Mahabharata· Mahābhārata
13
अध्याय 13 / 18

Anushasana Parva

अनुशासनपर्व

6538 श्लोकभाग 24/33 · श्लोक 109.1–111.21WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ227 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 109.1

[य] सर्वेषाम एव वर्णानां मलेच्छानां च पितामह उपवासे मतिर इयं कारणं च न विद्महे

[ya] sarveṣāma eva varṇānāṃ malecchānāṃ ca pitāmaha upavāse matira iyaṃ kāraṇaṃ ca na vidmahe

हिन्दी अर्थ

हित॑ चाप्यहितं चापि न विचार्य नरर्षभ

English

wilt see many things there!' I

अध्याय १३

श्लोक 109.2

बरह्मक्षत्रेण नियमाश चर्तव्या इति नः शरुतम उपवासे कथं तेषां कृत्यम अस्ति पितामह

barahmakṣatreṇa niyamāśa cartavyā iti naḥ śarutama upavāse kathaṃ teṣāṃ kṛtyama asti pitāmaha

हिन्दी अर्थ

गुरोहिं दीर्घदर्शित्वं यत् तच्छिष्यस्य भारत परिहारेण तद् ब्रूयाद् यस्तेषां स्याद् व्यतिक्रम:

English

We have heard that brahmins and kshatriyas should keep observances. What is to be done by them in fasting, Grandsire?

अध्याय १३

श्लोक 109.3

नियमं चॊपवासानां सर्वेषां बरूहि पार्थिव अवाप्नॊति गतिं कां च उपवासपरायणः

niyamaṃ còpavāsānāṃ sarveṣāṃ barūhi pārthiva avāpnòti gatiṃ kāṃ ca upavāsaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत

English

O king, tell me the rule for all fasts. What goal does one attain who is devoted to fasting?

अध्याय १३

श्लोक 109.4

उपवासः परं पुण्यम उपवासः परायणम उपॊष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं परतिपद्यते

upavāsaḥ paraṃ puṇyama upavāsaḥ parāyaṇama upòṣyeha naraśreṣṭha kiṃ phalaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

उपवासविदधिं पुण्यमाचष्ट भरतर्षभ द्विस्त्रिरात्रमथैकाहं निर्दिष्ट पुरुषर्षभ

English

Fasting is supreme merit, fasting is the final refuge. Having fasted here, best of men, what fruit does one obtain?

अध्याय १३

श्लोक 109.5

अधर्मान मुच्यते केन धर्मम आप्नॊति वै कथम सवर्गं पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम

adharmāna mucyate kena dharmama āpnòti vai kathama savargaṃ puṇyaṃ ca labhate kathaṃ bharatasattama

हिन्दी अर्थ

कुट॒म्बीजनोंकी वृद्धि करता है

English

By what is one freed from unrighteousness, how does one gain dharma, and how, best of the Bharatas, does one win heaven and merit?

अध्याय १३

श्लोक 109.6

उपॊष्य चापि किं तेन परदेयं सयान नराधिप धर्मेण च सुखान अर्थाँल लभेद येन बरवीहि तम

upòṣya cāpi kiṃ tena paradeyaṃ sayāna narādhipa dharmeṇa ca sukhāna arthā~la labheda yena baravīhi tama

हिन्दी अर्थ

चक्रवाकप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति अष्टमेन तु भक्तेन जीवन् संवत्सरं नृप

English

And what should be given by one who has fasted? Tell me that by which, through dharma, one gains happiness and wealth.

अध्याय १३

श्लोक 109.7

[व] एवं बरुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित धर्मपुत्रम इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत

[va] evaṃ baruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmajñaṃ dharmatattvavita dharmaputrama idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

न चैते स्वर्गकामस्य रोचन्ते सुखमेधस:

English

[Vaishampayana] To Kunti's son Yudhishthira, knower of dharma, speaking thus, Bhishma, son of Shantanu, who knew the essence of dharma, said these words.

अध्याय १३

श्लोक 109.8

इदं खलु महाराज शरुतम आसीत पुरातनम उपवासविधौ शरेष्ठा ये गुणा भरतर्षभ

idaṃ khalu mahārāja śarutama āsīta purātanama upavāsavidhau śareṣṭhā ye guṇā bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

अनश्नन् देहमुत्सूृज्य फल प्राप्रोति मानव: वैदूर्यमुक्ताखचिते वीणामुरजनादिते

English

This was heard of old, great king: the best virtues in the rule of fasting, O best of the Bharatas.

अध्याय १३

श्लोक 109.9

पराजापत्यं हय अङ्गिरसं पृष्टवान अस्मि भारत यथा मां तवं तथैवाहं पृष्टवांस तं तपॊधनम

parājāpatyaṃ haya aṅgirasaṃ pṛṣṭavāna asmi bhārata yathā māṃ tavaṃ tathaivāhaṃ pṛṣṭavāṃsa taṃ tapòdhanama

हिन्दी अर्थ

स्त्रीसहस्रानुचरिते स नर: सुखमेधते

English

I asked Angiras, the son of Prajapati, rich in austerity, as you have asked me.

अध्याय १३

श्लोक 109.10

परश्नम एतं मया पृष्टॊ भगवान अग्निसंभवः उपवासविधिं पुण्यम आचष्ट भरतर्षभ

paraśnama etaṃ mayā pṛṣṭò bhagavāna agnisaṃbhavaḥ upavāsavidhiṃ puṇyama ācaṣṭa bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

हस्तिपृषछ्ेडश्चपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत

English

"Ashtavakra said, 'It behoveth thee to tell me what I shall see in that region. Indeed, I am ready to execute whatever command may be laid upon me by thee.'"

अध्याय १३

श्लोक 109.11

[अन्गिरस] बरह्मक्षत्रे तरिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन दविस तरिरात्रम अथैवात्र निर्दिष्टं पुरुषर्षभ

[angirasa] barahmakṣatre tarirātraṃ tu vihitaṃ kurunandana davisa tarirātrama athaivātra nirdiṣṭaṃ puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

भरतनन्दन! तुम्हें तर्कशास्त्र और शब्दशास्त्र दोनोंका ज्ञान प्राप्त करना चाहिए

English

" Vadanya said, 'Passing over the dominions of the lord of Treasures thou will cross the Himavat mountains. Thou wilt then behold the plateau on which Rudra resides. It is inhabited by Siddhas and Charanas. It abounds with the associates of Mahadeva, frolicsome and fond of dance and possessed of diverse forms. It is peopled with also many Pisachas, O master, of diverse forms and all daubed with fragrant powders of diverse hues, and dancing with joyous hearts in accompaniment with instruments of different kinds made of brass. Surrounded by these who move with electric rapidity in the mazes of the dance or refrain at times altogether from forward or backward or transverse motion of every kind, Mahadeva dwells there. That delightful spot on the mountains, we have heard, is the favourite abode of the great Deity. It is said that that great god as also his associates are always present there. It was there that the goddess Uma practised the severest austerities for the sake of (obtaining for her lord) the three- eyed Deity. Hence, it is said, that spot is much liked by both Mahadeva and Uma. In days of yore there, on the heights of the Mahaparswa, which are situate to the north of the mountains sacred to Mahadeva, the sessions, and the last Night, and many deities, and many human beings also (of the foremost order), in their embodied forms, had adored Mahadeva. 2 Thou shalt cross that region also in thy northward journey. Thou will then see a beautiful and charming forest blue of hue and resembling a mass of clouds. There, in that forest, thou wilt behold a beautiful female ascetic looking like Sree herself. Venerable in age and highly blessed, she is in the observance of the Diksha. Beholding her there thou shouldst duly worship her with reverence. Returning to this place after having beheld her, thou wilt take the hand of my daughter in marriage. If thou wanteth to make this agreement, proceed then on thy journey and do what I command thee.'"

अध्याय १३

श्लोक 109.12

वैश्यशूद्रौ तु यौ मॊहाद उपवासं परकुर्वते तरिरात्रं दविस तरिरात्रं वा तयॊः पुष्टिर न विद्यते

vaiśyaśūdrau tu yau mòhāda upavāsaṃ parakurvate tarirātraṃ davisa tarirātraṃ vā tayòḥ puṣṭira na vidyate

हिन्दी अर्थ

पुराणमितिहासाश्च॒ तथाख्यानानि यानि च श्रवण करना चाहिए

English

"Ashtavakra said, 'So be it. I shall do thy bidding. Verily, I shall proceed to that region which thou speakest of, O thou of righteous soul. On thy side, let thy words, accord with truth.'"

अध्याय १३

श्लोक 109.13

चतुर्थ भक्त कषपणं वैश्यशूद्रे विधीयते तरिरात्रं न तु धर्मज्ञैर विहितं बरह्मवादिभिः

caturtha bhakta kaṣapaṇaṃ vaiśyaśūdre vidhīyate tarirātraṃ na tu dharmajñaira vihitaṃ barahmavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चमे दिवसे नारी षष्ठे-हनि पुमान् भवेत्

English

"Bhishma continued, "The illustrious Ashtavakra set out on his journey. He proceeded more and more towards the north and at last reached the Himavat mountains peopled by Siddhas and Charanas. 3 Arrived at the Himavat mountains, that foremost of Brahamanas then came upon the sacred river Vahuda whose waters produce great merit. He bathed in one of the delightful Tirthas of that river, which was free from mud, and

अध्याय १३

श्लोक 109.14

पञ्चम्यां चैव षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत कषमावान रूपसंपन्नः शरुतवांश चैव जायते

pañcamyāṃ caiva ṣaṣṭhyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca bhārata kaṣamāvāna rūpasaṃpannaḥ śarutavāṃśa caiva jāyate

हिन्दी अर्थ

ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणि पूजनीयानि सर्वश: --इन सबका सब प्रकारसे आदर करना चाहिए

English

gratified the deities with oblations of water. His ablutions being over, he spread a quantity of Kusa grass and laid himself down upon it for resting awhile at his ease. 1 Passing the night in this way, the Brahmana rose with the day. He once more performed his ablutions in the sacred waters of the Vahuda and then ignited his homa fire and worshipped it with the aid of many foremost of Vedic mantras. 2 He then worshipped with due rites both Rudra and his spouse Uma, and rested for some more time by the

अध्याय १३

श्लोक 109.15

नानपत्यॊ भवेत पराज्ञॊ दरिद्रॊ वा कदा चन यजिष्णुः पञ्चमीं षष्ठीं कषपेद यॊ भॊजयेद दविजान

nānapatyò bhaveta parājñò daridrò vā kadā cana yajiṣṇuḥ pañcamīṃ ṣaṣṭhīṃ kaṣapeda yò bhòjayeda davijāna

हिन्दी अर्थ

हुए वनमें निवास करना चाहिए

English

A wise man should never be childless or poor; one who wishes to sacrifice should pass the fifth and sixth lunar days fasting and feed brahmins.

