra's food is censured, goddess, by the great gods of gods; what was uttered from the Grandsire's mouth is authority, in my view.

अध्याय १३

श्लोक 131.19

शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यॊ मरियेत वै आहिताग्निस तथा यज्वा स शूद्र गतिभाग भवेत

śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yò mariyeta vai āhitāgnisa tathā yajvā sa śūdra gatibhāga bhaveta

हिन्दी अर्थ

गृहस्थानां विशुद्धानां धर्मस्य निचयो महान् दाता ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंसृष्टनिवेशन:

English

One who dies with the remains of a shudra's food in his belly, even one who keeps the fire and sacrifices, shares a shudra's fate.

अध्याय १३

श्लोक 131.20

तेन शूद्रान्न शेषेण बरह्म सथानाद अपाकृतः बराह्मणः शूद्रताम एति नास्ति तत्र विचारणा

tena śūdrānna śeṣeṇa barahma sathānāda apākṛtaḥ barāhmaṇaḥ śūdratāma eti nāsti tatra vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

दीपं प्रतिश्रयं चैव यो ददाति स धार्मिक: सत्कृत्यानुव्रजेद् यस्तु तस्य धर्म: सनातन:

English

By that residue of a shudra's food, a brahmin removed from the brahmin station goes to shudra-hood; there is no doubt of it.

अध्याय १३

श्लोक 131.21

यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यॊ मरियेत वै तां तां यॊनिं वरजेद विप्रॊ यस्यान्नम उपजीवति

yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yò mariyeta vai tāṃ tāṃ yòniṃ varajeda viprò yasyānnama upajīvati

हिन्दी अर्थ

है, उसके द्वारा सनातन धर्मका पालन होता है

English

Whose food's remains he dies with in his belly, into that very womb the brahmin goes, whose food he lives on.

अध्याय १३

श्लोक 131.22

बराह्मणत्वं शुभं पराप्य दुर्लभं यॊ ऽवमन्यते अभॊज्यान्नानि चाश्नाति स दविजत्वात पतेत वै

barāhmaṇatvaṃ śubhaṃ parāpya durlabhaṃ yò 'vamanyate abhòjyānnāni cāśnāti sa davijatvāta pateta vai

हिन्दी अर्थ

शूद्रधर्म: समाख्यातस्त्रिवर्गपरिचारणम् तमहं वर्तयिष्यामि सर्वभूतहितं शुभम्

English

One who, having won the hard-to-gain, fair state of brahminhood, despises it and eats forbidden food falls from twice-born state.

अध्याय १३

श्लोक 131.23

सुरापॊ बरह्महा कषुद्रश चौरॊ भग्नव्रतॊ ऽशुचिः सवाख्याय वर्जितः पापॊ लुभॊ नैकृतिकः शठः

surāpò barahmahā kaṣudraśa caurò bhagnavratò 'śuciḥ savākhyāya varjitaḥ pāpò lubhò naikṛtikaḥ śaṭhaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन प्रयत्नतः

English

A drinker of liquor, a killer of brahmins, a petty man, a thief, one who breaks vows, the unclean, one without study, the sinful, the greedy, the cheat, the rogue,

अध्याय १३

श्लोक 131.24

अव्रती वृषली भर्ता कुण्डाशी सॊमविक्रयी निहीन सेवी विप्रॊ हि पतति बरह्मयॊनितः

avratī vṛṣalī bhartā kuṇḍāśī sòmavikrayī nihīna sevī viprò hi patati barahmayònitaḥ

हिन्दी अर्थ

भाग करने चाहिए और प्रयत्नपूर्वक धर्मप्रधान कर्मका अनुष्ठान करना चाहिए एकेनांशेन कामार्थ एकमंशं विवर्धयेत्

English

one without vows, the husband of a low-caste woman, an eater of bastard-food, a soma-seller, a servant of the vile: such a brahmin falls from the brahmin womb.

अध्याय १३

श्लोक 131.25

गुरु तल्पी गुरु दवेषी गुरु कुत्सा रतिश च यः बरह्म दविट चापि पतति बराह्मणॊ बरह्मयॊनितः

guru talpī guru daveṣī guru kutsā ratiśa ca yaḥ barahma daviṭa cāpi patati barāhmaṇò barahmayònitaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः

English

One who defiles his teacher's bed, hates his teacher, delights in reviling his teacher, or hates Brahman, a brahmin falls from the brahmin womb.

अध्याय १३

श्लोक 131.26

एभिस तु कर्म भिर देवि शुभैर आचरितैस तथा शूद्रॊ बराह्मणतां गच्छेद वैश्यः कषत्रियतां वरजेत

ebhisa tu karma bhira devi śubhaira ācaritaisa tathā śūdrò barāhmaṇatāṃ gaccheda vaiśyaḥ kaṣatriyatāṃ varajeta

हिन्दी अर्थ

युक्तो योगं प्रति सदा प्रतिसंख्यानमेव च आत्मन्येवात्मनो भावं समासज्जेत वै द्विज:

English

By these deeds, goddess, and by practising their opposite good deeds, a shudra may reach brahminhood and a vaishya kshatriya-hood.

अध्याय १३

श्लोक 131.27

शूद्र कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि शुश्रूषां परिचर्यां च जयेष्ठे वर्णे परयत्नतः कुर्याद अविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे सथितः

śūdra karmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhi śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca jayeṣṭhe varṇe parayatnataḥ kuryāda avimanāḥ śūdraḥ satataṃ satpathe sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

परिव्रजेति यो युक्तस्तस्य धर्म: सनातन:

English

A shudra who always stands on the good path should do all the work of a shudra rightly and by rule, and serve and wait carefully on the senior classes, not downcast.

अध्याय १३

श्लोक 131.28

दैवतद्विज सत्कर्ता सर्वातिथ्य कृतव्रतः ऋतुकालाभिगामी च नियतॊ नियताशनः

daivatadvija satkartā sarvātithya kṛtavrataḥ ṛtukālābhigāmī ca niyatò niyatāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

भाँति स्थिर रहता है, उसको सनातन धर्मका मोक्षरूप धर्म प्राप्त होता है मुक्तो हाटति निर्मुक्तो न चैकपुलिनेशय:

English

Honouring gods and the twice-born, keeping vows of hospitality to all, approaching his wife at the proper season, restrained and moderate in food,

अध्याय १३

श्लोक 131.29

चौक्षश चौक्ष जनान्वेषी शेषान्न कृतभॊजनः वृथा मांसान्य अभुञ्जानः शूद्रॊ वैश्यत्वम ऋच्छति

caukṣaśa caukṣa janānveṣī śeṣānna kṛtabhòjanaḥ vṛthā māṃsānya abhuñjānaḥ śūdrò vaiśyatvama ṛcchati

हिन्दी अर्थ

यो मार्गमनुयातीमं पद्द॑ तस्य च विद्यते

English

clean, seeking clean people, eating what remains, not eating meat needlessly: a shudra attains vaishya-hood.

अध्याय १३

श्लोक 131.30

ऋतवाग अनहंवादी निर्द्वंद्वः शम कॊविदः यजते नित्ययज्ञैश च सवाध्यायपरमः शुचिः

ṛtavāga anahaṃvādī nirdvaṃdvaḥ śama kòvidaḥ yajate nityayajñaiśa ca savādhyāyaparamaḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

भाषितो जीवलोकस्य मार्ग: श्रेयस्करो महान्

English

Truthful, not boastful, free of dualities, knowing calm, sacrificing with daily sacrifices, devoted to study, pure,

अध्याय १३

श्लोक 131.31

दान्तॊ बराह्मण सत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषकः गृहस्थ वरतम आतिष्ठन दविकालकृतभॊजनः

dāntò barāhmaṇa satkartā sarvavarṇabubhūṣakaḥ gṛhastha varatama ātiṣṭhana davikālakṛtabhòjanaḥ

हिन्दी अर्थ

स्पृहा भवति मे नित्यं तपोवननिवासिषु त॑ दृष्टवा मे मनः प्रीतं महेश्वर सदा भवेत्

English

self-controlled, honouring brahmins, wishing well to all classes, keeping a householder's vow, eating twice daily,

अध्याय १३

श्लोक 131.32

शेषाशी विजिताहारॊ निष्कामॊ निरहं वदः अग्निहॊत्रम उपासंश च जुह्वानश च यथाविधि

śeṣāśī vijitāhārò niṣkāmò nirahaṃ vadaḥ agnihòtrama upāsaṃśa ca juhvānaśa ca yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

निखिलेन मया पृष्टं महादेव यथातथम्

English

eating what remains, master of his food, free of desire, not saying "I", tending the Agnihotra and offering by rule,

अध्याय १३

श्लोक 131.33

सर्वातिथ्यम उपातिष्ठञ शेषान्न कृतभॊजनः तरेताग्निमन्त्रविहितॊ वैश्यॊ बह्वति वै यदि स वैश्यः कषत्रियकुले शुचौ महति जायते

sarvātithyama upātiṣṭhaña śeṣānna kṛtabhòjanaḥ taretāgnimantravihitò vaiśyò bahvati vai yadi sa vaiśyaḥ kaṣatriyakule śucau mahati jāyate

हिन्दी अर्थ

यं कृत्वा मुनयो यान्ति सिद्धि स्‍्वतपसा शुभे तन्मे शृणु महाभागे धर्मज्ञे धर्ममादित:

English

practising hospitality to all, eating what remains, guided by the mantras of the three fires, if a vaishya bears it, that vaishya is born in a pure, great kshatriya family.

अध्याय १३

श्लोक 131.34

स वैश्यः कषत्रियॊ जातॊ जन्मप्रभृति संस्कृतः उपनीतॊ वरतपरॊ दविजॊ भवति सत्कृतः

sa vaiśyaḥ kaṣatriyò jātò janmaprabhṛti saṃskṛtaḥ upanītò varataparò davijò bhavati satkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अमृतं ब्रह्म॒णा पीतमध्वरे प्रसृतं दिवि

English

That vaishya, born a kshatriya, refined from birth, initiated, intent on vows, becomes an honoured twice-born.

अध्याय १३

श्लोक 131.35

ददाति यजते यज्ञैः संस्कृतैर आप्तदक्षिणैः अधीते सवर्गम अन्विच्छंस तरेताग्निशरणः सदा

dadāti yajate yajñaiḥ saṃskṛtaira āptadakṣiṇaiḥ adhīte savargama anvicchaṃsa taretāgniśaraṇaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

धर्मचर्याकृतो मार्गो बालखिल्यगणै: शृणु बालखिल्य नामवाले ऋषिगणोंद्वारा जो धर्मका मार्ग बताया गया है, उसको सुनो

English

He gives, sacrifices with refined sacrifices with the fees given, and studies, wishing heaven, always with the three fires as his refuge.