अध्याय १३

श्लोक 109.16

अष्टमीम अथ कौन्तेय शुक्लपक्षे चतुर्दषीम उपॊष्य वयाधिरहितॊ वीर्यवान अभिजायते

aṣṭamīma atha kaunteya śuklapakṣe caturdaṣīma upòṣya vayādhirahitò vīryavāna abhijāyate

हिन्दी अर्थ

आचाराद् वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम् आयुकी वृद्धि होती है और सदाचार ही बुरे लक्षणोंका नाश करता है

English

Then, O son of Kunti, having fasted on the eighth and the fourteenth of the bright fortnight, he is born free of disease and strong.

अध्याय १३

श्लोक 109.17

मार्गशीर्षं तु यॊ मामम एकभक्तेन संक्षिपेत भॊजयेच च दविजान भक्त्या स मुच्येद वयाधिकिल्बिषैः

mārgaśīrṣaṃ tu yò māmama ekabhaktena saṃkṣipeta bhòjayeca ca davijāna bhaktyā sa mucyeda vayādhikilbiṣaiḥ

हिन्दी अर्थ

है और धर्मसे आयु बढ़ती है

English

One who spends the month of Margashirsha eating once a day and feeds brahmins with devotion is freed from disease and sin.

अध्याय १३

श्लोक 109.18

सर्वकल्याण संपूर्णः सर्वौषधिसमन्वितः कृषिभागी बहुधनॊ बहुपुत्राश च जायते

sarvakalyāṇa saṃpūrṇaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ kṛṣibhāgī bahudhanò bahuputrāśa ca jāyate

हिन्दी अर्थ

अनुकम्प्य सर्ववर्णान् ब्रह्मणा समुदाह्॒तम् और छोटे भाइयोंका बड़े भाईके साथ कैसा बर्ताव होना चाहिए? यह मुझे बताइये

English

He is born full of all blessings, possessed of all herbs, sharing in the harvest, wealthy and with many sons.

अध्याय १३

श्लोक 109.19

पौष मासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः कषपेत सुभगॊ दर्शनीयश च यशॊभागी च याजते

pauṣa māsaṃ tu kaunteya bhaktenaikena yaḥ kaṣapeta subhagò darśanīyaśa ca yaśòbhāgī ca yājate

हिन्दी अर्थ

वैसा ही तुम्हें भी अपने भाइयोंके साथ करना चाहिए

English

One who, O son of Kunti, spends the month of Pausha eating once a day is fortunate, good to look at, and a sharer in fame.

अध्याय १३

श्लोक 109.20

पितृभक्तॊ माघमासम एकभक्तेन यः कषपेत शरीमत कुले जञातिमध्ये स महत्त्वं परपद्यते

pitṛbhaktò māghamāsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta śarīmata kule jañātimadhye sa mahattvaṃ parapadyate

हिन्दी अर्थ

श्रियाभितप्ता: कौन्तेय भेदकामास्तथारय:

English

A devotee of his ancestors who spends the month of Magha eating once a day attains greatness among his kinsmen in a prosperous family.

अध्याय १३

श्लोक 109.21

भग दैवं तु यॊ मासम एकभक्तेन यः कषपेत सत्रीषु वल्लभतां याति वाश्याश चास्य भवन्ति ताः

bhaga daivaṃ tu yò māsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta satrīṣu vallabhatāṃ yāti vāśyāśa cāsya bhavanti tāḥ

हिन्दी अर्थ

हन्ति सर्वमपि ज्येष्ठ: कुलं यत्रावजायते अज्येष्ठ: स्यादभागश्ष नियम्यो राजभिक्ष सः

English

One who spends the month of the god Bhaga eating once a day becomes beloved of women, and those women become obedient to him.

अध्याय १३

श्लोक 109.22

चैत्रं तु नियतॊ मासम एकभक्तेन यः कषपेत सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते

caitraṃ tu niyatò māsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate

हिन्दी अर्थ

विदुलस्येव तत् पुष्पं मोधं जनयितु: स्मृतम्

English

One who, self-restrained, spends the month of Chaitra eating once a day is born in a great family rich in gold, jewels and pearls.

अध्याय १३

श्लोक 109.23

निस्तरेद एकभक्तेन वैशाखं यॊ जितेन्द्रियः नरॊ वा यदि वा नारी जञातीनां शरेष्ठतां वरजेत

nistareda ekabhaktena vaiśākhaṃ yò jitendriyaḥ narò vā yadi vā nārī jañātīnāṃ śareṣṭhatāṃ varajeta

हिन्दी अर्थ

पिताके लिये बेतके फूलकी भाँति निरर्थक ही माना गया है अकीर्ति जनयत्येव कीर्तिमन्तर्दधाति च

English

A man or woman of mastered senses who passes Vaishakha eating once a day attains pre-eminence among kinsmen.

अध्याय १३

श्लोक 109.24

जयेष्ठा मूलं तु यॊ मासम एकभक्तेन संक्षपेत ऐश्वर्यम अतुलं शरेष्ठं पुमान सत्री वाभिजायते

jayeṣṭhā mūlaṃ tu yò māsama ekabhaktena saṃkṣapeta aiśvaryama atulaṃ śareṣṭhaṃ pumāna satrī vābhijāyate

हिन्दी अर्थ

नाप्रदाय कनिषेभ्यो ज्येष्ठ: कुर्वीत यौतकम्

English

One who spends the month of Jyeshtha-Mula eating once a day is born, man or woman, to unequalled and supreme lordship.

अध्याय १३

श्लोक 109.25

आषाढम एकभक्तेन सथित्वा मासम अतन्द्रितः बहु धान्यॊ बहुधनॊ बहुपुत्रश च जायते

āṣāḍhama ekabhaktena sathitvā māsama atandritaḥ bahu dhānyò bahudhanò bahuputraśa ca jāyate

हिन्दी अर्थ

ग्रहण नहीं करना चाहिए स्वयमीहितलब्धं तु नाकामो दातुमहति

English

Staying a month untiring in Ashadha eating once a day, he is born with much grain, wealth and sons.

अध्याय १३

श्लोक 109.26

शरावणं नियतॊ मासम एकभक्तेन यः कषपेत यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते जञातिवर्धनः

śarāvaṇaṃ niyatò māsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta yatra tatrābhiṣekeṇa yujyate jañātivardhanaḥ

हिन्दी अर्थ

हो तो वह उस धनमेंसे भाइयोंको नहीं दे सकता है

English

One who, self-restrained, spends the month of Shravana eating once a day is joined wherever he goes with consecration, and increases his kin.

अध्याय १३

श्लोक 109.27

परौष्ठ पदं तु यॊ मासम एकाहारॊ भवेन नरः धनाड्यं सफीतम अचलम ऐश्वर्यं परतिपद्यते

parauṣṭha padaṃ tu yò māsama ekāhārò bhavena naraḥ dhanāḍyaṃ saphītama acalama aiśvaryaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात् कदाचन यदि स्त्री यद्यवरज: श्रेयश्लेत् तत् तदाचरेत्

English

A man who spends the month of Proshthapada eating one meal attains wealthy, flourishing and steady lordship.

अध्याय १३

श्लोक 109.28

तथैवाश्वयुजं मासम एकभक्तेन यः कषपेत परजावान वाहनाढ्यश च बहुपुत्रश च जायते

tathaivāśvayujaṃ māsama ekabhaktena yaḥ kaṣapeta parajāvāna vāhanāḍhyaśa ca bahuputraśa ca jāyate

हिन्दी अर्थ

धर्म ही कल्याणका सर्वश्रेष्ठ साधन है

English

Likewise one who spends the month of Ashvayuja eating once a day is born with offspring, rich in vehicles and with many sons.

अध्याय १३

श्लोक 109.29

कार्त्तिकं तु नरॊ मासं यः कुर्याद एकभॊजनम शूरश च बहुभार्यश च कीर्तिमांश चैव जायते

kārttikaṃ tu narò māsaṃ yaḥ kuryāda ekabhòjanama śūraśa ca bahubhāryaśa ca kīrtimāṃśa caiva jāyate

हिन्दी अर्थ

दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान् पिता दश गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरु:

English

A man who keeps one meal a day through the month of Kartika is born brave, with many wives and renowned.

अध्याय १३

श्लोक 109.30

इति मासा नरव्याघ्र कषपतां करिकीर्तिताः तिथीनां नियमा ये तु शृणु तान अपि पार्थिव

iti māsā naravyāghra kaṣapatāṃ karikīrtitāḥ tithīnāṃ niyamā ye tu śṛṇu tāna api pārthiva

हिन्दी अर्थ

कनिष्ठास्तं नमस्येरन् सर्वे छन्दानुवर्तिन: आश्रयमें जीवन व्यतीत करें

English

Thus, tiger among men, the months have been told for those who fast; now hear also the rules for the lunar days, O king.

अध्याय १३

श्लोक 109.31

पक्षे पक्षे गते यस तु भक्तम अश्नाति भारत गवाढ्यॊ बहुपुत्रश च दीर्घायुश च स जायते

pakṣe pakṣe gate yasa tu bhaktama aśnāti bhārata gavāḍhyò bahuputraśa ca dīrghāyuśa ca sa jāyate

हिन्दी अर्थ

शरीरमेतौ सृजत: पिता माता च भारत

English

One who eats a meal only once each fortnight, O Bharata, is born rich in cattle, with many sons and long-lived.

अध्याय १३

श्लोक 109.32

मासि मासि तरिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि दवादश गणाधिपत्यं पराप्नॊति निः सपत्नम अनाविलम

māsi māsi tarirātrāṇi kṛtvā varṣāṇi davādaśa gaṇādhipatyaṃ parāpnòti niḥ sapatnama anāvilama

हिन्दी अर्थ

ज्येष्ठा मातूसमा चापि भगिनी भरतर्षभ भ्रातुर्भार्या च तद्धत् स्थाद् यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत्

English

Having kept three-night fasts every month for twelve years, he attains lordship over the hosts, without rivals and untroubled.

अध्याय १३

श्लोक 109.33

एते तु नियमाः सर्वे कर्तव्याः शरदॊ दश दवे चान्ये भरतश्रेष्ठ परवृत्तिम अनुवर्तता

ete tu niyamāḥ sarve kartavyāḥ śaradò daśa dave cānye bharataśreṣṭha paravṛttima anuvartatā

हिन्दी अर्थ

उपवासे मतिरियं कारणं च न विद्यहे

English

All these rules should be kept for twelve years, O best of the Bharatas, by one following the path of action.

अध्याय १३

श्लोक 109.34

यस तु परातस तथा सायं भुञ्जानॊ नान्तरा पिबेत अहिंसा निरतॊ नित्यं जुह्वानॊ जातवेदसम

yasa tu parātasa tathā sāyaṃ bhuñjānò nāntarā pibeta ahiṃsā niratò nityaṃ juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

लगाते हैं, किंतु इसका क्या कारण है? यह समझमें नहीं आता उपवासे कथं तेषां कृत्यमस्ति पितामह

English

One who eats morning and evening and drinks nothing between, always devoted to non-harm, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 109.35

षड्भिः स वर्षैर नृपते सिध्यते नात्र संशयः अग्निष्टॊमस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः

ṣaḍbhiḥ sa varṣaira nṛpate sidhyate nātra saṃśayaḥ agniṣṭòmasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

आप्रोति कां गतिं तात उपवासपरायण:

English

is perfected in six years, O king, without doubt; he obtains the fruit of the Agnishtoma sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 109.36

अधिवासे सॊ ऽपसरसां नृत्यगीतविनादिते तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानम अधिरॊहति

adhivāse sò 'pasarasāṃ nṛtyagītavinādite taptakāñcanavarṇābhaṃ vimānama adhiròhati

हिन्दी अर्थ

उपवास करनेवाला मनुष्य किस गतिको प्राप्त होता है? उपवास करके यहाँ मनुष्य कौन-सा फल पाता है?

English

In the abode of the apsarases, resounding with dance and song, he mounts a celestial car of the colour of heated gold.

अध्याय १३

श्लोक 109.37

पूर्णं वर्षसहस्रं तु बरह्मलॊके महीयते तत कषयाद इह चागम्य माहात्म्यं परतिपद्यते

pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu barahmalòke mahīyate tata kaṣayāda iha cāgamya māhātmyaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

धर्मेण च सुखानर्थाललॉभेद् येन ब्रवीहि तम्

English

For a full thousand years he is honoured in Brahma's world, and when that is exhausted he returns here and attains greatness.

अध्याय १३

श्लोक 109.38

यस तु संवत्सरं पूर्णम एकाहारॊ भवेन नरः अतिरात्रस्य यज्ञस्य सफलं समुपाश्नुते

yasa tu saṃvatsaraṃ pūrṇama ekāhārò bhavena naraḥ atirātrasya yajñasya saphalaṃ samupāśnute

हिन्दी अर्थ

और धनकी प्राप्ति हो सके, वही मुझे बताइये उपवासविधीौ श्रेष्ठा गुणा ये भरतर्षभ

English

A man who eats once a day for a full year gains the fruit of the Atiratra sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 109.39

दशवर्षसहस्राणि सवर्गे च स महीयते तत कषयाद इह चागम्य माहात्म्यं परतिपद्यते

daśavarṣasahasrāṇi savarge ca sa mahīyate tata kaṣayāda iha cāgamya māhātmyaṃ paratipadyate

हिन्दी अर्थ

यथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम्

English

For ten thousand years he is honoured in heaven, and when that is exhausted he returns here and attains greatness.

अध्याय १३

श्लोक 109.40

यस तु संवत्सरं पूर्णं चतुर्थं भक्तम अश्नुते अहिंसा निरतॊ नित्यं सत्यवाङ नियतेन्द्रियः

yasa tu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ caturthaṃ bhaktama aśnute ahiṃsā niratò nityaṃ satyavāṅa niyatendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिरात्रं वा द्विरात्रं वा तयोवर््युष्टिन विद्यते

English

One who for a full year eats only the fourth meal, always devoted to non-harm, truthful and restrained in senses,

अध्याय १३

श्लोक 109.41

वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं वै समुपाश्नुते तरिंशद्वर्षसहस्राणि सवर्गे च स महीयते

vājapeyasya yajñasya phalaṃ vai samupāśnute tariṃśadvarṣasahasrāṇi savarge ca sa mahīyate

हिन्दी अर्थ

नानपत्यो भवेत् प्राज्ञों दरिद्रो वा कदाचन अष्टमीमथ कौरव्य कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्

English

gains the fruit of the Vajapeya sacrifice and is honoured in heaven for thirty thousand years.

अध्याय १३

श्लोक 109.42

षष्ठे काले तु कौन्तेय नरः संवत्सरं कषपेत अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः

ṣaṣṭhe kāle tu kaunteya naraḥ saṃvatsaraṃ kaṣapeta aśvamedhasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्गशीर्ष तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत्

English

A man who, O son of Kunti, passes a year eating at the sixth time gains the fruit of the Ashvamedha sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 109.43

चक्रवाक परयुक्तेन विमानेन स गच्छति चत्वारिंशत सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते

cakravāka parayuktena vimānena sa gacchati catvāriṃśata sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi mòdate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणोंको भोजन कराता है, वह रोग और पापोंसे मुक्त हो जाता है सर्वकल्याणसम्पूर्ण: सर्वोषधिसमन्वित:

English

He goes in a car drawn by chakravaka birds and rejoices in heaven for forty thousand years.

अध्याय १३

श्लोक 109.44

अष्टमेन तु भक्तेन जीवन संवत्सरं नृप गवामयस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः

aṣṭamena tu bhaktena jīvana saṃvatsaraṃ nṛpa gavāmayasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

कृषिभागी बहुधनो बहुधान्यश्व॒ जायते

English

A man who lives a year, O king, eating only at the eighth time gains the fruit of the Gavamaya sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 109.45

हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति पञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते

haṃsasārasayuktena vimānena sa gacchati pañcāśataṃ sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi mòdate

हिन्दी अर्थ

सुभगो दर्शनीयश्व यशोभागी च जायते दर्शनीय और यशका भागी होता है

English

He goes in a car yoked with swans and cranes and rejoices in heaven for fifty thousand years.

अध्याय १३

श्लोक 109.46

पक्षे पक्षे गते राजन यॊ ऽशनीयाद वर्षम एव तु षण मासानशनं तस्य भगवान अङ्गिराब्रवीत षष्टिं वर्षसहस्राणि दिवम आवसते च सः

pakṣe pakṣe gate rājana yò 'śanīyāda varṣama eva tu ṣaṇa māsānaśanaṃ tasya bhagavāna aṅgirābravīta ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi divama āvasate ca saḥ

हिन्दी अर्थ

कुलमें जन्म लेकर अपने कुट॒म्बीजनोंमें महत्त्वको प्राप्त होता है

English

One who, O king, eats once every fortnight for a year, fasts for six months, the blessed Angiras said; and he dwells in heaven for sixty thousand years.

अध्याय १३

श्लोक 109.47

वीणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशां पते सुघॊषैर मधुरैः शब्दैः सुप्तः स परतिबॊध्यते

vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca veṇūnāṃ ca viśāṃ pate sughòṣaira madhuraiḥ śabdaiḥ suptaḥ sa paratibòdhyate

हिन्दी अर्थ

स्त्रीषु वल्लभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ता: सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते

English

O lord of the people, asleep he is awakened by the sweet, fine sounds of lutes, vallakis and flutes.

अध्याय १३

श्लोक 109.48

संवत्सरम इहैकं तु मासि मासि पिबेत पयः फलं विश्वजितस तात पराप्नॊति स नरॊ नृप

saṃvatsarama ihaikaṃ tu māsi māsi pibeta payaḥ phalaṃ viśvajitasa tāta parāpnòti sa narò nṛpa

हिन्दी अर्थ

नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां ब्रजेत्

English

A man who for one year drinks only milk every month obtains, dear child, the fruit of the Vishvajit.

अध्याय १३

श्लोक 109.49

सिंहव्याघ्र परयुक्तेन विमानेन स गच्छति सप्ततिं च सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते

siṃhavyāghra parayuktena vimānena sa gacchati saptatiṃ ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi mòdate

हिन्दी अर्थ

बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्न जायते यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते ज्ञातिवर्धन:

English

He goes in a car drawn by lions and tigers and rejoices in heaven for seventy thousand years.

अध्याय १३

श्लोक 109.50

माहाद ऊर्ध्वं नरव्याघ्र नॊपवासॊ विधीयते विधिं तव अनशनस्याहुः पार्थ धर्मविदॊ जनाः

māhāda ūrdhvaṃ naravyāghra nòpavāsò vidhīyate vidhiṃ tava anaśanasyāhuḥ pārtha dharmavidò janāḥ

हिन्दी अर्थ

मृजावान् वाहनाद्यश्व बहुपुत्रश्न जायते तिथीनां नियमा ये तु शृणु तानपि पार्थिव

English

Beyond a month, tiger among men, fasting is not prescribed; but the knowers of dharma speak, Partha, of a rule of total fasting.