अध्याय १३

श्लोक 131.36

आर्तहस्तप्रदॊ नित्यं परजा धर्मेण पालयन सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शनः

ārtahastapradò nityaṃ parajā dharmeṇa pālayana satyaḥ satyāni kurute nityaṃ yaḥ sukhadarśanaḥ

हिन्दी अर्थ

उसीसे जीवन-निर्वाह करते हैं

English

Always extending a hand to the afflicted, protecting subjects by dharma, true, doing true deeds, he who is pleasant to behold,

अध्याय १३

श्लोक 131.37

धर्मदण्डॊ न निर्दण्डॊ धर्मकार्यानुशासकः यन्त्रितः कार्यकरणे षड्भागकृतलक्षणः

dharmadaṇḍò na nirdaṇḍò dharmakāryānuśāsakaḥ yantritaḥ kāryakaraṇe ṣaḍbhāgakṛtalakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तपश्चरणमीहन्ते तेषां धर्मफलं महत् सम्प्रक्षालाश्मकुट्टाश्न दन्तोलूखलिकाश्न ते

English

with the rod of dharma, not rodless, instructing in the tasks of dharma, bound to the work, with the mark of the sixth part,

अध्याय १३

श्लोक 131.38

गराम्यधर्मान न सेवेन सवच्छन्देनार्थ कॊविदः ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीं सेवेत नित्यदा

garāmyadharmāna na sevena savacchandenārtha kòvidaḥ ṛtukāle tu dharmātmā patnīṃ seveta nityadā

हिन्दी अर्थ

यज्ञानां चैव पञ्चानां यजनं धर्म उच्यते

English

he should not follow worldly pleasures wilfully, the knower of wealth; the righteous one should always approach his wife in her season.

अध्याय १३

श्लोक 131.39

सर्वॊपवासी नियतः सवाध्यायपरमः शुचिः बहिष्कान्तरिते नित्यं शयानॊ ऽगनिगृहे सदा

sarvòpavāsī niyataḥ savādhyāyaparamaḥ śuciḥ bahiṣkāntarite nityaṃ śayānò 'ganigṛhe sadā

हिन्दी अर्थ

कामक्रोधौ तत: पश्चाज्जेतव्याविति मे मति: सर्वातिथ्यं च कर्तव्यमन्नेनोज्छार्जितेन वै

English

Fasting through all, restrained, devoted to study, pure, always sleeping in the fire-house outside and within,

अध्याय १३

श्लोक 131.40

सर्वातिथ्यं तरिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा शूद्राणां चान्न कामानां नित्यं सिद्धम इति बरुवन

sarvātithyaṃ tarivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadā śūdrāṇāṃ cānna kāmānāṃ nityaṃ siddhama iti baruvana

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां नियमा होते यैर्जयन्त्यजितां गतिम् मित्रामित्रसमो मैत्रो यः स धर्मविदुत्तम:

English

showing hospitality to all, the three classes, always glad, saying that food for shudras who desire it is always ready,

अध्याय १३

श्लोक 131.41

सवार्थाद वा यदि वा कामान न किं चिद उपलक्षयेत पितृदेवातिथि कृते साधनं कुरुते च यः

savārthāda vā yadi vā kāmāna na kiṃ cida upalakṣayeta pitṛdevātithi kṛte sādhanaṃ kurute ca yaḥ

हिन्दी अर्थ

एकचत्वारिंशदधिकशततमोध्याय:

English

he should not look for anything from self-interest or desire; he who prepares for ancestors, gods and guests,

अध्याय १३

श्लोक 131.42

सववेश्मनि यथान्यायम उपास्ते भैक्षम एव च तरिकालम अग्निहॊत्रं च जुह्वानॊ वै यथाविधि

savaveśmani yathānyāyama upāste bhaikṣama eva ca tarikālama agnihòtraṃ ca juhvānò vai yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

मूलवत्सु च मेध्येषु वसन्ति नियतव्रता: वानप्रस्थेषु देवेश स्वशरीरोपजीविषु

English

in his own house properly attends, and lives by alms, offering the Agnihotra thrice daily by rule,

अध्याय १३

श्लोक 131.43

गॊब्राह्मण हितार्थाय रणे चाभिमुखॊ हतः तरेताग्निमन्त्रपूतं वा समाविश्य दविजॊ भवेत

gòbrāhmaṇa hitārthāya raṇe cābhimukhò hataḥ taretāgnimantrapūtaṃ vā samāviśya davijò bhaveta

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा चैकमना देवि धर्मबुद्धिपरा भव

English

or slain facing the enemy in battle for the good of cows and brahmins, or entering what is purified by the mantra of the three fires, he becomes a twice-born.

अध्याय १३

श्लोक 131.44

जञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतॊ वेदपारगः विप्रॊ भवति धर्मात्मा कषत्रियः सवेन कर्मणा

jañānavijñānasaṃpannaḥ saṃskṛtò vedapāragaḥ viprò bhavati dharmātmā kaṣatriyaḥ savena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

एकाग्रचित्त होकर सुनो और सुनकर एकचित्त हो अपनी बुद्धिको धर्ममें लगाओ वानप्रस्थैरिदं कर्म कर्तव्यं शूणु यादूशम्

English

Endowed with knowledge and wisdom, refined, a master of the Veda, a kshatriya becomes by his own deed a brahmin, righteous.

अध्याय १३

श्लोक 131.45

एतैः कर्मफलैर देवि नयून जातिकुलॊद्भवः शूद्रॊ ऽपय आगमसंपन्नॊ दविजॊ भवति संस्कृतः

etaiḥ karmaphalaira devi nayūna jātikulòdbhavaḥ śūdrò 'paya āgamasaṃpannò davijò bhavati saṃskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निहोत्रपरिस्पन्द इष्टिहोमविधिस्तथा

English

By these fruits of deeds, goddess, a shudra, though born in a lower birth and family, if endowed with the tradition and refined, becomes twice-born.

अध्याय १३

श्लोक 131.46

बराह्मणॊ वाप्य असद्वृत्तः सर्वसंकरभॊजनः बराह्मण्यं पुण्यम उत्सृज्य शूद्रॊ भवति तादृशः

barāhmaṇò vāpya asadvṛttaḥ sarvasaṃkarabhòjanaḥ barāhmaṇyaṃ puṇyama utsṛjya śūdrò bhavati tādṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

इड्डुहैरण्डतैलानां स्नेहार्थे च निषेवणम् वीरशय्यामुपासद्धिर्वीरस्थानोपसेविभि:

English

A brahmin of bad conduct, who eats all mixed food, giving up holy brahminhood, becomes like a shudra.

अध्याय १३

श्लोक 131.47

कर्म भिः शुचिभिर देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः शूद्रॊ ऽपि दविजवत सेव्य इति बरह्माब्रवीत सवयम

karma bhiḥ śucibhira devi śuddhātmā vijitendriyaḥ śūdrò 'pi davijavata sevya iti barahmābravīta savayama

हिन्दी अर्थ

मण्डूकयोगनियतैर्यथान्यायं निषेविभि:

English

By pure deeds, goddess, a shudra of purified soul and conquered senses is to be served like a twice-born; so Brahma himself said.

अध्याय १३

श्लोक 131.48

सवभावकर्म च शुभं यत्र शूद्रे ऽपि तिष्ठति विशुद्धः स दविजातिर वै विज्ञेय इति मे मतिः

savabhāvakarma ca śubhaṃ yatra śūdre 'pi tiṣṭhati viśuddhaḥ sa davijātira vai vijñeya iti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

लगे रहना चाहिए। किसी भी वस्तुका न्यायानुकूल सेवन करना चाहिए शीततोयाग्नियोगश्न चर्तव्यो धर्मबुद्धिभि:

English

Wherever natural good conduct stays, even in a shudra, that pure one is to be known as twice-born, in my view.

अध्याय १३

श्लोक 131.49

न यॊनिर नापि संस्कारॊ न शरुतं न च संनतिः कारणानि दविजत्वस्य वृत्तम एव तु कारणम

na yònira nāpi saṃskārò na śarutaṃ na ca saṃnatiḥ kāraṇāni davijatvasya vṛttama eva tu kāraṇama

हिन्दी अर्थ

कार्या यात्रा यथाकालं यथाधर्म यथाविधि

English

Neither birth nor rite nor learning nor lineage are the causes of twice-born status; conduct alone is the cause.

अध्याय १३

श्लोक 131.50

सर्वॊ ऽयं बराह्मणॊ लॊके वृत्तेन तु विधीयते वृत्ते सथितश च सुश्रॊणिब्राह्मणत्वं निगच्छति

sarvò 'yaṃ barāhmaṇò lòke vṛttena tu vidhīyate vṛtte sathitaśa ca suśròṇibrāhmaṇatvaṃ nigacchati

हिन्दी अर्थ

भागं च पञ्चयज्ञस्य वेदोक्तस्यथानुपालनम्

English

All this brahminhood in the world is established by conduct; and one who stands in conduct, fair-hipped one, attains brahminhood.

अध्याय १३

श्लोक 131.51

बराह्मः सवभावः कल्याणि समः सर्वत्र मे मतिः निर्गुणं निर्मलं बरह्म यत्र तिष्ठति स दविजः

barāhmaḥ savabhāvaḥ kalyāṇi samaḥ sarvatra me matiḥ nirguṇaṃ nirmalaṃ barahma yatra tiṣṭhati sa davijaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदोक्त पंच-यज्ञोंका निरन्तर पालन करना चाहिए पौर्णमासादयो यज्ञा नित्ययज्ञस्तथैव च

English

The Brahmic nature, auspicious one, is the same everywhere, in my view; where the quality-free, stainless Brahman stands, he is twice-born.

अध्याय १३

श्लोक 131.52

एते यॊनिफला देवि सथानभागनिदर्शकाः सवयं च वरदेनॊक्ता बरह्मणा सृजता परजाः

ete yòniphalā devi sathānabhāganidarśakāḥ savayaṃ ca varadenòktā barahmaṇā sṛjatā parajāḥ

हिन्दी अर्थ

सन्त: सत्पथनित्या ये ते यान्ति परमां गतिम्

English

These, goddess, are the fruits of birth and indicate the shares of station, told by Brahma himself, the boon-giver, as he created beings.

अध्याय १३

श्लोक 131.53

बराह्मणॊ हि महत कषेत्रं लॊके चरति पादवत यत तत्र बीजं वपति सा कृषिः पारलौकिकी

barāhmaṇò hi mahata kaṣetraṃ lòke carati pādavata yata tatra bījaṃ vapati sā kṛṣiḥ pāralaukikī

हिन्दी अर्थ

गच्छन्ति मुनयः सिद्धा: सत्यधर्मव्यपाश्रया: तथा सनातन सोमलोकमें जाते हैं

English

A brahmin is a great field that moves in the world on foot; whatever seed one sows there, that is the farming for the next world.

अध्याय १३

श्लोक 131.54

मिताशिना सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा बराह्म मारम अतिक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता

mitāśinā sadā bhāvyaṃ satpathālambinā sadā barāhma mārama atikramya vartitavyaṃ bubhūṣatā

हिन्दी अर्थ

विस्तरेणाथ सम्पन्नो यथास्थूलमुदाह्वत:

English

He should always be moderate in food, always rely on the good path, and one who desires well-being should live passing beyond Brahma's measure.

अध्याय १३

श्लोक 131.55

संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना नित्यं सवाध्याययुक्तेन दानाध्ययनजीविना

saṃhitādhyāyinā bhāvyaṃ gṛhe vai gṛhamedhinā nityaṃ savādhyāyayuktena dānādhyayanajīvinā

हिन्दी अर्थ

स्वैरिणो दारसंयुक्तास्तेषां धर्म: कथं स्मृत: स्वच्छन्द विचरते हैं, कोई पत्नीके साथ रहते हैं। उनका धर्म कैसा माना गया है?

English

He should study the Samhita, be a householder in his house, always devoted to study, living by giving and learning.

अध्याय १३

श्लोक 131.56

एवं भूतॊ हि यॊ विप्रः सततं सत्पथे सथितः आहिताग्निर अधीयानॊ बरह्मभूयाय कल्पते

evaṃ bhūtò hi yò vipraḥ satataṃ satpathe sathitaḥ āhitāgnira adhīyānò barahmabhūyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

तेषां मौण्ड्यं कषायदश्न वासे रात्रिश्न कारणम्

English

A brahmin who is so and who always stands on the good path, keeping the fire and studying, is fit to become Brahman.

अध्याय १३

श्लोक 131.57

बराह्मण्यम एव संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मभिः यॊनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश च शुचिस्मिते

barāhmaṇyama eva saṃprāpya rakṣitavyaṃ yatātmabhiḥ yònipratigrahādānaiḥ karmabhiśa ca śucismite

हिन्दी अर्थ

समाधिसत्पथस्थानं यथोद्दिष्टनिषेवणम् यदि सेवन्ति धर्मास्तानाप्रुवन्ति तप:फलम्

English

Having attained brahminhood, it should be guarded by the self-controlled, in birth, acceptance, giving and deeds, pure-smiling one.

अध्याय १३

श्लोक 131.58

एतत ते सर्वम आख्यातं यथा शूद्रॊ भवेद दविजः बराह्मणॊ वा चयुतॊ धर्माद यथा शूद्रत्वम आप्नुते

etata te sarvama ākhyātaṃ yathā śūdrò bhaveda davijaḥ barāhmaṇò vā cayutò dharmāda yathā śūdratvama āpnute

हिन्दी अर्थ

करते हैं तो उन्हें अपनी तपस्याका पूर्ण फल मिलता है

English

All this has been told to you, how a shudra may become twice-born, and how a brahmin fallen from dharma attains shudra-hood.

अध्याय १३

श्लोक 132.1

[उ] भगवन सर्वभूतेश सुरासुरनसं कृत धर्माधर्मे नृणां देव बरूहि मे संशयं विभॊ

[u] bhagavana sarvabhūteśa surāsuranasaṃ kṛta dharmādharme nṛṇāṃ deva barūhi me saṃśayaṃ vibhò

हिन्दी अर्थ

तस्मादार्जवयुक्त: स्याद् य इच्छेद् धर्ममात्मन: धर्मे रतमना नित्यं नरो धर्मेण युज्यते

English

born of that daughter by her husband should be the son of the daughter's father. Such a son, who is dissociated from the race of his own father, is called a Putrika-putra.

अध्याय १३

श्लोक 132.2

कर्मणा मनसा वाचा तरिविधं हि नरः सदा बध्यते बन्धनैः पाशैर मुच्यते ऽपय अथ वा पुनः

karmaṇā manasā vācā tarividhaṃ hi naraḥ sadā badhyate bandhanaiḥ pāśaira mucyate 'paya atha vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

चीर्त्वा द्वादशवर्षाणि राजा भवति पार्थिव:

English

[Uma] By deed, mind and word, a man is always bound in three ways by bonds and snares, or is freed again.

अध्याय १३

श्लोक 132.3

केन शीलेन वा देवकर्मणा कीदृशेन वा समाचारैर गुणैर वाक्यैः सवर्गं यान्तीह मानवाः

kena śīlena vā devakarmaṇā kīdṛśena vā samācāraira guṇaira vākyaiḥ savargaṃ yāntīha mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

वीराध्वानं प्रपद्येद् यस्तस्य लोका: सनातना: शक्रलोकगत: श्रीमान् मोदते च निरामय:

English

By what conduct, what rite for the gods, what behaviour, virtues and speech do men here go to heaven?

अध्याय १३

श्लोक 132.4

[म] देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे सत्यनित्ये दमे रते सर्वप्राणि हितः शरश्नः शरूयतां बुद्धिवर्धनः

[ma] devi dharmārthatattvajñe satyanitye dame rate sarvaprāṇi hitaḥ śaraśnaḥ śarūyatāṃ buddhivardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्य: शूद्रत्वं याति तादृूश:

English

[Maheshvara] Goddess, who know the truth of dharma and wealth, ever truthful, delighting in self-control, hear this question that benefits all beings and increases understanding.

अध्याय १३

श्लोक 132.5

सत्यधर्मरताः सन्तः सर्वलिप्सा विवर्जिताः नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः

satyadharmaratāḥ santaḥ sarvalipsā vivarjitāḥ nādharmeṇa na dharmeṇa badhyante chinnasaṃśayāḥ

हिन्दी अर्थ

दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषक: शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवद:

English

The good, devoted to truth and dharma, free of all longing, are not bound by unrighteousness or by righteousness, their doubts cut off.

अध्याय १३

श्लोक 132.6

परलयॊत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः समदर्शिनः वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः सर्वबन्धनैः

paralayòtpattitattvajñāḥ sarvajñāḥ samadarśinaḥ vītarāgā vimucyante puruṣāḥ sarvabandhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

विप्रो भवति धर्मात्मा क्षत्रिय: स्वेन कर्मणा शूद्रो5प्यागमसम्पन्नो द्विजो भवति संस्कृत:

English

Knowing the truth of dissolution and origin, all-knowing and seeing all as the same, free of passion, men are freed from all bonds.

अध्याय १३

श्लोक 132.7

कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किं चन ये न सज्जन्ति कस्मिंश चिद बध्यन्ते ते न कर्मभिः

karmaṇā manasā vācā ye na hiṃsanti kiṃ cana ye na sajjanti kasmiṃśa cida badhyante te na karmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

जन्मान्तरमें शास्त्रज्ञान-सम्पन्न और संस्कारयुक्त ब्राह्मण होता है

English

Those who by deed, mind and word harm nothing and are attached to nothing are not bound by their deeds.

अध्याय १३

श्लोक 132.8

पराणातिपाताद विरताः शीलवन्तॊ दयान्विताः तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः

parāṇātipātāda viratāḥ śīlavantò dayānvitāḥ tulyadveṣyapriyā dāntā mucyante karmabandhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण्यं स समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृश: शूद्रो5पि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्‍्वयम्

English

Those who abstain from killing, of good character, compassionate, equal in hating and loving, self-controlled, are freed from bonds of action.

अध्याय १३

श्लोक 132.9

सर्वभूतदयावन्तॊ विश्वास्याः सर्वजन्तुषु तयक्तहिंसा समाचारास ते नराः सवर्गगामिनः

sarvabhūtadayāvantò viśvāsyāḥ sarvajantuṣu tayaktahiṃsā samācārāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

विशिष्ट: स द्विजातेवें विज्ञेय इति मे मति:

English

Those who are compassionate to all beings, trusted by all creatures, who have given up harm in their conduct, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.10

परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जकाः धर्मलब्धार्थ भॊक्तारस ते नराः सवर्गगामिनः

parasve nirmamā nityaṃ paradāravivarjakāḥ dharmalabdhārtha bhòktārasa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

ही धर्मके फलका भागी होता है

English

person may come to be regarded as deserving.

अध्याय १३

श्लोक 132.11

मातृवत सवसृवच चैव नित्यं दुहितृवच च ये परदारेषु वर्तन्ते ते नराः सवर्गगामिनः

mātṛvata savasṛvaca caiva nityaṃ duhitṛvaca ca ye paradāreṣu vartante te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

चारित्रपरमो बुद्धो ब्रह्मभूयाय कल्पते और ज्ञानी होता है, वह ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है

English

though poor at first succeed in earning wealth afterwards; i.e., one who having become rich, keeps that wealth for spending it on good purposes.

अध्याय १३

श्लोक 132.12

सतैन्यान निवृत्ताः सततं संतुष्टाः सवधनेन च सवभाग्यान्य उपजीवन्ति ते नराः सवर्गगामिनः

satainyāna nivṛttāḥ satataṃ saṃtuṣṭāḥ savadhanena ca savabhāgyānya upajīvanti te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मणा केन भगवनू् प्राप्रुवन्ति महाफलम्

English

yukta which means well-applied. Certain other words such as Swadha, etc., have to be uttered. The meaning is that the Brahmana who assists the performer of the Sraddha by reciting the Mantras should, upon completion, say unto the performer that the Sraddha is well-performed. As the custom is, these words are still uttered by every Brahmana officiating at Sraddhas.

अध्याय १३

श्लोक 132.13

सवदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः अग्राम्यसुखभॊगाश च ते नराः सवर्गगामिनः

savadāraniratā ye ca ṛtukālābhigāminaḥ agrāmyasukhabhògāśa ca te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभावसे महान् फलके भागी होते हैं? केन वा कर्मणा देव भवन्ति वनगोचरा:

English

certain other Brahmanas that are invited on the occasion and says,— Do you say Punyaham—Tho, Brahmana addressed say,— Om, let it be Punyahaml— By Punyaham is meant sacred day.

अध्याय १३

श्लोक 132.14

परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृत लॊचनाः यतेन्द्रियाः शीलपरास ते नराः सवर्गगामिनः

paradāreṣu ye nityaṃ cāritrāvṛta lòcanāḥ yatendriyāḥ śīlaparāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

शंस सर्वमशेषेण त्र्यक्ष त्रिपुरनाशन

English

e., for purposes of food only), such slaughter leads to sin.

अध्याय १३

श्लोक 132.15

एष देवकृतॊ मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः अकषाय कृतश चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः

eṣa devakṛtò mārgaḥ sevitavyaḥ sadā naraiḥ akaṣāya kṛtaśa caiva mārgaḥ sevyaḥ sadā budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

इस सारे संदेहका उत्तर आप पूर्णरूपसे प्रदान करें संसिद्धा: प्रेत्य गन्धर्वै: सह मोदन्त्यनामया:

English

The period of impurity varies from one day to ten days in case of Brahmanas. Other periods have been prescribed for the other orders. During the period of impurity one cannot perform one's daily acts of

अध्याय १३

श्लोक 132.16

दानधर्मतपॊ युक्तः शीलशौचदयात्मकः वृत्त्यर्थं धर्महेतॊर वा सेवितव्यः सदा नरैः सवर्गवासम अभीप्सद्भिर न सेव्यस तव अत उत्तरः

dānadharmatapò yuktaḥ śīlaśaucadayātmakaḥ vṛttyarthaṃ dharmahetòra vā sevitavyaḥ sadā naraiḥ savargavāsama abhīpsadbhira na sevyasa tava ata uttaraḥ

हिन्दी अर्थ

रहकर आनन्द भोगते हैं

English

to go to Banaras or other places of the kind. Sometimes alms are sought on the ground of enabling the seeker to invest his son with the sacred thread or perform his father's Sraddha, etc. The Rishi declares such practices to be sinful.

अध्याय १३

श्लोक 132.17

[उ] वाचाथ बध्यते येन मुच्यते ऽपय अथ वा पुनः तानि कर्माणि मे देव वद भूतपते ऽनघ

[u] vācātha badhyate yena mucyate 'paya atha vā punaḥ tāni karmāṇi me deva vada bhūtapate 'nagha

हिन्दी अर्थ

दीक्षां चरति धर्मात्मा स नागै: सह मोदते दीक्षितो वै मुदा युक्त: स गच्छत्यमरावतीम्

English

hands of thieves and others and are still trembling with fear.