अध्याय १३

श्लोक 109.51

अनार्तॊ वयाधिरहितॊ गच्छेद अनशनं तु यः पदे पदे यज्ञफलं स पराप्नॊति न संशयः

anārtò vayādhirahitò gaccheda anaśanaṃ tu yaḥ pade pade yajñaphalaṃ sa parāpnòti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र तथा स्त्रियोंसे युक्त होता है

English

One who goes on a total fast, not in distress and free of disease, gains the fruit of a sacrifice at every step, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 109.52

दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति शतं चाप्सरसः कन्या रमयन्त्य अपि तं नरम

divaṃ haṃsaprayuktena vimānena sa gacchati śataṃ cāpsarasaḥ kanyā ramayantya api taṃ narama

हिन्दी अर्थ

गणाधिपत्यं प्राप्रोति निःसपत्नमनाविलम् निष्कण्टक एवं निर्मल आधिपत्य प्राप्त करता है

English

He goes to heaven in a car yoked with swans, and a hundred apsara maidens delight that man.

अध्याय १३

श्लोक 109.53

आर्तॊ वा वयाधितॊ वापि गच्छेद अनशनं तु यः शतं वर्षसहस्राणां मॊदते दिवि स परभॊ काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तश चैव परबॊध्यते

ārtò vā vayādhitò vāpi gaccheda anaśanaṃ tu yaḥ śataṃ varṣasahasrāṇāṃ mòdate divi sa parabhò kāñcīnūpuraśabdena suptaśa caiva parabòdhyate

हिन्दी अर्थ

द्वे चानये भरतश्रेष्ठ प्रवृत्तिमनुवर्तता

English

One who goes on a total fast, whether in distress or sick, O lord, rejoices in heaven a hundred thousand years, and asleep is awakened by the sound of girdles and anklets.

अध्याय १३

श्लोक 109.54

सहस्रहंस संयुक्ते विमाने सॊमवर्चसि स गत्वा सत्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ

sahasrahaṃsa saṃyukte vimāne sòmavarcasi sa gatvā satrīśatākīrṇe ramate bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

अहिंसानिरतो नित्यं जुह्ॉमानो जातवेदसम् अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फल प्राप्नोति मानव:

English

Having gone in a car bright as the moon and yoked with a thousand swans, he delights, O best of the Bharatas, filled with hundreds of women.

अध्याय १३

श्लोक 109.55

कषीणस्याप्यायनं दृष्टं कषतस्य कषतरॊहणम वयाधितस्यौषध गरामः करुद्धस्य च परसादनम

kaṣīṇasyāpyāyanaṃ dṛṣṭaṃ kaṣatasya kaṣataròhaṇama vayādhitasyauṣadha garāmaḥ karuddhasya ca parasādanama

हिन्दी अर्थ

रमते स्त्रीसहस्राढ्ये सुकृती विरजो नर:

English

Nourishment is seen for the wasted, healing for the wounded, a store of medicine for the sick, and appeasement for the angry;

अध्याय १३

श्लोक 109.56

दुःखितस्यार्थमानाभ्यां दरव्याणां परतिपादनम न चैते सवर्गकामस्य रॊचन्ते सुखमेधसः

duḥkhitasyārthamānābhyāṃ daravyāṇāṃ paratipādanama na caite savargakāmasya ròcante sukhamedhasaḥ

हिन्दी अर्थ

महलमें, जहाँ नृत्य और गीतकी ध्वनि गूँजती रहती है, रमण करता है पूर्ण वर्षमहस्रं च ब्रह्मलोके महीयते

English

giving of goods to the afflicted, and wealth and honour; but these do not please one who desires heaven and is happy-minded.

अध्याय १३

श्लोक 109.57

अतः स कामसंयुक्तॊ विमाने हेमसंनिभे रमते सत्री शताकीर्णे पुरुषॊ ऽलं कृतः शुभे

ataḥ sa kāmasaṃyuktò vimāne hemasaṃnibhe ramate satrī śatākīrṇe puruṣò 'laṃ kṛtaḥ śubhe

हिन्दी अर्थ

लोकमें आकर महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त करता है

English

Therefore, joined with desire, adorned and good, he delights in a golden car filled with hundreds of women.

अध्याय १३

श्लोक 109.58

सवस्थः सफलसंकल्पः सुखी विगतकल्मषः अनश्नन देहम उत्सृज्य फलं पराप्नॊति मानवः

savasthaḥ saphalasaṃkalpaḥ sukhī vigatakalmaṣaḥ anaśnana dehama utsṛjya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

यस्तु संवत्सरं पूर्णमेकाहारो भवेन्नर: दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते

English

Healthy, his resolves fulfilled, happy and free of sin, a man who gives up his body fasting obtains the fruit.

अध्याय १३

श्लोक 109.59

बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने हेमवर्चसि वैडूर्य मुक्ता खचिते वीणा मुरजनादिते

bālasūryapratīkāśe vimāne hemavarcasi vaiḍūrya muktā khacite vīṇā murajanādite

हिन्दी अर्थ

षष्ठे काले तु कौन्तेय नर: संवत्सरं क्षिपन्

English

In a car like the rising sun, golden-bright, set with beryl and pearls and resounding with lutes and drums,

अध्याय १३

श्लोक 109.60

पताका दीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टा निनादिते सत्रीसहस्रानुचरिते स नरः सुखम एधते

patākā dīpikākīrṇe divyaghaṇṭā ninādite satrīsahasrānucarite sa naraḥ sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

है, उसे गवामय यज्ञका फल प्राप्त होता है

English

strewn with banners and lamps, ringing with divine bells and attended by thousands of women, that man prospers happily.

अध्याय १३

श्लोक 109.61

यावन्ति रॊमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव तावन्त्य एव सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते

yāvanti ròmakūpāṇi tasya gātreṣu pāṇḍava tāvantya eva sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi mòdate

हिन्दी अर्थ

हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति स्वर्गलोकमें सुख भोगता है

English

As many as are the pores on his body, O Pandava, so many thousands of years he rejoices in heaven.

अध्याय १३

श्लोक 109.62

नास्ति वेदात परं शास्त्रं नास्ति मातृसमॊ गुरुः न धर्मात परमॊ लाभस तपॊ नानशनात परम

nāsti vedāta paraṃ śāstraṃ nāsti mātṛsamò guruḥ na dharmāta paramò lābhasa tapò nānaśanāta parama

हिन्दी अर्थ

पक्षे पक्षे गते राजन् यो5श्रीयाद् वर्षमेव तु

English

There is no scripture higher than the Veda, no teacher like a mother, no gain higher than dharma, and no austerity higher than fasting.

अध्याय १३

श्लोक 109.63

बराह्मणेभ्यः परं नास्ति पावनं दिवि चेह च उपवासैस तथा तुल्यं तपः कर्म न विद्यते

barāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pāvanaṃ divi ceha ca upavāsaisa tathā tulyaṃ tapaḥ karma na vidyate

हिन्दी अर्थ

षष्टिवर्षसहस्राणि दिवमावसते च सः: फल विश्वजितस्तात प्राप्रोति स नरो नृप

English

There is nothing more purifying than brahmins, in heaven or here; and no austere act is equal to fasting.

अध्याय १३

श्लोक 109.64

उपॊष्य विधिवद देवास तरिदिवं परतिपेदिरे ऋषयश च परां सिद्धिम उपवासैर अवाप्नुवन

upòṣya vidhivada devāsa taridivaṃ paratipedire ṛṣayaśa ca parāṃ siddhima upavāsaira avāpnuvana

हिन्दी अर्थ

सप्ततिं च सहस््राणि वर्षाणां दिवि मोदते

English

The gods, having fasted by rule, attained heaven, and the sages gained supreme perfection by fasts.

अध्याय १३

श्लोक 109.65

दिव्यं वर्षसहस्रं हि विश्वामित्रेण धीमता कषान्तम एकेन भक्तेन तेन विर्पत्वम आगतः

divyaṃ varṣasahasraṃ hi viśvāmitreṇa dhīmatā kaṣāntama ekena bhaktena tena virpatvama āgataḥ

हिन्दी अर्थ

विधिं त्वनशनस्याहु: पार्थ धर्मविदो जना: कुन्तीनन्दन! धर्मज्ञ पुरुषोंने अनशनकी यही विधि बतायी है

English

The wise Vishvamitra endured a thousand divine years eating once a day, and by that became a brahmin.

अध्याय १३

श्लोक 109.66

चयवनॊ जमदग्निश च वसिष्ठॊ गौतमॊ भृगुः सर्व एव दिवं पराप्ताः कषमावन्तॊ महर्षयः

cayavanò jamadagniśa ca vasiṣṭhò gautamò bhṛguḥ sarva eva divaṃ parāptāḥ kaṣamāvantò maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

पदे पदे यज्ञफलं स प्राप्रोति न संशय:

English

Chyavana, Jamadagni, Vasishtha, Gautama and Bhrigu, all patient great sages, reached heaven.

अध्याय १३

श्लोक 109.67

इदम अङ्गिरसा पूर्वं महर्षिभ्यः परदर्शितम यः परदर्शयते नित्यं न स दुःखम अवाप्नुते

idama aṅgirasā pūrvaṃ maharṣibhyaḥ paradarśitama yaḥ paradarśayate nityaṃ na sa duḥkhama avāpnute

हिन्दी अर्थ

शतं वर्षसहसत्राणां मोदते स दिवि प्रभो आर्तों वा व्याधितो वापि गच्छेदनशनं तु यः

English

This was shown of old by Angiras to the great sages; he who always shows it never meets sorrow.