अध्याय १३

श्लोक 132.18

[म] आत्महेतॊः परार्थे वा नर्म हास्याश्रयात तथा ये मृषा न वदन्तीह ते नराः सवर्गगामिनः

[ma] ātmahetòḥ parārthe vā narma hāsyāśrayāta tathā ye mṛṣā na vadantīha te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

शीतयोगवहो नित्यं स गच्छेत् परमां गतिम्

English

[Maheshvara] Those who here do not speak falsely for themselves or for another, nor through jest or laughter, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.19

वृत्त्यर्थं धर्महेतॊर वा कामकारात तथैव च अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः सवर्गगामिनः

vṛttyarthaṃ dharmahetòra vā kāmakārāta tathaiva ca anṛtaṃ ye na bhāṣante te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

जाड़ेमें प्रतेदिन शीतका कष्ट सहन करता है, वह परमगतिको प्राप्त होता है करके अप्सराओंके साथ आनन्द भोगता है

English

Those who do not speak untruth for livelihood, for dharma, or from wilfulness, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.20

शलक्ष्णां वाणीं निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम सवागतेनाभिभाषन्ते ते नराः सवर्गगामिनः

śalakṣṇāṃ vāṇīṃ nirābādhāṃ madhurāṃ pāpavarjitāma savāgatenābhibhāṣante te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

मरुं संसाध्य यत्नेन राजा भवति पार्थिव: प्रविश्य च मुदा युक्तो दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्

English

Those who speak gentle, unobstructed, sweet words free of evil, with a welcome, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.21

कटुकां ये न भाषन्ते परुषां निष्ठुरां गिरम अपैशुन्य रताः सन्तस ते नराः सवर्गगामिनः

kaṭukāṃ ye na bhāṣante paruṣāṃ niṣṭhurāṃ girama apaiśunya ratāḥ santasa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थण्डिलस्य फलान्याहुर्यानानि शयनानि च

English

Those who do not speak bitter, harsh and cruel words, and delight in avoiding slander, the good, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.22

पिशुनां ये न भाषन्ते मित्र भेदकरीं गिरम ऋतां मैत्रीं परभाषन्ते ते नराः सवर्गगामिनः

piśunāṃ ye na bhāṣante mitra bhedakarīṃ girama ṛtāṃ maitrīṃ parabhāṣante te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

शय्या और चन्द्रमाके समान उज्ज्वल बहुमूल्य गृह आत्मानमुपजीवन् यो नियतो नियताशन:

English

Those who do not utter slander that divides friends, but speak true friendliness, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.23

वर्जयन्ति सदा सूच्यः परद्रॊहं च मानवाः सर्वभूतसमा दान्तास ते नराः सवर्गगामिनः

varjayanti sadā sūcyaḥ paradròhaṃ ca mānavāḥ sarvabhūtasamā dāntāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

आत्मानमुपजीवन दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्

English

Men who always avoid spite and malice toward others, pure, equal to all beings, self-controlled, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.24

शठप्रलापाद विरता विरुद्ध परिवर्जकाः सौम्य परलापिनॊ नित्यं ते नराः सवर्गगामिनः

śaṭhapralāpāda viratā viruddha parivarjakāḥ saumya paralāpinò nityaṃ te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने शरीरका त्याग कर देता है, वह वरुणलोकमें सुख भोगता है आत्मानमुपजीवन दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्

English

Those who abstain from foolish prattle, avoid quarrels, and always speak gently, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.25

न कॊपाद वयाहरन्ते ये वाचं हृदयदारणीम सान्त्वं वदन्ति करुद्धापि ते नराः सवर्गगामिनः

na kòpāda vayāharante ye vācaṃ hṛdayadāraṇīma sāntvaṃ vadanti karuddhāpi te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गलोकमवाप्रोति देवैश्व सह मोदते

English

Those who do not out of anger utter heart-piercing speech and speak kindly even when angry, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.26

एष वाणी कृतॊ देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः शुभः सत्यगुणॊ नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः

eṣa vāṇī kṛtò devi dharmaḥ sevyaḥ sadā naraiḥ śubhaḥ satyaguṇò nityaṃ varjanīyā mṛṣā budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

देवताओंके साथ आनन्द भोगता है ह॒त्वाग्नौ देहमुत्सृज्य वह्निलोके महीयते

English

This is the dharma of speech, goddess, to be followed always by men, fair and of truthful virtue; falsehood is always to be avoided by the wise.

अध्याय १३

श्लोक 132.27

[उ] मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा तन मे बरूहि महाभाग देवदेव पिनाक धृक

[u] manasā badhyate yena karmaṇā puruṣaḥ sadā tana me barūhi mahābhāga devadeva pināka dhṛka

हिन्दी अर्थ

अरणीसतितं स्कन्धे बद्ध्वा गच्छत्यनावृत:

English

[Uma] Tell me, greatly fortunate one, god of gods, bearer of Pinaka, by what mental act a man is always bound.

अध्याय १३

श्लोक 132.28

[म] मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा सवर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन मे कीर्तयतः शृणु

[ma] mānaseneha dharmeṇa saṃyuktāḥ puruṣāḥ sadā savargaṃ gacchanti kalyāṇi tana me kīrtayataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

वीरस्थायी च सततं स वीरगतिमाप्नुयात् दिव्यपुष्पसमाकीर्णो दिव्यचन्दनभूषित:

English

[Maheshvara] Men always joined with dharma of the mind go to heaven, auspicious one; hear me tell that.

अध्याय १३

श्लोक 132.29

दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीततराकृतिः बध्यते मानवॊ येन शृणु चान्यच छुभानने

duṣpraṇītena manasā duṣpraṇītatarākṛtiḥ badhyate mānavò yena śṛṇu cānyaca chubhānane

हिन्दी अर्थ

पुष्पोंकी वर्षा होती है तथा वह दिव्य चन्दनसे विभूषित होता है

English

Hear also another, fair-faced one, by which a man whose mind is wrongly directed, and whose form is yet worse made, is bound.

अध्याय १३

श्लोक 132.30

अरण्ये विजने नयस्तं परस्वं वीक्ष्य ये नराः मनसापि न हिंसन्ति ते नराः सवर्गगामिनः

araṇye vijane nayastaṃ parasvaṃ vīkṣya ye narāḥ manasāpi na hiṃsanti te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

द्विचत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय:

English

Men who, seeing another's property left in a lonely forest, do not even in mind wish to take it, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.31

गरामे गृहे वा यद दरव्यं पारक्यं विजने सथितम नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नराः सवर्गगामिनः

garāme gṛhe vā yada daravyaṃ pārakyaṃ vijane sathitama nābhinandanti vai nityaṃ te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षक्रतुहर त्रयक्ष संशयो मे महानयम् दक्षयज्ञविध्वंसी भगवान् त्रिलोचन! मेरे मनमें यह एक महान् संशय है

English

Those who never covet another's goods lying in a lonely place, in a village or a house, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.32

तथैव परदारान ये कामवृत्तान रहॊगतान मनसापि न हिंसन्ति ते नराः सवर्गगामिनः

tathaiva paradārāna ye kāmavṛttāna rahògatāna manasāpi na hiṃsanti te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम्

English

So too those who do not even in mind assault others' wives, who are wanton and alone, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.33

शत्रुं मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः भजन्ति मैत्राः संगम्य ते नराः सवर्गगामिनः

śatruṃ mitraṃ ca ye nityaṃ tulyena manasā narāḥ bhajanti maitrāḥ saṃgamya te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिलोम: कथं देव शक्‍्यो धर्मो निवर्तितुम् देव! प्रतिलोम धर्मको कैसे निवृत्त किया जा सकता है?

English

Men who always treat foe and friend with an equal mind, meeting as friends, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.34

शरुतवन्तॊ दयावन्तः शुचयः सत्यसंगराः सवैर अर्थैः परिसंतुष्टास ते नराः सवर्गगामिनः

śarutavantò dayāvantaḥ śucayaḥ satyasaṃgarāḥ savaira arthaiḥ parisaṃtuṣṭāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रिय: शूद्रतामेति केन वा कर्मणा विभो

English

The learned, compassionate, pure, true to their promises, content with their own wealth, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.35

अवैरा ये तव अनायासा मैत्र चित्तपराः सदा सर्वभूतदयावन्तस ते नराः सवर्गगामिनः

avairā ye tava anāyāsā maitra cittaparāḥ sadā sarvabhūtadayāvantasa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रिय शूद्र हो जाता है? क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गादिति मे मति:

English

Those who are without enmity, without weariness, always devoted to a friendly mind, compassionate to all beings, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.36

शरद्धावन्तॊ दयावन्तश चॊक्षाश चॊक्ष जनप्रियाः धर्माधर्मविदॊ नित्यं ते नराः सवर्गगामिनः

śaraddhāvantò dayāvantaśa còkṣāśa còkṣa janapriyāḥ dharmādharmavidò nityaṃ te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठ॑ वर्णमनुप्राप्य तस्माद् रक्षेत वै द्विज:

English

Those who are faithful, compassionate, clean, dear to clean people, always knowing dharma and adharma, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.37

शुभानाम अशुभानां च कर्मणां फलसंचये विपाकज्ञाश च ये देवि ते नराः सवर्गगामिनः

śubhānāma aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye vipākajñāśa ca ye devi te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियों वाथ वैश्यो वा ब्रह्म॒भूयं स गच्छति तो वह ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है

English

Those who, in the heap of fruit of good and bad deeds, know their ripening, goddess, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.38

नयायॊपेता गुणॊपेता देवद्विज पराः सदा समतां समनुप्राप्तास ते नराः सवर्गगामिनः

nayāyòpetā guṇòpetā devadvija parāḥ sadā samatāṃ samanuprāptāsa te narāḥ savargagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्ट: क्षत्रयोनौ प्रजायते

English

Those who are just, virtuous, always devoted to gods and the twice-born, and have attained equanimity, those men go to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 132.39

शुभैः कर्मफलैर देवि मयैते परिकीर्तिताः सवर्गमार्गॊपगा भूयः किम अन्यच छरॊतुम इच्छसि

śubhaiḥ karmaphalaira devi mayaite parikīrtitāḥ savargamārgòpagā bhūyaḥ kima anyaca charòtuma icchasi

हिन्दी अर्थ

पड़ता है। इसके बाद वह शूद्रकी योनिमें जन्म ग्रहण करता है स्वानि कर्माण्यपाहाय शूद्रकर्म निषेवते

English

These have been described by me, goddess, by the fruits of good deeds, those who go the path to heaven. What more do you wish to hear?

अध्याय १३

श्लोक 132.40

[उ] महान मे संशयः कश चिन मर्त्यान परति महेश्वर तस्मात तं नैपुणेनाद्य ममाख्यातुं तवम अर्हसि

[u] mahāna me saṃśayaḥ kaśa cina martyāna parati maheśvara tasmāta taṃ naipuṇenādya mamākhyātuṃ tavama arhasi

हिन्दी अर्थ

धर्मज्ञो धर्मनिरत: स धर्मफलमश्षुते अध्यात्म नैछ्िकं सद्धिर्धर्मकामैनिषिव्यते

English

[Uma] Maheshvara, I have a great doubt about mortals; therefore you should explain it to me skilfully today.

अध्याय १३

श्लोक 132.41

केनायुर लभते दीर्घं कर्मणा पुरुषः परभॊ तपसा वापि देवेश केनायुर लभते महत

kenāyura labhate dīrghaṃ karmaṇā puruṣaḥ parabhò tapasā vāpi deveśa kenāyura labhate mahata

हिन्दी अर्थ

आजीवन अध्यात्म-तत्त्वका ही सेवन करना चाहिए

English

By what deed does a man gain long life, lord? Or by what austerity, lord of the gods, does he gain great life?

अध्याय १३

श्लोक 132.42

कषीणायुः केन भवति कर्मणा भुवि मानवः विपाकं कर्मणां देव वक्तुम अर्हस्य अनिन्दित

kaṣīṇāyuḥ kena bhavati karmaṇā bhuvi mānavaḥ vipākaṃ karmaṇāṃ deva vaktuma arhasya anindita

हिन्दी अर्थ

दुष्टान्न नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव कर्हिचित् पितामहमुखोत्सृष्ट प्रमाणमिति मे मति:

English

By what deed does a man on earth become short-lived? You should tell the ripening of deeds, blameless one.

अध्याय १३

श्लोक 132.43

अपरे च महाभॊगा मन भॊगास तथापरे अकुलीनास तथा चान्ये कुलीनाश च तथापरे

apare ca mahābhògā mana bhògāsa tathāpare akulīnāsa tathā cānye kulīnāśa ca tathāpare

हिन्दी अर्थ

पितामह ब्रह्माजीके श्रीमुखका वचन प्रमाण है, ऐसा मेरा विश्वास है

English

Some are of great enjoyments, some of mental enjoyments, some are low-born and others high-born.

अध्याय १३

श्लोक 132.44

दुर्दर्शाः के चिद आभान्ति नराः काष्ठमया इव परिय दर्शास तथा चान्ये दर्शनाद एव मानवाः

durdarśāḥ ke cida ābhānti narāḥ kāṣṭhamayā iva pariya darśāsa tathā cānye darśanāda eva mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

आहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत् ही क्‍यों न रहा हो, उसे शूद्रकी योनिमें जन्म लेना पड़ता है

English

Some men appear ill to look at, like wood; others are pleasing to look at at sight alone.

अध्याय १३

श्लोक 132.45

दुष्प्रज्ञाः के चिद आभान्ति के चिद आभान्ति पण्डिताः महाप्रज्ञास तथैवान्ये जञानविज्ञानदर्शिनः

duṣprajñāḥ ke cida ābhānti ke cida ābhānti paṇḍitāḥ mahāprajñāsa tathaivānye jañānavijñānadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

तांतांयोनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नमुपजीवति

English

Some appear dull-witted, some wise, others of great understanding, seeing knowledge and wisdom.

अध्याय १३

श्लोक 132.46

अल्पाबाधास तथा के चिन महाबाधास तथापरे दृश्यन्ते पुरुषा देव तन मे शंसितुम अर्हसि

alpābādhāsa tathā ke cina mahābādhāsa tathāpare dṛśyante puruṣā deva tana me śaṃsituma arhasi

हिन्दी अर्थ

स्वाध्यायवर्जित: पापो लुब्धो नैकृतिक: शठ: निहीनसेवी विप्रो हि पतति ब्रह्मयोनित:

English

Some are seen with little affliction, others with great affliction, god; you should tell me this.

अध्याय १३

श्लोक 132.47

[म] हन्त ते ऽहं परवक्ष्यामि देवि कर्मफलॊदयम मर्त्यलॊके नराः सर्वे येन सवं भुञ्जते फलम

[ma] hanta te 'haṃ paravakṣyāmi devi karmaphalòdayama martyalòke narāḥ sarve yena savaṃ bhuñjate phalama

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मविच्चापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनित:

English

[Maheshvara] Come, goddess, I shall tell you the rise of the fruit of deeds, by which all men in the mortal world enjoy their fruit.

अध्याय १३

श्लोक 132.48

पराणातिपाती यॊ रौद्रॊ दण्डहस्तॊद्यतस तथा नित्यम उद्यतदण्डश च हन्ति भूतगणान नरः

parāṇātipātī yò raudrò daṇḍahastòdyatasa tathā nityama udyatadaṇḍaśa ca hanti bhūtagaṇāna naraḥ

हिन्दी अर्थ

शुश्रूषां परिचर्या च ज्येछ्े वर्णे प्रयत्नत: चोक्षश्नोक्षजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजन:

English

A man who kills living beings, fierce, with a rod raised in his hand, always with the rod raised, kills hosts of creatures.

अध्याय १३

श्लोक 132.49

निर्दयः सर्वभूतानां नित्यम उद्वेग कारकः अपि कीट पिपीलानाम अशरण्यः सुनिर्घृणः

nirdayaḥ sarvabhūtānāṃ nityama udvega kārakaḥ api kīṭa pipīlānāma aśaraṇyaḥ sunirghṛṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋतवागनहंवादी निर्दन्दधः शमकोविद:

English

Merciless to all beings, always a cause of distress, without refuge even for insects and ants, utterly cruel,

अध्याय १३

श्लोक 132.50

एवं भूतॊ नरॊ देवि निरयं परतिपद्यते विपरीतस तु धर्मात्मा रूपवान अभिजायते

evaṃ bhūtò narò devi nirayaṃ paratipadyate viparītasa tu dharmātmā rūpavāna abhijāyate

हिन्दी अर्थ

सर्वातिथ्यमुपातिष्ठन् शेषान्नकृतभोजन:

English

such a man, goddess, goes to hell; but the opposite, righteous, is born handsome.

अध्याय १३

श्लोक 132.51

निरयं याति हिंसात्मा याति सवर्गम अहिंसकः यातनां निरये रौद्रां स कृच्छ्रां लभते नरः

nirayaṃ yāti hiṃsātmā yāti savargama ahiṃsakaḥ yātanāṃ niraye raudrāṃ sa kṛcchrāṃ labhate naraḥ

हिन्दी अर्थ

स वैश्य: क्षत्रियकुले शुचौ महति जायते उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति सत्कृतः

English

The harmful-minded goes to hell, the non-harming goes to heaven; the man gets in hell fierce and hard torment.

अध्याय १३

श्लोक 132.52

अथ चेन निरयात तस्मात समुत्तरति कर्हि चित मानुष्यं लभते चापि हीनायुस तत्र जायते

atha cena nirayāta tasmāta samuttarati karhi cita mānuṣyaṃ labhate cāpi hīnāyusa tatra jāyate

हिन्दी अर्थ

अधीत्य स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरण: सदा

English

If he somehow rises from that hell, he gets a human birth and is born there short-lived.

अध्याय १३

श्लोक 132.53

पापेन कर्मणा देवि बद्धॊहिंसा रतिर नरः अप्रियः सर्वभूतानां हीनायुर उपजायते

pāpena karmaṇā devi baddhòhiṃsā ratira naraḥ apriyaḥ sarvabhūtānāṃ hīnāyura upajāyate

हिन्दी अर्थ

यन्त्रित: कार्यकरणै: षड़भागकृतलक्षण: करके रूपमें ग्रहण करे

English

A man bound by sinful deeds, delighting in harm, disliked by all beings, is born short-lived.

अध्याय १३

श्लोक 132.54

यस तु शुक्लाभिजातीयः पराणिघात विवर्जकः निक्षिप्तदण्डॊ निर्दण्डॊ न हिनस्ति कदा चन

yasa tu śuklābhijātīyaḥ parāṇighāta vivarjakaḥ nikṣiptadaṇḍò nirdaṇḍò na hinasti kadā cana

हिन्दी अर्थ

केवल ऋतुकालमें ही सदा पत्नीके निकट शयन करे

English

But one of pure birth who avoids killing living beings, with the rod laid down, rodless, never harms,

अध्याय १३

श्लोक 132.55

न घातयति नॊ हन्ति घनन्तं नैवानुमॊदते सर्वभूतेषु स सनेहॊ यथात्मनि तथापरे

na ghātayati nò hanti ghanantaṃ naivānumòdate sarvabhūteṣu sa sanehò yathātmani tathāpare

हिन्दी अर्थ

तत्पर रहे, पवित्र हो प्रतिदिन अग्निशालामें कुशकी चटाईपर शयन करे शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धमिति ब्रुवन्

English

neither has it killed, nor kills, nor approves of the killer, and is affectionate to all beings as to himself,

अध्याय १३

श्लोक 132.56

ईदृशः पुरुषॊत्कर्षॊ देवि देवतम अश्नुते उपपन्नान सुखान भॊगान उपाश्नाति मुदा युतः

īdṛśaḥ puruṣòtkarṣò devi devatama aśnute upapannāna sukhāna bhògāna upāśnāti mudā yutaḥ

हिन्दी अर्थ

पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यः

English

such an eminent man, goddess, attains godhood, and joyfully enjoys pleasures that come to him.

अध्याय १३

श्लोक 132.57

अथ चेन मानुषे लॊके कदा चिद उपपद्यते तत्र दीर्घायुर उत्पन्नः स नरः सुखम एधते

atha cena mānuṣe lòke kadā cida upapadyate tatra dīrghāyura utpannaḥ sa naraḥ sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

अतिथियोंकी सेवाके लिये चेष्टा करता है, वही श्रेष्ठ क्षत्रिय है त्रिकालमन्निहोत्रं च जुह्दानो वै यथाविधि

English

If ever he is born in the human world, born there long-lived he prospers happily.

अध्याय १३

श्लोक 132.58

एवं दीर्घायुषां मार्गः सुवृत्तानां सुकर्मणाम पराणिहिंसा विमॊक्षेण बरह्मणा समुदीरितः

evaṃ dīrghāyuṣāṃ mārgaḥ suvṛttānāṃ sukarmaṇāma parāṇihiṃsā vimòkṣeṇa barahmaṇā samudīritaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रेताग्निमन्त्रपूतात्मा समाविश्य द्विजो भवेत्

English

Thus the path of the long-lived, of good conduct and good deeds, by freedom from harming creatures, was told by Brahma.

अध्याय १३

श्लोक 133.1

[उ] किं शीलाः किं समाचाराः पुरुषाः कैश च कर्मभिः सवर्गं समभिपद्यन्ते संप्रदानेन केन वा

[u] kiṃ śīlāḥ kiṃ samācārāḥ puruṣāḥ kaiśa ca karmabhiḥ savargaṃ samabhipadyante saṃpradānena kena vā

हिन्दी अर्थ

द्विजातिसे भी बढ़कर माननेयोग्य है कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम्

English

according to the code of morality, that is in vogue among people whose Christianity and civilisation are unquestionable, a lie may sometimes be honourable. However casuists may argue, the world is agreed that a lie for saving life and even property under certain circumstances, and for screening the honour of a confiding woman, is not inexcusable. The goldsmith's son who died with a lie on his lips for saving the Prince Chevalier did a meritorious act. The owner also who hides his property from robbers, cannot be regarded as acting dishonourably.