अध्याय १३

श्लोक 109.68

इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधिं; परवर्तितं हय अङ्गिरसा महर्षिणा पठेत यॊ वै शृणुयाच च नित्यदा; न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम

imaṃ tu kaunteya yathākramaṃ vidhiṃ; paravartitaṃ haya aṅgirasā maharṣiṇā paṭheta yò vai śṛṇuyāca ca nityadā; na vidyate tasya narasya kilbiṣama

हिन्दी अर्थ

स्वर्गमें सुखपूर्वक निवास करता है

English

One who reads or always hears this rule, in due order, set forth by the great sage Angiras, O son of Kunti, has no sin.

अध्याय १३

श्लोक 109.69

विमुच्यते चापि स सर्वसंकरैर; न चास्य दॊषैर अभिभूयते मनः वियॊनिजानां च विजानते रुतं; धरुवां च कीर्तिं लभते नरॊत्तमः

vimucyate cāpi sa sarvasaṃkaraira; na cāsya dòṣaira abhibhūyate manaḥ viyònijānāṃ ca vijānate rutaṃ; dharuvāṃ ca kīrtiṃ labhate naròttamaḥ

हिन्दी अर्थ

स गत्वा स्त्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ व्याधितस्यौषधग्राम: क्रुद्धस्य च प्रसादनम्

English

He is freed from all confusions, his mind is not overcome by faults, he understands the cries of creatures of other wombs, and the best of men gains lasting fame.

अध्याय १३

श्लोक 110.1

[य] पितामहेन विधिवद यज्ञा परॊक्ता महात्मना गुणाश चैषां यथातत्त्वं परेत्य चेह च सर्वशः

[ya] pitāmahena vidhivada yajñā paròktā mahātmanā guṇāśa caiṣāṃ yathātattvaṃ paretya ceha ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

तावन्त्येव सहस््राणि वर्षाणां दिवि मोदते स्वर्गलोकमें सुखपूर्वक निवास करता है

English

side of that lake in the course of the Vahuda whose shores he had reached. Refreshed by such rest, he set out from that region and then proceeded towards Kailasa. He then beheld a gate of gold that seemed to blaze with beauty. He saw also the Mandakini and the Nalini of the high-souled Kuvera, the Lord of Treasures. 3 Beholding the Rishi arrived there, all the Rakshasas having Manibhadra for their head, who were engaged in protecting that lake abounding with beautiful lotuses, came out in a body for welcoming and honouring the illustrious traveller. The Rishi worshipped in return those Rakshasas of terrible prowess and asked them to report, without delay, his arrival unto the Lord of Treasures. Requested by him to do this, those Rakshasas, O king, said unto him,~King Vaisravana, without waiting for the news from us, is coming of his own accord to thy presence. The illustrious Lord of Treasures is well acquainted with the object of this thy journey. Behold him,— that blessed Master, —who blazes with his own energy. Then king Vaisravana, approaching the faultless Ashtavakra, duly enquired about his welfare. The usual enquiries of politeness being over, the Lord of Treasures then addressed the regenerate Rishi, saying,— Welcome art thou here. Do tell me what it is thou seekest at my hands. Inform me of it. I shall, O regenerate one, accomplish whatever thou mayst bid me to accomplish. Do thou enter my abode as pleases thee, O foremost of Brahamanas. Duly entertained by me, and after thy business is accomplished, thou mayst go without any obstacles being placed in thy way.— Having said these words, Kuvera took the hand of that foremost of Brahmanas and led him into his palace. He offered him his own seat as also water to wash his feet and the Arghya made of the usual ingredients. After the two had taken their seats, the Yakshas of Kuvera headed by Manibhadra, and many Gandharvas and Kinnaras, also sat down before them. After all of them had taken their seats, the Lord of Treasures said these words,— Understanding what thy pleasure is, the diverse tribes of Apsaras will commence their dance. It is meet that I should entertain thee with hospitality and that thou shouldst be served with proper

अध्याय १३

श्लोक 110.2

न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः पराप्तुं पितामह बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः

na te śakyā daridreṇa yajñāḥ parāptuṃ pitāmaha bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्याभरणशोभाभिरर्वरस्त्रीभिरलंकृतम्

English

Sacrifices, Grandsire, cannot be obtained by the poor; sacrifices need much equipment and are spread with many materials.

अध्याय १३

श्लोक 110.3

पार्थिवै राजपुत्रैर वा शक्याः पराप्तुं पितामह नार्थन्यूनैर अवगुणैर एकात्मभिर असंहतैः

pārthivai rājaputraira vā śakyāḥ parāptuṃ pitāmaha nārthanyūnaira avaguṇaira ekātmabhira asaṃhataiḥ

हिन्दी अर्थ

तेजस्वी विमान प्राप्त होता है तत्रामरवरस्त्रीभिमोंदते विगतज्वर:

English

They can be obtained by kings and princes, Grandsire, not by those short of means, of few virtues, alone and without allies.

अध्याय १३

श्लोक 110.4

यॊ दरिद्रैर अपि विधिः शक्यः पराप्तुं सदा भवेत तुल्यॊ यज्ञफलैर एतैस तन मे बरूहि पितामह

yò daridraira api vidhiḥ śakyaḥ parāptuṃ sadā bhaveta tulyò yajñaphalaira etaisa tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

देवकन्यासमारूढै: काउ्चनैर्विमलै: शुभै:

English

Tell me, Grandsire, the rule that even the poor can always obtain, equal to the fruits of these sacrifices.

अध्याय १३

श्लोक 110.5

[भ] इदम अङ्गिरसा परॊक्तम उपवासफलात्मकम विधिं यज्ञफलैस तुल्यं तन निबॊध युधिष्ठिर

[bha] idama aṅgirasā paròktama upavāsaphalātmakama vidhiṃ yajñaphalaisa tulyaṃ tana nibòdha yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

सुधारसकृताहार: श्रीमान् सर्वमनोहर: दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धानुलेपन:

English

[Bhishma] Angiras declared this, with the fruit of fasting as its substance: a rule equal to the fruits of sacrifices. Learn it, Yudhishthira.

अध्याय १३

श्लोक 110.6

यस तु कल्यं तथा सायं भुञ्जानॊ नान्तरा पिबेत अहिंसा निरतॊ नित्यं जुह्वानॊ जातवेदसम

yasa tu kalyaṃ tathā sāyaṃ bhuñjānò nāntarā pibeta ahiṃsā niratò nityaṃ juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

करता है, वह परमगतिको प्राप्त होता है

English

One who eats morning and evening and drinks nothing in between, always devoted to non-harm, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.7

षड्भिर एव तु वर्षैः स सिध्यते नात्र संशयः तप्तकाञ्चनवर्णं च विमानं लभते नरः

ṣaḍbhira eva tu varṣaiḥ sa sidhyate nātra saṃśayaḥ taptakāñcanavarṇaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं स्मृतम् इनमें ज्ञानसे प्राप्त होनेवाली शुद्धि ही सबसे श्रेष्ठ मानी गयी है

English

is perfected in six years, without doubt; he obtains a car the colour of heated gold.

अध्याय १३

श्लोक 110.8

देव सत्रीणाम अधीवासे नृत्यगीतनिनादिते पराजापत्ये वसेत पद्मं वर्षाणाम अग्निसंनिभे

deva satrīṇāma adhīvāse nṛtyagītaninādite parājāpatye vaseta padmaṃ varṣāṇāma agnisaṃnibhe

हिन्दी अर्थ

अर्च्याश्वमेधं प्राप्रोति दुष्कृतं चास्य नश्यति

English

In the abode of divine women, resounding with dance and song, he lives in Prajapati's world, fire-bright, for a padma of years.

अध्याय १३

श्लोक 110.9

तरीणि वर्षाणि यः पराशेत सततं तव एकभॊजनम धर्मपत्नी रतॊ नित्यम अग्निष्टॊम फलं लभेत

tarīṇi varṣāṇi yaḥ parāśeta satataṃ tava ekabhòjanama dharmapatnī ratò nityama agniṣṭòma phalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

उवाच भगवान् विष्णु: स्वयमेव पुरातनम् साक्षात् भगवान् विष्णुने ही इस पुरातन व्रतके विषयमें बताया है

English

One who for three years constantly takes only one meal a day, always delighting in his lawful wife, gains the fruit of the Agnishtoma.

अध्याय १३

श्लोक 110.10

दवितीये दिवसे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम यज्ञं बहु सुवर्णं वा वासव परियम आहरेत

davitīye divase yasa tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu juhvānò jātavedasama yajñaṃ bahu suvarṇaṃ vā vāsava pariyama āhareta

हिन्दी अर्थ

न धर्मात् परमो लाभस्तपो नानशनात् परम्

English

Thus addressed, the ascetic Ashtavakra said, in a sweet voice, Let the dance proceed. Then Urvara and Misrakesi, and Rambha and Urvasi, and Alumvusha and Ghritachi, and Chitra and Chitrangada and Ruchi, and Manohara and Sukesi and Sumukhi and Hasini and Prabha, and Vidyuta, and Prasami and Danta and Vidyota and Rati,— these and many other beautiful Apsaras began to dance. The Gandharvas played on diverse kinds of musical instruments. After such excellent music and dance had commenced, the Rishi Ashtavakra of severe penances unconsciously passed a full celestial year there in the abode of king Vaisravana. 1 Then king Vaisravana said unto the Rishi,— O learned Brahmana, behold, a little more than a year has passed away since thy arrival here. This music and dance, especially known by the name of Gandharva, is a stealer of the heart (and of time). Do thou act as thou wishes or let this go on if that be thy pleasure. Thou art my guest and, therefore, worthy of adoration. This is my house. Givest thou thy commands. We are all bound to thee. The illustrious Ashtavakra, thus addressed by king Vaisravana, replied unto him, with a pleased heart, saying,— I have been duly honoured by thee. I desire now, O Lord of Treasures, to go hence. Indeed, I am highly pleased. All this befits thee, O Lord of Treasures. Through thy grace, O illustrious one, and agreeably to the command of the high-souled Rishi Vadanya, I shall now proceed to my journey's end. Let growth and prosperity be thine.— Having said these words, the illustrious Rishi set out of Kuvera's abode and proceeded northwards. He crossed the Kailasa and the Mandara as also the golden mountains. Beyond

अध्याय १३

श्लोक 110.11

सत्यवाग दानशीलश च बरह्मण्यश चानसूयकः कषान्तॊ दान्तॊ जितक्रॊधः स गच्छति परां गतिम

satyavāga dānaśīlaśa ca barahmaṇyaśa cānasūyakaḥ kaṣāntò dāntò jitakròdhaḥ sa gacchati parāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

भोजन करके रहता है, उसे अग्निष्टोम यज्ञका फल प्राप्त होता है यज्ञ बहुसुवर्ण वा वासवप्रियमाचरेत्

English

Truthful, generous, devoted to brahmins, free of envy, patient, self-controlled and with anger conquered, he goes to the highest goal.