अध्याय १३

श्लोक 133.2

[म] दाता बराह्मण सत्कर्ता दीनान्ध कृपणादिषु भक्ष्यभॊज्यान्न पानानां वाससां च परदायकः

[ma] dātā barāhmaṇa satkartā dīnāndha kṛpaṇādiṣu bhakṣyabhòjyānna pānānāṃ vāsasāṃ ca paradāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञा: सर्वज्ञा: सर्वदर्शिन:

English

[Maheshvara] A giver, an honourer of brahmins, giver to the wretched, blind and needy, giver of food, drink, food and clothing,

अध्याय १३

श्लोक 133.3

परतिश्रयान सभाः कूपान परपाः पुष्करिणीस तथा नैत्यकानि च सर्वाणि किम इच्छकम अतीव च

paratiśrayāna sabhāḥ kūpāna parapāḥ puṣkariṇīsa tathā naityakāni ca sarvāṇi kima icchakama atīva ca

हिन्दी अर्थ

सान्त्वं वदन्ति क्रुद्धाउपि ते नरा: स्वर्गगामिन: शुभ: सत्यगुणो नित्यं वर्जनीयो मृषा बुचै:

English

of shelters, halls, wells, watering places and lotus ponds, and all daily gifts, whatever is wished and more,

अध्याय १३

श्लोक 133.4

आसनं शयनं यानं धनं रत्नं गृहांस तथा सस्यजातानि सर्वाणि गाः कषेत्राण्य अथ यॊषितः

āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ dhanaṃ ratnaṃ gṛhāṃsa tathā sasyajātāni sarvāṇi gāḥ kaṣetrāṇya atha yòṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात् त्वं नैपुणेनाद्य मम व्याख्यातुमहसि

English

seat, bed, vehicle, wealth, jewels, houses, all crops, cows, fields and women,

अध्याय १३

श्लोक 133.5

सुप्रतीतमना नित्यं यः परयच्छति मानवः एवं भूतॊ मृतॊ देवि देवलॊके ऽभिजायते

supratītamanā nityaṃ yaḥ parayacchati mānavaḥ evaṃ bhūtò mṛtò devi devalòke 'bhijāyate

हिन्दी अर्थ

निक्षिप्तशस्त्रो निर्दण्डो न हिंसति कदाचन उपपन्नान् सुखान् भोगानुपाश्चाति मुदा युतः

English

the man who always gives with a very glad mind, such a one, goddess, dying, is born in the world of the gods.

अध्याय १३

श्लोक 133.6

तत्रॊष्य सुचिरं कालं भुक्त्वा भॊगान अनुत्तमान सहाप्सरॊभिर मुदितॊ रमित्वा नन्दनादिषु

tatròṣya suciraṃ kālaṃ bhuktvā bhògāna anuttamāna sahāpsaròbhira muditò ramitvā nandanādiṣu

हिन्दी अर्थ

एवंभूता नरा देवि निरयं यान्त्यबुद्धय:

English

Having lived there a very long time and enjoyed supreme pleasures, rejoicing with apsarases, delighting in Nandana and elsewhere,

अध्याय १३

श्लोक 133.7

तस्मात सवर्गाच चयुतॊ लॊकान मानुषेषूपजायते महाभॊगे कुले देवि धनधान्य समाचिते

tasmāta savargāca cayutò lòkāna mānuṣeṣūpajāyate mahābhòge kule devi dhanadhānya samācite

हिन्दी अर्थ

अर्घ्यमाचमनीयं वा न यच्छन्त्यल्पबुद्धय: एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिन:

English

falling from that heaven he is born among men, goddess, in a family of great enjoyments, full of wealth and grain.

अध्याय १३

श्लोक 133.8

तत्र कामगुणैः सर्वैः समुपेतॊ मुदा युतः महाभॊगॊ महाकॊशॊ धनी भवति मानवः

tatra kāmaguṇaiḥ sarvaiḥ samupetò mudā yutaḥ mahābhògò mahākòśò dhanī bhavati mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

कुलेषु तेषु जायन्ते गुरुवृद्धापचायिन:

English

There, endowed with all pleasures and joyful, a man becomes of great enjoyments, great treasures and wealthy.

अध्याय १३

श्लोक 133.9

एते देवि महाभॊगाः पराणिनॊ दानशीलिनः बरह्मणा वै पुरा परॊक्ताः सर्वस्य परियदर्शनाः

ete devi mahābhògāḥ parāṇinò dānaśīlinaḥ barahmaṇā vai purā paròktāḥ sarvasya pariyadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

लोकपूज्यो नमस्कर्ता प्रश्मचितो मधुरं वच: अतिथियद्रग्रहरतस्तथाभ्यागतपूजक:

English

These, goddess, are the beings of great enjoyments who are given to giving, long ago told by Brahma, pleasing to look on to all.

अध्याय १३

श्लोक 133.10

अपरे मानवा देवि परदानकृपणा दविजैः याचिता न परयच्छन्ति विद्यमाने ऽपय अबुद्धयः

apare mānavā devi paradānakṛpaṇā davijaiḥ yācitā na parayacchanti vidyamāne 'paya abuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

वृत्ते स्थितस्तु शूद्रो5पि ब्राह्मणत्वं नियच्छति

English

injunction in the scriptures is to commit them to memory and impart them from mouth to mouth. Hence to reduce them into writing was regarded as a transgression.

अध्याय १३

श्लोक 133.11

दीनान्ध कृपणान दृष्ट्वा भिक्षुकान अतिथीन अपि याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वा लॊभसमन्विताः

dīnāndha kṛpaṇāna dṛṣṭvā bhikṣukāna atithīna api yācyamānā nivartante jihvā lòbhasamanvitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्थित रहनेवाला शाद्र भी ब्राह्मणत्वको प्राप्त हो सकता है निर्गुणं निर्मल ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विज:

English

expenses of the marriage, is regarded as an act of righteousness. Of course, the man that is so married is also given sufficient property for enabling him to maintain himself and his wife.

अध्याय १३

श्लोक 133.12

न धनानि न वासांसि न भॊगान न च काञ्चनम न गावॊ नान्न विकृतिं परयच्छन्ति कदा चन

na dhanāni na vāsāṃsi na bhògāna na ca kāñcanama na gāvò nānna vikṛtiṃ parayacchanti kadā cana

हिन्दी अर्थ

यत् तत्र बीज॑ं वपति सा कृषि: प्रेत्य भाविनि

English

enclosed with ditches and causeways. Unless so reclaimed, they cannot be fit for cultivation.

अध्याय १३

श्लोक 133.13

अप्रवृत्तास तु ये लुब्धा नास्तिका दानवर्जिताः एवं भूता नरा देवि निरयं यान्त्य अबुद्धयः

apravṛttāsa tu ye lubdhā nāstikā dānavarjitāḥ evaṃ bhūtā narā devi nirayaṃ yāntya abuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

बाद्दां हि मार्गमाक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता नित्यं स्वाध्यायिना भाव्यं न चाध्ययनजीविना

English

But those who are inactive, greedy, unbelievers, without giving, such men, goddess, unwise, go to hell.

अध्याय १३

श्लोक 133.14

ते चेन मनुष्यतां यान्ति यदा कालस्य पर्ययात धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते सवल्प बुद्धयः

te cena manuṣyatāṃ yānti yadā kālasya paryayāta dhanarikte kule janma labhante savalpa buddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

अध्ययनको जीविकाका साधन न बनावे

English

If they come to human state, by the turning of time, those of little understanding are born in a family empty of wealth.

अध्याय १३

श्लोक 133.15

कषुत्पिपासापरीताश च सर्वभॊग बहिष्कृताः निराशाः सर्वभॊगेभ्यॊ जीवन्त्य अधम जीविकाम

kaṣutpipāsāparītāśa ca sarvabhòga bahiṣkṛtāḥ nirāśāḥ sarvabhògebhyò jīvantya adhama jīvikāma

हिन्दी अर्थ

आहिताग्निरधीयानो ब्रह्म॒भूयाय कल्पते अन्निहोत्र एवं स्वाध्यायपूर्वक जीवन बिताता है, वह ब्रह्मभावको प्राप्त होता है

English

Seized by hunger and thirst, excluded from all enjoyment, hopeless of all enjoyments, they live a low livelihood.

अध्याय १३

श्लोक 133.16

अल्पभॊग कुले जाता अल्पभॊग रता नराः अनेन कर्मणा देवि भवन्त्य अधनिनॊ नराः

alpabhòga kule jātā alpabhòga ratā narāḥ anena karmaṇā devi bhavantya adhaninò narāḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिचत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय:

English

Born in a family of few enjoyments, men devoted to few enjoyments become poor, goddess, by this deed.

अध्याय १३

श्लोक 133.17

अपरे सतम्भितॊ नित्यं मानिनः पापतॊ रताः आसनार्हस्य ये पीठं न परयच्छन्त्य अचेतसः

apare satambhitò nityaṃ māninaḥ pāpatò ratāḥ āsanārhasya ye pīṭhaṃ na parayacchantya acetasaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मो नृणां देव ब्रूहि मेडसंशयं विभो अधर्मका स्वरूप बताइये; जिससे उनके विषयमें मेरा संदेह दूर हो जाय

English

Others, always stiff, proud and devoted to sin, the foolish who give no seat to one worthy of a seat,

अध्याय १३

श्लोक 133.18

मार्हार्हस्य च ये मार्गं न यच्छन्त्य अल्पबुद्धयः पाद्यार्हस्य च ये पाद्यं न ददत्य अल्पबुद्धयः

mārhārhasya ca ye mārgaṃ na yacchantya alpabuddhayaḥ pādyārhasya ca ye pādyaṃ na dadatya alpabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

बध्यते बन्धनै: पाशैर्मुव्यते5प्यथवा पुन:

English

the little-minded who give no way to one worthy of way, who give no foot-water to one worthy of foot-water,

अध्याय १३

श्लोक 133.19

अर्घार्हान न च सत्कारैर अर्चयन्ति यथाविधि अर्घ्यम आचमनीयं वा न यच्छन्त्य अल्पबुद्धयः

arghārhāna na ca satkāraira arcayanti yathāvidhi arghyama ācamanīyaṃ vā na yacchantya alpabuddhayaḥ

हिन्दी अर्थ

समाचारैर्गुणै: कैर्वा स्वर्ग यान्तीह मानवा: धर्मलब्धार्थभोक्तारस्ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

who do not honour by rule with hospitality those worthy of the guest-offering, the little-minded who give no guest-offering or water for rinsing,

अध्याय १३

श्लोक 133.20

गुरुं चाभिगतं परेम्णा गुरुवन न बुभूषते अभिमान परवृत्तेन लॊभेन समवस्थिताः

guruṃ cābhigataṃ paremṇā guruvana na bubhūṣate abhimāna paravṛttena lòbhena samavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन प्राणातिपाताद विरता: शीलवन्तो दयान्विता:

English

who, though a teacher has come with love, do not wish to treat him as a teacher, standing on greed that arises from pride,

अध्याय १३

श्लोक 133.21

संमान्यांश चावमन्यन्ते वृद्धान परिभवन्ति च एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिनः

saṃmānyāṃśa cāvamanyante vṛddhāna paribhavanti ca evaṃvidhā narā devi sarve nirayagāminaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्या: सर्वजन्तुषु

English

who despise those worthy of respect and slight the aged: such men, goddess, all go to hell.

अध्याय १३

श्लोक 133.22

ते वै यदि नरास तस्मान निरयाद उत्तरन्ति वै वर्षपूगैस ततॊ जन्म लभन्ते कुत्सिते कुले

te vai yadi narāsa tasmāna nirayāda uttaranti vai varṣapūgaisa tatò janma labhante kutsite kule

हिन्दी अर्थ

परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जका: स्तैन्याबन्निवृत्ता: सततं संतुष्टा: स्वधनेन च

English

If those men rise from that hell, then after hosts of years they are born in a despised family.

अध्याय १३

श्लोक 133.23

शवपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानाम अचेतसाम कुलेषु तेषु जायन्ते गुरु वृद्धापचायिनः

śavapākapulkasādīnāṃ kutsitānāma acetasāma kuleṣu teṣu jāyante guru vṛddhāpacāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

भाग्यपर ही भरोसा रखकर जीवन-निर्वाह करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं

English

In the families of dog-eaters, Pulkasas and other despised, senseless ones, those who dishonour teachers and elders are born.