अध्याय १३

श्लोक 110.12

पाण्डुराभ्रप्रतीकाशे विमाने हंसलक्षणे दवे समाप्ते ततः पद्मे सॊ ऽपसरॊभिर वसेत सह

pāṇḍurābhrapratīkāśe vimāne haṃsalakṣaṇe dave samāpte tataḥ padme sò 'pasaròbhira vaseta saha

हिन्दी अर्थ

सदा त्रिषवणस्नायी ब्रह्मचार्यनसूयक:

English

In a car like a pale cloud, marked with swans, he lives with the apsarases for two padmas.

अध्याय १३

श्लोक 110.13

तृतीये दिवसे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम

tṛtīye divase yasa tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

रूपवत्यश्नल तं कन्या रमयन्ति सनातनम् विमान मण्डलावर्तमावर्तगहनाकुलम्

English

One who eats once on the third day, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.14

अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः

atirātrasya yajñasya phalaṃ parāpnòtya anuttamama mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ

हिन्दी अर्थ

जातरूपप्रयुक्ते च रत्नसंचयभूषितम्

English

obtains the supreme fruit of the Atiratra sacrifice, and gets a car yoked with peacocks and swans.

अध्याय १३

श्लोक 110.15

सप्तर्षीणां सदा लॊके सॊ ऽपसरॊभिर वसेत सह निवर्तनं च तत्रास्य तरीणि पद्मानि वै विदुः

saptarṣīṇāṃ sadā lòke sò 'pasaròbhira vaseta saha nivartanaṃ ca tatrāsya tarīṇi padmāni vai viduḥ

हिन्दी अर्थ

पुण्यगन्धोदयं दिव्यं वायव्यैरुपशोभितम् अयुतायुतं तथा पद्म समुद्र च तथा वसेत्

English

He lives with the apsarases in the world of the seven sages, and his return there is held to be three padmas.

अध्याय १३

श्लोक 110.16

दिवसे यश चतुर्हे तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम

divase yaśa caturhe tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

सदा प्रह्लादितस्ताभिवदेवकन्याभिरिज्यते

English

One who eats once on the fourth day, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.17

वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम इन्द्र कन्याभिरूढं च विमानं लभते नरः

vājapeyasya yajñasya phalaṃ parāpnòtya anuttamama indra kanyābhirūḍhaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषको आनन्द प्रदान करती हुई सदा उसका पूजन करती हैं सदा द्वादशमासांस्तु महामेधफलं लभेत्

English

obtains the supreme fruit of the Vajapeya sacrifice and gets a car ridden by Indra's maidens.

अध्याय १३

श्लोक 110.18

सगरस्य च पर्यन्ते वासवं लॊकम आवसेत देवराजस्य च करीडां नित्यकालम अवेक्षते

sagarasya ca paryante vāsavaṃ lòkama āvaseta devarājasya ca karīḍāṃ nityakālama avekṣate

हिन्दी अर्थ

मृष्टतप्तांगदधरा विमानैरुपयान्ति तम्

English

At the end of Sagara's time he lives in Vasava's world, and constantly watches the sport of the king of the gods.

अध्याय १३

श्लोक 110.19

दिवसे पञ्चमे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम

divase pañcame yasa tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

ध्वनियोंद्वारा जगाया जाता है जाह्ववीवालुकाकीर्ण पूर्ण संवत्सरं नर:

English

One who eats once on the fifth day, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.20

अलुब्धः सत्यवादी च बरह्मण्यश चाविहिंसकः अनसूयुर अपापस्थॊ दवादशाह फलं लभेत

alubdhaḥ satyavādī ca barahmaṇyaśa cāvihiṃsakaḥ anasūyura apāpasthò davādaśāha phalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

है। दिव्य वस्त्राभूषणोंसे शोभायमान सुन्दरी रमणियाँ उसे सुशोभित किये रहती है मणिमुक्ताप्रवालैश्न भूषितं वैद्युतप्रभम्

English

free of greed, truthful, devoted to brahmins, harmless, free of envy and of sin, gains the fruit of a twelve-day rite.

अध्याय १३

श्लोक 110.21

जाम्बूनदमयं दिव्यं विमानं हंसलक्षणम सूर्यमाला समाभासम आरॊहेत पाण्डुरं गृहम

jāmbūnadamayaṃ divyaṃ vimānaṃ haṃsalakṣaṇama sūryamālā samābhāsama āròheta pāṇḍuraṃ gṛhama

हिन्दी अर्थ

सोमकन्यानिवासेषु सो5ध्यावसति नित्यश:

English

He mounts a divine car of gold, marked with swans, bright as a ring of suns, a pale mansion.

अध्याय १३

श्लोक 110.22

आवर्तनानि चत्वारि तथा पद्मानि दवादश शराग्निपरिमाणं च तत्रासौ वसते सुखम

āvartanāni catvāri tathā padmāni davādaśa śarāgniparimāṇaṃ ca tatrāsau vasate sukhama

हिन्दी अर्थ

सुदर्शनाभिनरिभिर्मधुराभिस्तथैव च फलं पद्मशतप्रख्यं महाकल्पं दशाधिकम्

English

Four cycles and twelve padmas, and the measure of the arrows of fire, he lives there happily.

अध्याय १३

श्लोक 110.23

दिवसे यस तु षष्ठे वै मुनिः पराशेत भॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम

divase yasa tu ṣaṣṭhe vai muniḥ parāśeta bhòjanama sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

दिवसे सप्तदशमे य: प्राप्ते प्राशते हवि:

English

A sage who eats on the sixth day, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.24

सदा तरिषवण सनायी बरह्म चार्य अनसूयकः गवामयस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम

sadā tariṣavaṇa sanāyī barahma cārya anasūyakaḥ gavāmayasya yajñasya phalaṃ parāpnòtya anuttamama

हिन्दी अर्थ

स्थानं वारुणमैन्द्रं च रौद्रं वाप्पधिगच्छति तत्र देवाधिदेवस्थ कुमार्यो रमयन्ति तम्

English

always bathing three times a day, celibate, without envy, obtains the supreme fruit of the Gavamaya sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 110.25

अग्निज्वाला समाभासं हंसबर्हिण सेवितम शातकुम्भमयं युक्तं साधयेद यानम उत्तमम

agnijvālā samābhāsaṃ haṃsabarhiṇa sevitama śātakumbhamayaṃ yuktaṃ sādhayeda yānama uttamama

हिन्दी अर्थ

चन्द्रादित्यावुभौ यावद् गगने चरत: प्रभो

English

He attains an excellent vehicle of gold, bright as flame, served by swans and peacocks, well yoked.

अध्याय १३

श्लोक 110.26

तथैवाप्सरसाम अङ्के परसुप्तः परतिबुध्यते नूपुराणां निनादेन मेखलानां च निस्वनैः

tathaivāpsarasāma aṅke parasuptaḥ paratibudhyate nūpurāṇāṃ ninādena mekhalānāṃ ca nisvanaiḥ

हिन्दी अर्थ

अष्टादशे यो दिवसे प्राश्नीयादेकभोजनम् रथै: सनन्दिघोषैश्न पृष्ठत: सो5नुगम्यते

English

Asleep in the lap of the apsarases, he is woken by the sound of anklets and the tinkling of girdles.

अध्याय १३

श्लोक 110.27

कॊटीसहस्रं वर्षाणां तरीणि कॊटिशतानि च पद्मान्य अष्टादश तथा पताके दवे तथैव च

kòṭīsahasraṃ varṣāṇāṃ tarīṇi kòṭiśatāni ca padmānya aṣṭādaśa tathā patāke dave tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

व्याप्रसिंहप्रयुक्ते च मेघस्वननिनादितम्

English

For a thousand crore years and three hundred crore, eighteen padmas and two patakas,

अध्याय १३

श्लोक 110.28

अयुतानि च पञ्चाशद ऋक्षचर्म शतस्य च लॊम्नां परमाणेन समं बरह्मलॊके महीयते

ayutāni ca pañcāśada ṛkṣacarma śatasya ca lòmnāṃ paramāṇena samaṃ barahmalòke mahīyate

हिन्दी अर्थ

तत्र कल्पसहस्रं स कन्याभि: सह मोदते एकोनविंशतिदिने यो भुड्क्ते एकभोजनम्

English

and fifty myriads, equal to the number of hairs of a hundred bear-skins, he is honoured in Brahma's world.

अध्याय १३

श्लोक 110.29

दिवसे सप्तमे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम

divase saptame yasa tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

उत्तमं लभते स्थानमप्सरोगणसेवितम्

English

One who eats once on the seventh day, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.30

सरस्वतीं गॊपयानॊ बरह्मचर्यं समाचरन सुमनॊवर्णकं चैव मधु मांसं च वर्जयेत

sarasvatīṃ gòpayānò barahmacaryaṃ samācarana sumanòvarṇakaṃ caiva madhu māṃsaṃ ca varjayeta

हिन्दी अर्थ

वहाँ निवास करता है

English

guarding Sarasvati, practising celibacy, should avoid flower-colours, honey and meat.

अध्याय १३

श्लोक 110.31

पुरुषॊ मरुतां लॊकम इन्द्रलॊकं च गच्छति तत्र तत्र च सिद्धार्थॊ देवकन्याभिर उह्यते

puruṣò marutāṃ lòkama indralòkaṃ ca gacchati tatra tatra ca siddhārthò devakanyābhira uhyate

हिन्दी अर्थ

पूर्णेडथ विंशे दिवसे यो भुड्क्ते होकभोजनम् अमांसाशी ब्रह्मचारी सर्वभूतहिते रत:

English

The man goes to the world of the Maruts and the world of Indra, and everywhere, his aims fulfilled, is carried by divine maidens.

अध्याय १३

श्लोक 110.32

फलं बहु सुवर्णस्य यज्ञस्य लभते नरः संख्याम अतिगुणां चापि तेषु लॊकेषु मॊदते

phalaṃ bahu suvarṇasya yajñasya labhate naraḥ saṃkhyāma atiguṇāṃ cāpi teṣu lòkeṣu mòdate

हिन्दी अर्थ

गन्धर्वैरप्सरोभिश्व दिव्यमाल्यानुलेपनै:

English

He obtains the abundant fruit of the sacrifice of gold, and rejoices in those worlds with a number of years beyond count.

अध्याय १३

श्लोक 110.33

यस तु संवत्सरं कषान्तॊ भुङ्क्ते ऽहन्य अष्टमे नरः देवकार्यपरॊ नित्यं जुह्वानॊ जातवेदसम

yasa tu saṃvatsaraṃ kaṣāntò bhuṅkte 'hanya aṣṭame naraḥ devakāryaparò nityaṃ juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

एकविंशे तु दिवसे यो भुड्धक्ते होकभोजनम् लोकमौशनसं दिव्यं शक्रलोक॑ च गच्छति

English

A man who patiently eats on the eighth day for a year, always devoted to the gods' work, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.34

पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम पद्मवर्णनिभं चैव विमानम अधिरॊहति

pauṇḍarīkasya yajñasya phalaṃ parāpnòtya anuttamama padmavarṇanibhaṃ caiva vimānama adhiròhati

हिन्दी अर्थ

द्वाविंशे दिवसे प्राप्ते यो भुडुक्ते होकभोजनम्

English

obtains the supreme fruit of the Paundarika sacrifice and mounts a car with the colour of the lotus.

अध्याय १३

श्लोक 110.35

कृष्णाः कनकगौर्यश च नार्यः शयामास तथापराः वयॊ रूपविलासिन्यॊ लभते नात्र संशयः

kṛṣṇāḥ kanakagauryaśa ca nāryaḥ śayāmāsa tathāparāḥ vayò rūpavilāsinyò labhate nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अहिंसानिरतो धीमान् सत्यवागनसूयक: कामचारी सुधाहारो विमानवरमास्थित:

English

He gains women dark, golden-fair and brown, playful in youth and beauty, without doubt.

अध्याय १३

श्लोक 110.36

यस तु संवत्सरं भुङ्क्ते नवमे नवमे ऽहनि सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम

yasa tu saṃvatsaraṃ bhuṅkte navame navame 'hani sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

त्रयोविंशे तु दिवसे प्राशेद् यस्त्वेकभोजनम्

English

One who eats every ninth day for a year, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.37

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः पुण्डरीकप्रकाशं च विमानं लभते नरः

aśvamedhasya yajñasya phalaṃ parāpnòti mānavaḥ puṇḍarīkaprakāśaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ

हिन्दी अर्थ

वायोरुशनसश्लैव रुद्रलोक॑ च गच्छति अनेकगुणपर्यन्तं विमानवरमास्थित:

English

obtains the fruit of the Ashvamedha sacrifice and gets a car bright as a white lotus.

अध्याय १३

श्लोक 110.38

दीप्तसूर्याग्नितेजॊभिर दिव्यमालाभिर एव च नीयते रुद्र कन्याभिः सॊ ऽनतरिक्षं सनातनम

dīptasūryāgnitejòbhira divyamālābhira eva ca nīyate rudra kanyābhiḥ sò 'natarikṣaṃ sanātanama

हिन्दी अर्थ

विभूषित हो देवकन्याओंके साथ रमण करता है

English

With the splendour of blazing sun and fire, and with divine garlands, he is borne by Rudra's maidens through the eternal sky.

अध्याय १३

श्लोक 110.39

अष्टादशसहस्राणि वर्षाणां कल्पम एव च कॊटीशतसहस्रं च तेषु लॊकेषु मॊदते

aṣṭādaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ kalpama eva ca kòṭīśatasahasraṃ ca teṣu lòkeṣu mòdate

हिन्दी अर्थ

चतुर्विंशे तु दिवसे यः प्राप्ते प्राशते हवि: सिंहव्याप्रप्रयुक्तैस्तु मेघनि:स्वननादितैः

English

For eighteen thousand years, and a kalpa, and a hundred thousand crores, he rejoices in those worlds.

अध्याय १३

श्लोक 110.40

यस तु संवत्सरं भुङ्क्ते दशाहे वै गते गते सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम

yasa tu saṃvatsaraṃ bhuṅkte daśāhe vai gate gate sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

षड्विंशे दिवसे यस्तु प्रकुयदिकभोजनम् जितेन्द्रियो वीतरागो जुह्मानो जातवेदसम्

English

One who eats each time ten days have passed, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.41

बरह्म कन्या निवेशे च सर्वभूतमनॊहरे अश्वमेध सहस्रस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम

barahma kanyā niveśe ca sarvabhūtamanòhare aśvamedha sahasrasya phalaṃ parāpnòtya anuttamama

हिन्दी अर्थ

वह उन लोकोंमें आनन्द भोगता है

English

in the abode of Brahma's maidens, delighting all beings, obtains the supreme fruit of a thousand Ashvamedhas.

अध्याय १३

श्लोक 110.42

रूपवत्यश च तं कन्या रमयन्ति सदा नरम नीलॊत्पलनिभैर वर्णै रक्तॊत्पलनिभैस तथा

rūpavatyaśa ca taṃ kanyā ramayanti sadā narama nīlòtpalanibhaira varṇai raktòtpalanibhaisa tathā

हिन्दी अर्थ

सप्तविंशेडथ दिवसे य: कुयदिकभोजनम् देवर्षिचरितं राजन् राजर्षिभिरनुछितम्

English

And beautiful maidens, blue-lotus and red-lotus in hue, always delight that man.

अध्याय १३

श्लोक 110.43

विमानं मण्डलावर्तम आवर्त गहनावृतम सागरॊर्मि परतीकाशं साधयेद यानम उत्तमम

vimānaṃ maṇḍalāvartama āvarta gahanāvṛtama sāgaròrmi paratīkāśaṃ sādhayeda yānama uttamama

हिन्दी अर्थ

स्त्रीभिर्मनोभिरामाभी रममाणो मदोत्कट:

English

He attains an excellent vehicle, circular and whirling, enclosed with whirls, bright as the waves of the sea.

अध्याय १३

श्लोक 110.44

विचित्रमणिमालाभिर नादितं शङ्खपुष्करैः सफाटिकैर वज्रसारैश च सतम्भैः सुकृतवेदिकम आरॊहति महद यानं हंससारसवाहनम

vicitramaṇimālābhira nāditaṃ śaṅkhapuṣkaraiḥ saphāṭikaira vajrasāraiśa ca satambhaiḥ sukṛtavedikama āròhati mahada yānaṃ haṃsasārasavāhanama

हिन्दी अर्थ

योडष्टाविंशे तु दिवसे प्राश्नीयादेकभोजनम् सुकुमार्यश्न नार्यस्तं रममाणा: सुवर्चस:

English

Resounding with garlands of varied jewels, conches and drums, with crystal and diamond pillars and a well-made altar, he mounts the great car drawn by swans and cranes.

अध्याय १३

श्लोक 110.45

एकादशे तु दिवसे यः पराप्ते पराशते हविः सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम

ekādaśe tu divase yaḥ parāpte parāśate haviḥ sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

एकोनत्रिंशे दिवसे यः प्राशेदेकभोजनम्

English

One who eats the oblation-food on the eleventh day, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.46

परस्त्रियॊ नाभिलषेद वाचाथ मनसापि वा अनृतं च न भाषेत मातापित्रॊः कृते ऽपि वा

parastriyò nābhilaṣeda vācātha manasāpi vā anṛtaṃ ca na bhāṣeta mātāpitròḥ kṛte 'pi vā

हिन्दी अर्थ

तस्य लोका: शुभा दिव्या देवराजर्षिपूजिता: जातरूपमयं युक्त सर्वरत्नसमन्वितम्

English

should not desire another's wives in word or in mind, nor speak falsehood, even for his mother and father.

अध्याय १३

श्लोक 110.47

अभिगच्छेन महादेवं विमानस्थं महाबलम सवयम्भुवं च पश्येत विमानं समुपस्थितम

abhigacchena mahādevaṃ vimānasthaṃ mahābalama savayambhuvaṃ ca paśyeta vimānaṃ samupasthitama

हिन्दी अर्थ

तत्र चैनं शुभा नार्यों दिव्याभरणभूषिता:

English

He approaches Mahadeva, the mighty, seated in his car, and sees the Self-existent when his car arrives.

अध्याय १३

श्लोक 110.48

कुमार्यः काञ्चनाभासा रूपवत्यॊ नयन्ति तम रुद्राणां तम अधीवासं दिवि दिव्यं मनॊहरम

kumāryaḥ kāñcanābhāsā rūpavatyò nayanti tama rudrāṇāṃ tama adhīvāsaṃ divi divyaṃ manòharama

हिन्दी अर्थ

भोगवांस्तेजसा युक्तो वैश्वानरसमप्रभ: यस्तु मासे गते भुड्क्ते एकभक्तं शमात्मक:

English

Gold-hued, beautiful maidens lead him to the Rudras' abode in heaven, divine and charming.