अध्याय १३

श्लोक 133.24

न सतम्भी नच मानी यॊ देवता दविज पूजकः लॊकपूज्यॊ नमस्कर्ता परश्रितॊ मधुरं वदन

na satambhī naca mānī yò devatā davija pūjakaḥ lòkapūjyò namaskartā paraśritò madhuraṃ vadana

हिन्दी अर्थ

परदारेषु ये नित्यं चरित्रावृतलोचना: दानधर्मतपोयुक्त: शीलशौचदयात्मक:

English

One who is not stiff or proud, honours gods and the twice-born, is honoured by the world, a bower, humble, speaking sweetly,

अध्याय १३

श्लोक 133.25

सर्ववर्णप्रिय करः सर्वभूतहितः सदा अद्वेषी सुमुखः शलक्ष्णः सनिग्धवाणी परदः सदा

sarvavarṇapriya karaḥ sarvabhūtahitaḥ sadā adveṣī sumukhaḥ śalakṣṇaḥ sanigdhavāṇī paradaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

तानि कर्माणि मे देव वद भूतपतेडनघ

English

who pleases all classes, is always for the good of all beings, free of hatred, pleasant-faced, gentle, kind in speech, a giver,

अध्याय १३

श्लोक 133.26

सवागतेनैव सर्वेषां भूतानाम अविहिंसकः यथार्ह सत्क्रिया पूर्वम अर्चयन्न उपतिष्ठति

savāgatenaiva sarveṣāṃ bhūtānāma avihiṃsakaḥ yathārha satkriyā pūrvama arcayanna upatiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

कभी झूठ नहीं बोलते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं अनृतं ये न भाषन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

who is harmless to all beings by a welcome, who honours and attends with fitting courtesy first,

अध्याय १३

श्लोक 133.27

मार्गार्हाय ददन मार्गं गुरुं गुरुवद अर्चयन अतिथिप्रग्रह रतस तथाभ्यागत पूजकः

mārgārhāya dadana mārgaṃ guruṃ guruvada arcayana atithipragraha ratasa tathābhyāgata pūjakaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वागतेनाभिभाषणन्ते ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

who gives way to one worthy of way, honours a teacher as a teacher, delights in welcoming guests and honours visitors,

अध्याय १३

श्लोक 133.28

एवं भूतॊ नरॊ देवि सवर्गतिं परतिपद्यते ततॊ मानुषतां पराप्य विशिष्ट कुलजॊ भवेत

evaṃ bhūtò narò devi savargatiṃ paratipadyate tatò mānuṣatāṃ parāpya viśiṣṭa kulajò bhaveta

हिन्दी अर्थ

अपैशुन्यरता: सनन्‍्तस्ते नरा: स्वर्गगामिन: सर्वभूतसमा दान्तास्ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

A man of such kind, goddess, attains the path to heaven, and then, reaching human state, is born in a distinguished family.

अध्याय १३

श्लोक 133.29

तत्रासौ विपुलैर भॊगैः सर्वरत्नसमायुतः यथार्ह दाता चार्हेषु धर्मचर्या परॊ भवेत

tatrāsau vipulaira bhògaiḥ sarvaratnasamāyutaḥ yathārha dātā cārheṣu dharmacaryā parò bhaveta

हिन्दी अर्थ

सौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

There, with vast enjoyments and endowed with all jewels, he is a fitting giver to the worthy and devoted to the practice of dharma.

अध्याय १३

श्लोक 133.30

संमतः सर्वभूतानां सर्वलॊकनमस्कृतः सवकर्मफलम आप्नॊति सवयम एव नरः सदा

saṃmataḥ sarvabhūtānāṃ sarvalòkanamaskṛtaḥ savakarmaphalama āpnòti savayama eva naraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

तन्मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृत्

English

Esteemed by all beings and saluted by all the world, a man always gains the fruit of his own deeds by himself.

अध्याय १३

श्लोक 133.31

उदात्त कुलजातीय उदात्ताभिजनः सदा एष धर्मॊ मया परॊक्तॊ विधात्रा सवयम ईरितः

udātta kulajātīya udāttābhijanaḥ sadā eṣa dharmò mayā paròktò vidhātrā savayama īritaḥ

हिन्दी अर्थ

बन्धनमें पड़ता है, उसको मुझे बताइये स्वर्ग गच्छन्ति कल्याणि तन्मे कीर्तयत: शृणु

English

Born in a noble family and lineage always: this dharma I have declared, as the Creator himself said.

अध्याय १३

श्लोक 133.32

यस तु रौद्रसमाचारः सर्वसत्त्वभयंकरः हस्ताभ्यां यदि वा पद्भ्यां रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः

yasa tu raudrasamācāraḥ sarvasattvabhayaṃkaraḥ hastābhyāṃ yadi vā padbhyāṃ rajjvā daṇḍena vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

मनो बदध्यति येनेह शृणु वाक्यं शुभानने

English

But one of fierce conduct, a terror to all beings, who with hands or feet, a rope or a rod,

अध्याय १३

श्लोक 133.33

लॊष्टैः सतम्भैर उपायैर वा जन्तून बाधति शॊभने हिंसार्थं निकृतिप्रज्ञः परॊद्वेजयति चैव ह

lòṣṭaiḥ satambhaira upāyaira vā jantūna bādhati śòbhane hiṃsārthaṃ nikṛtiprajñaḥ paròdvejayati caiva ha

हिन्दी अर्थ

मनसापि न हिंसन्ति ते नरा: स्वर्गगामिन: नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

with clods, posts or devices, afflicts creatures, fair one, bent on harm, crooked-minded, and alarming others,

अध्याय १३

श्लोक 133.34

उपक्रामति जन्तूंश च उद्वेग जननः सदा एवं शीलसमाचारॊ निरयं परतिपद्यते

upakrāmati jantūṃśa ca udvega jananaḥ sadā evaṃ śīlasamācārò nirayaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

मनसापि न हिंसन्ति ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

who attacks creatures and is always a cause of dread, a man of such character and conduct goes to hell.

अध्याय १३

श्लोक 133.35

स चेन मानुषतां गच्छेद यदि कालस्य पर्ययात बह्व आबाध परिक्लिष्टे सॊ ऽधमे जायते कुले

sa cena mānuṣatāṃ gaccheda yadi kālasya paryayāta bahva ābādha parikliṣṭe sò 'dhame jāyate kule

हिन्दी अर्थ

भजन्ति मैत्रा: संगम्य ते नस: स्वर्गगामिन: स्वैरर्थ: परिसंतुष्टास्ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

If by the turning of time he comes to human state, he is born in a low family, tormented with many afflictions.

अध्याय १३

श्लोक 133.36

लॊकद्वेष्यॊ ऽधमः पुंसां सवयं कर्मकृतैः फलैः एष देवि मनुष्येषु बॊद्धव्यॊ जञातिबन्धुषु

lòkadveṣyò 'dhamaḥ puṃsāṃ savayaṃ karmakṛtaiḥ phalaiḥ eṣa devi manuṣyeṣu bòddhavyò jañātibandhuṣu

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतदयावन्तस्ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

Hated by the world, the lowest of men, by the fruits of his own deeds, such a one, goddess, is to be recognised among men and kinsmen.

अध्याय १३

श्लोक 133.37

अपरः सर्वभूतानि दयावान अनुपश्यति मैत्र दृष्टिः पितृसमॊ निर्वैरॊ नियतेन्द्रियः

aparaḥ sarvabhūtāni dayāvāna anupaśyati maitra dṛṣṭiḥ pitṛsamò nirvairò niyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मविदो नित्यं ते नरा: स्वर्गगामिन: विपावज्ञाश्न ये देवि ते नरा: स्वर्गगामिन:

English

Another looks on all beings with compassion, with a friendly eye, like a father, free of enmity, with senses controlled.

अध्याय १३

श्लोक 133.38

नॊद्वेजयति भूतानि न विहिंसयते तथा हस्तपादैः सुनियतैर विश्वास्यः सर्वजन्तुषु

nòdvejayati bhūtāni na vihiṃsayate tathā hastapādaiḥ suniyataira viśvāsyaḥ sarvajantuṣu

हिन्दी अर्थ

मनुष्य स्वर्गलोकमें जाते हैं

English

He neither alarms beings nor harms them, with hands and feet well restrained, trusted by all creatures.

अध्याय १३

श्लोक 133.39

न रज्ज्वा न च दण्डेन न लॊष्टैर नायुधेन च उद्वेजयति भूतानि शलक्ष्णकर्मा दयापरः

na rajjvā na ca daṇḍena na lòṣṭaira nāyudhena ca udvejayati bhūtāni śalakṣṇakarmā dayāparaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गमार्गपरा भूय: किं त्वं श्रोतुमिहेच्छसि किया है। अब तुम और क्या सुनना चाहती हो?

English

With no rope, rod, clods or weapon does he alarm beings, gentle in action and devoted to compassion.

अध्याय १३

श्लोक 133.40

एवं शीलसमाचारः सवर्गे समुपजायते तत्रासौ भवने दिव्ये मुदा वसति देववत

evaṃ śīlasamācāraḥ savarge samupajāyate tatrāsau bhavane divye mudā vasati devavata

हिन्दी अर्थ

तपसा वापि देवेश केनायुर्लभते महत् विपाकं कर्मणां देव वक्तुमर्हस्थनिन्दित

English

A man of such character and conduct is born in heaven, and there lives joyfully in a divine mansion like a god.

अध्याय १३

श्लोक 133.41

स चेत कर्म कषयान मर्त्यॊ मनुष्येषूपजायते अल्पाबाधॊ निरीतीकः स जातः सुखम एधते

sa ceta karma kaṣayāna martyò manuṣyeṣūpajāyate alpābādhò nirītīkaḥ sa jātaḥ sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

है? आप मुझसे कर्म-विपाकका वर्णन करें

English

If, when his deeds are exhausted, the mortal is born among men, he is born with little affliction and free of calamity, and prospers happily.

अध्याय १३

श्लोक 133.42

सुखभागी निरायासॊ निरुद्वेगः सदा नरः एष देवि सतां मार्गॊ बाधा यत्र न विद्यते

sukhabhāgī nirāyāsò nirudvegaḥ sadā naraḥ eṣa devi satāṃ mārgò bādhā yatra na vidyate

हिन्दी अर्थ

अकुलीनास्तथा चान्ये कुलीनाश्न तथापरे निन्दित कुलमें उत्पन्न हैं तो दूसरे लोग उच्चकुलमें

English

A man who shares in happiness, without toil, always free of dread: this, goddess, is the path of the good, where no affliction is.

अध्याय १३

श्लोक 133.43

इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापॊह विशारदाः जञानविज्ञानसंपन्नाः परज्ञावन्तॊ ऽरथकॊविदाः दुष्प्रज्ञाश चापरे देव जञानविज्ञानवर्जिताः

ime manuṣyā dṛśyante ūhāpòha viśāradāḥ jañānavijñānasaṃpannāḥ parajñāvantò 'rathakòvidāḥ duṣprajñāśa cāpare deva jañānavijñānavarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रियदर्शास्तथा चान्ये दर्शनादेव मानवा:

English

These men are seen skilled in reasoning for and against, endowed with knowledge and wisdom, intelligent, knowing meaning; others, god, are dull-witted and devoid of knowledge and wisdom.

अध्याय १३

श्लोक 133.44

केन कर्म विपाकेन परज्ञावान पुरुषॊ भवेत अल्पप्रज्ञॊ विरूपाक्षकथं भवति मानवः एतं मे संशयं छिन्द्धि सर्वधर्मविदां वर

kena karma vipākena parajñāvāna puruṣò bhaveta alpaprajñò virūpākṣakathaṃ bhavati mānavaḥ etaṃ me saṃśayaṃ chinddhi sarvadharmavidāṃ vara

हिन्दी अर्थ

महाप्राज्ञास्तथैवान्ये ज्ञानविज्ञानभाविन: दृश्यन्ते पुरुषा देव तन्मे व्याख्यातुमहसि

English

By the ripening of what deed does a man become wise? How does a man become of little wit, ill-eyed? Cut this doubt for me, best of those who know all dharma.

अध्याय १३

श्लोक 133.45

जात्यन्धाश चापरे देव रॊगार्ताश चापरे तथा नराः कलीबाश च दृश्यन्ते कारणं बरूहि तत्र वै

jātyandhāśa cāpare deva rògārtāśa cāpare tathā narāḥ kalībāśa ca dṛśyante kāraṇaṃ barūhi tatra vai

हिन्दी अर्थ

नित्यमुद्यतशस्त्रश्न हन्ति भूतगणान् नर:

English

Others, god, are blind from birth, others afflicted by disease, and men are seen to be impotent; tell me the cause of that.

अध्याय १३

श्लोक 133.46

[म] बराह्मणान वेदविदुषः सिद्धान धर्मविदस तथा परिपृच्छन्त्य अहर अहः कुशलाकुशलं तथा

[ma] barāhmaṇāna vedaviduṣaḥ siddhāna dharmavidasa tathā paripṛcchantya ahara ahaḥ kuśalākuśalaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अपि कीटपिपीलानामशरण्य: सुनिर्घण: विपरीतस्तु धर्मात्मा रूपवानभिजायते

English

[Maheshvara] Those who daily ask brahmins learned in the Veda, the perfected and the knowers of dharma, about good and ill,

अध्याय १३

श्लोक 133.47

वर्जयन्त्य अशुभं कर्म सेवमानाः शुभं तथा लभन्ते सवर्गतिं नित्यम इह लॊके सुखं तथा

varjayantya aśubhaṃ karma sevamānāḥ śubhaṃ tathā labhante savargatiṃ nityama iha lòke sukhaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अप्रिय: सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते

English

avoiding evil deeds and following good ones, gain the path to heaven always and happiness in this world.

अध्याय १३

श्लोक 133.48

स चेन मानुषतां याति मेधावी तत्र जायते शरुतं परज्ञानुगं चास्य कल्याणम उपजायते

sa cena mānuṣatāṃ yāti medhāvī tatra jāyate śarutaṃ parajñānugaṃ cāsya kalyāṇama upajāyate

हिन्दी अर्थ

यातनां निरये रौद्रां स कृच्छां लभते नर: मानुष्यं लभते चापि हीनायुस्तत्र जायते

English

If he comes to human state, he is born intelligent, and learning that follows wisdom and fortune arise for him.

अध्याय १३

श्लोक 133.49

परदारेषु ये मूढाश चक्षुर दुष्टं परयुञ्जते तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास ते भवन्ति ह

paradāreṣu ye mūḍhāśa cakṣura duṣṭaṃ parayuñjate tena duṣṭasvabhāvena jātyandhāsa te bhavanti ha

हिन्दी अर्थ

अप्रिय: सर्वभूतानां हीनायुरुपजायते

English

Fools who cast an evil eye on other men's wives become, by that evil nature, blind from birth.

अध्याय १३

श्लोक 133.50

मनसा तु परदुष्टेन नग्नां पश्यन्ति ये सत्रियम रॊगार्तास ते भवन्तीह नरा दुष्कृतकर्मिणः

manasā tu paraduṣṭena nagnāṃ paśyanti ye satriyama rògārtāsa te bhavantīha narā duṣkṛtakarmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र दीर्घायुरुत्पन्न: स नर: सुखमेधते

English

Men of evil deeds who with an evil mind look at a naked woman become afflicted with disease here.

अध्याय १३

श्लोक 133.51

ये तु मूढा दुराचारा वियॊनौ मैथुने रताः पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञाः कलीबत्वम उपयान्ति ते

ye tu mūḍhā durācārā viyònau maithune ratāḥ puruṣeṣu suduṣprajñāḥ kalībatvama upayānti te

हिन्दी अर्थ

चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमो ध्याय: कर्मोसे युक्त होकर अथवा किस दानके द्वारा स्वर्गमें जाता है

English

Fools of bad conduct who delight in unnatural intercourse with men, very dull-witted, come to impotence.

अध्याय १३

श्लोक 133.52

पशूंश च ये बन्धयन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः परकीर्णमैथुना ये च कलीबा जायन्ति ते नराः

paśūṃśa ca ye bandhayanti ye caiva gurutalpagāḥ parakīrṇamaithunā ye ca kalībā jāyanti te narāḥ

हिन्दी अर्थ

भक्ष्यभोज्यान्नपानानां वाससां च प्रदायक:

English

Men who bind animals, who defile a teacher's bed, and who have indiscriminate intercourse are born impotent.

अध्याय १३

श्लोक 133.53

[उ] सावद्यं किं नु वै कर्म निरवद्य तथैव च शरेयः कुर्वन्न अवाप्नॊति मानवॊ देव सत्तम

[u] sāvadyaṃ kiṃ nu vai karma niravadya tathaiva ca śareyaḥ kurvanna avāpnòti mānavò deva sattama

हिन्दी अर्थ

सस्यजातानि सर्वाणि गा: क्षेत्राण्यथ योषित: एवंभूतो नरो देवि देवलोकेडभिजायते

English

[Uma] What deed, god, is blameworthy and what blameless, doing which a man obtains the best?

अध्याय १३

श्लोक 133.54

[म] शरेयांसं मार्गम आतिष्ठन सदा यः पृच्छते दविजान धर्मान्वेषी गुणाकाङ्क्षी सस्वर्गं समुपाश्नुते

[ma] śareyāṃsaṃ mārgama ātiṣṭhana sadā yaḥ pṛcchate davijāna dharmānveṣī guṇākāṅkṣī sasvargaṃ samupāśnute

हिन्दी अर्थ

सहाप्सतेभिमुदितो रमते नन्दनादिषु

English

[Maheshvara] One who follows the better path, always asking the twice-born, seeking dharma and desiring merits, attains heaven.

अध्याय १३

श्लोक 133.55

यदि मानुषतां देवि कदा चित स निगच्छति मेधावी धारणा युक्तः पराज्ञस तत्राभिजायते

yadi mānuṣatāṃ devi kadā cita sa nigacchati medhāvī dhāraṇā yuktaḥ parājñasa tatrābhijāyate

हिन्दी अर्थ

अप्सराओंके साथ प्रसन्नतापूर्वक रमण करता है महाभोगकुले देवि धनधान्यसमन्वित:

English

If ever he comes to human state, goddess, he is born intelligent, retentive and wise.

अध्याय १३

श्लोक 133.56

एष देवि सतां धर्मॊ मन्तव्यॊ भूतिकारकः नृणां हितार्थाय तव मया वै समुदाहृतः

eṣa devi satāṃ dharmò mantavyò bhūtikārakaḥ nṛṇāṃ hitārthāya tava mayā vai samudāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

महाभोगो महाकोशो धनी भवति मानव:

English

This, goddess, the dharma of the good, which brings prosperity, is to be kept in mind; it was told to you by me for the good of men.

अध्याय १३

श्लोक 133.57

[उ] अपरे सवल्पविज्ञाना धर्मविद्वेषिणॊ नराः बराह्मणान वेदविदुषॊ नेच्छन्ति परिसर्पितुम

[u] apare savalpavijñānā dharmavidveṣiṇò narāḥ barāhmaṇāna vedaviduṣò necchanti parisarpituma

हिन्दी अर्थ

दृष्टियोंसे धनवान् होता है ब्रह्मणा वै पुरा प्रोक्ता: सर्वस्य प्रियदर्शना:

English

[Uma] Other men, of little knowledge, haters of dharma, do not wish to approach brahmins learned in the Veda.

अध्याय १३

श्लोक 133.58

वरतवन्तॊ नराः के चिच छरद्धा दमपरायणाः अव्रता भरष्टनियमास तथान्ये राक्षसॊपमाः

varatavantò narāḥ ke cica charaddhā damaparāyaṇāḥ avratā bharaṣṭaniyamāsa tathānye rākṣasòpamāḥ

हिन्दी अर्थ

याचिता न प्रयच्छन्ति विद्यमाने5प्यबुद्धय:

English

Some men keep vows, with faith, devoted to self-control; others are without vows, fallen from rules, like rakshasas.

अध्याय १३

श्लोक 133.59

यज्वानश च तथैवान्ये निर्हॊमाश च तथापरे केन कर्म विपाकेन भवन्तीह वदस्व मे

yajvānaśa ca tathaivānye nirhòmāśa ca tathāpare kena karma vipākena bhavantīha vadasva me

हिन्दी अर्थ

याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वालोभसमन्विता: न गावो नान्नविकृतिं प्रयच्छन्ति कदाचन

English

Others are sacrificers and others without oblations; tell me by the ripening of what deed they are so.

अध्याय १३

श्लोक 133.60

[म] आगमाल लॊकधर्माणां मर्यादाः पूर्वनिर्मिताः परामाण्येनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते हि दृढव्रताः

[ma] āgamāla lòkadharmāṇāṃ maryādāḥ pūrvanirmitāḥ parāmāṇyenānuvartante dṛśyante hi dṛḍhavratāḥ

हिन्दी अर्थ

नरकमें पड़ते हैं धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते स्वल्पबुद्धय:

English

[Maheshvara] The bounds of the world's dharmas, made of old, are followed on the authority of tradition, and firm in vows they are seen.

अध्याय १३

श्लोक 133.61

अधर्मं धर्मम इत्य आहुर ये च मॊहवशं गताः अव्रता नष्टमर्यादास ते परॊक्ता बरह्मराक्षसाः

adharmaṃ dharmama itya āhura ye ca mòhavaśaṃ gatāḥ avratā naṣṭamaryādāsa te paròktā barahmarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

निराशा: सर्वभोगेभ्यो जीवन्त्यधर्मजीविकाम्

English

Those who, fallen under delusion, call unrighteousness dharma, and are without vows and have lost the bounds, are called brahmin-demons.

अध्याय १३

श्लोक 133.62

ते चेत कालकृतॊद्यॊगात संभवन्तीह मानुषाः निर्हॊमा निर्वषट्कारास ते भवन्ति नराधमाः

te ceta kālakṛtòdyògāta saṃbhavantīha mānuṣāḥ nirhòmā nirvaṣaṭkārāsa te bhavanti narādhamāḥ

हिन्दी अर्थ

अनेन कर्मणा देवि भवन्त्यधनिनो नरा: आसनार्हसय ये पीठं न प्रयच्छन्त्यचेतस:

English

If by effort made in time they are born here as men, they become the lowest of men, without oblation and without vashat.

अध्याय १३

श्लोक 133.63

एष देवि मया सर्वः संशयच छेदनाय ते कुशलाकुशलॊ नॄणां वयाख्यातॊ धर्मसागरः

eṣa devi mayā sarvaḥ saṃśayaca chedanāya te kuśalākuśalò nṝṇāṃ vayākhyātò dharmasāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

पाद्या्हस्य च ये पाद्यं न ददत्यल्पबुद्धय:

English

All this, goddess, has been explained by me to cut your doubt: the ocean of dharma, good and bad among men.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.