अध्याय १३

श्लोक 110.49

वर्षाण्य अपरिमेयानि युगान्तम अपि चावसेत कॊटीशतसहस्रं च दशकॊटिशतानि च

varṣāṇya aparimeyāni yugāntama api cāvaseta kòṭīśatasahasraṃ ca daśakòṭiśatāni ca

हिन्दी अर्थ

और सदा शान्तभावसे रहता है, वह ब्रह्मलोकको प्राप्त होता है

English

For immeasurable years, even to the end of the yuga, and for a hundred thousand crores and ten hundred crores,

अध्याय १३

श्लोक 110.50

रुद्रं नित्यं परणमते देवदानव संमतम स तस्मै दर्शनं पराप्तॊ दिवसे दिवसे भवेत

rudraṃ nityaṃ paraṇamate devadānava saṃmatama sa tasmai darśanaṃ parāptò divase divase bhaveta

हिन्दी अर्थ

स्वयंप्रभाभिनरिीभिर्विमानस्थो महीयते

English

he constantly bows to Rudra, honoured by gods and danavas; and each day he comes into his sight.

अध्याय १३

श्लोक 110.51

दिवसे दवादशे यस तु पराप्ते वै पराशते हविः सदा दवादश मासान वै सर्वमेध फलं लभेत

divase davādaśe yasa tu parāpte vai parāśate haviḥ sadā davādaśa māsāna vai sarvamedha phalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

नानारमणरूपाभिनननारागाभिरेव च विमाने गगनाकारे सूर्यवैदूर्यसंनिभे

English

One who eats the oblation-food on the twelfth day, always for twelve months, gains the fruit of the Sarvamedha.

अध्याय १३

श्लोक 110.52

आदित्यैर दवादशैस तस्य विमानं संविधीयते मणिमुक्ता परवालैश च महार्हैर उपशॊभितम

ādityaira davādaśaisa tasya vimānaṃ saṃvidhīyate maṇimuktā paravālaiśa ca mahārhaira upaśòbhitama

हिन्दी अर्थ

यावद् वर्षसहस्त्रं वै जम्बूद्वीपे प्रवर्षति

English

A car is made for him by the twelve Adityas, adorned with precious jewels, pearls and coral.

अध्याय १३

श्लोक 110.53

हंसमाला परिक्षिप्तं नागवीथी समाकुलम मयूरैश चक्रवाकैश च कूजद्भिर उपशॊभितम

haṃsamālā parikṣiptaṃ nāgavīthī samākulama mayūraiśa cakravākaiśa ca kūjadbhira upaśòbhitama

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान् पुरुषका ब्रह्मलोकमें निवास बताया गया है विप्रुषश्चैव यावन्त्यो निपतन्ति नभस्तलात्

English

It is wreathed with strings of swans, crowded with streets of elephants, and adorned with calling peacocks and chakravakas.

अध्याय १३

श्लोक 110.54

अट्टैर महद्भिः संयुक्तं बरह्मलॊके परतिष्ठितम नित्यम आवसते राजन नरनारी समावृतम ऋषिर एवं महाभागस तव अङ्गिराः पराह धर्मवित

aṭṭaira mahadbhiḥ saṃyuktaṃ barahmalòke paratiṣṭhitama nityama āvasate rājana naranārī samāvṛtama ṛṣira evaṃ mahābhāgasa tava aṅgirāḥ parāha dharmavita

हिन्दी अर्थ

तेजस्वी पुरुष ब्रह्मलोकमें निवास करता है

English

Joined with great towers, it is set in Brahma's world; he dwells there always, O king, surrounded by men and women. So spoke the great sage Angiras, knower of dharma.

अध्याय १३

श्लोक 110.55

तरयॊदशे तु दिवसे यः पराप्ते पराशते हविः सदा दवादश मासान वै देव सत्र फलं लभेत

tarayòdaśe tu divase yaḥ parāpte parāśate haviḥ sadā davādaśa māsāna vai deva satra phalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

मासोपवासी वर्षैस्तु दशभि: स्वर्गमुत्तमम् मुनिर्दान्तो जितक्रोधो जितशिश्रोदर: सदा

English

One who eats the oblation-food on the thirteenth day, always for twelve months, gains the fruit of a sacrifice of the gods.

अध्याय १३

श्लोक 110.56

रक्तपद्मॊदयं नाम विमानं साधयेन नरः जातरूपप्रयुक्तं च रक्तसंचय भूषितम

raktapadmòdayaṃ nāma vimānaṃ sādhayena naraḥ jātarūpaprayuktaṃ ca raktasaṃcaya bhūṣitama

हिन्दी अर्थ

बहुभिननियमैरेवं शुचिरश्षाति यो नर:

English

A man attains the car called Rising Red Lotus, set with gold, adorned with heaps of red.

अध्याय १३

श्लोक 110.57

देवकन्याभिर आकीर्णं दिव्याभरणभूषितम पुण्यगन्धॊदयं दिव्यं वायव्यैर उपशॊभितम

devakanyābhira ākīrṇaṃ divyābharaṇabhūṣitama puṇyagandhòdayaṃ divyaṃ vāyavyaira upaśòbhitama

हिन्दी अर्थ

दिवं गत्वा शरीरेण स्वेन राजन् यथामर: जाकर वहाँ इच्छाके अनुसार स्वर्गके पुण्यफलका उपभोग करता है

English

Filled with divine maidens, adorned with divine ornaments, rising with holy fragrance, and beautified with airy things.

अध्याय १३

श्लोक 110.58

तत्र शङ्कुपताकं च युगान्तं कल्पम एव च अयुतायुतं तथा पद्मं समुद्रं च तथा वसेत

tatra śaṅkupatākaṃ ca yugāntaṃ kalpama eva ca ayutāyutaṃ tathā padmaṃ samudraṃ ca tathā vaseta

हिन्दी अर्थ

एष ते भरतश्रेष्ठ यज्ञानां विधिरुत्तम:

English

There he lives to the end of the yuga, a kalpa, a myriad myriads, a padma, and an ocean, with banners and pillars.

अध्याय १३

श्लोक 110.59

गीतगन्धर्वघॊषैश च भेरी पणवनिस्वनैः सदा परमुदितस ताभिर देवकन्याभिर ईड्यते

gītagandharvaghòṣaiśa ca bherī paṇavanisvanaiḥ sadā paramuditasa tābhira devakanyābhira īḍyate

हिन्दी अर्थ

दरिद्रेर्मनुजै: पार्थ प्राप्त यज्ञफलं यथा देवद्विजातिपूजायां रतो भरतसत्तम

English

With the sound of gandharva songs, the sound of kettledrums and drums, he is always gladdened and praised by those divine maidens.

अध्याय १३

श्लोक 110.60

चतुर्दशे तु दिवसे यः पूर्णे पराशते हविः सदा दवादश मासान वै महामेध फलं लभेत

caturdaśe tu divase yaḥ pūrṇe parāśate haviḥ sadā davādaśa māsāna vai mahāmedha phalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

अचलेष्वप्रकम्पेषु मा ते भूदत्र संशय: यत्र चैव परं शौचं तन्मे व्याख्यातुमहसि

English

One who eats the oblation-food on the fourteenth day when complete, always for twelve months, gains the fruit of the Mahamedha.

अध्याय १३

श्लोक 110.61

अनिर्देश्य वयॊ रूपा देवकन्याः सवलंकृताः मृष्टतप्ताङ्गद धरा विमानैर अनुयान्ति तम

anirdeśya vayò rūpā devakanyāḥ savalaṃkṛtāḥ mṛṣṭataptāṅgada dharā vimānaira anuyānti tama

हिन्दी अर्थ

जाती हो, उस तीर्थको मुझे विस्तारपूर्वक बताइये

English

Divine maidens of indescribable age and beauty, well adorned, wearing polished, heated armlets, follow him in cars.

अध्याय १३

श्लोक 110.62

कलहंसविनिर्घॊषैर नूपुराणां च निस्वनैः काञ्चीनां च समुत्कर्षैस तत्र तत्र विबॊध्यते

kalahaṃsavinirghòṣaira nūpurāṇāṃ ca nisvanaiḥ kāñcīnāṃ ca samutkarṣaisa tatra tatra vibòdhyate

हिन्दी अर्थ

करता हूँ, एकाग्रचित्त होकर सुनो स्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्त्वमालम्ब्य शाश्वतम्

English

With the cries of swans, the sound of anklets and the jingle of girdles, he is woken here and there.

अध्याय १३

श्लोक 110.63

देवकन्या निवासे च तस्मिन वसति मानवः जाह्नवी वालुकाकीर्णे पूर्णं संवत्सरं नर

devakanyā nivāse ca tasmina vasati mānavaḥ jāhnavī vālukākīrṇe pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ nara

हिन्दी अर्थ

अहिंसा सर्वभूतानामानृशंस्यं दम: शम:

English

A man dwells in the abode of divine maidens, strewn with sands of the Jahnavi, for a full year.

अध्याय १३

श्लोक 110.64

यस तु पक्षे गते भुङ्क्ते एकभक्तं जितेन्द्रियः सदा दादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम राजसूय सहस्रस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम

yasa tu pakṣe gate bhuṅkte ekabhaktaṃ jitendriyaḥ sadā dādaśa māsāṃsa tu juhvānò jātavedasama rājasūya sahasrasya phalaṃ parāpnòtya anuttamama

हिन्दी अर्थ

सेवनसे प्राप्त होनेवाली पवित्रताके लक्षण हैं शुचयस्तीर्थभूतास्ते ये भैक्ष्यमुपभुज्जते

English

One who, master of his senses, eats one meal when a fortnight has passed, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas, obtains the supreme fruit of a thousand Rajasuyas.

अध्याय १३

श्लोक 110.65

यानम आरॊहते नित्यं हंसबर्हिण सेवितम मणिमण्डलकैश चित्रजातरूपसमावृतम

yānama āròhate nityaṃ haṃsabarhiṇa sevitama maṇimaṇḍalakaiśa citrajātarūpasamāvṛtama

हिन्दी अर्थ

करते हैं, वे विशुद्ध अन्तःकरणवाले साधु पुरुष तीर्थस्वरूप हैं

English

He mounts a vehicle served by swans and peacocks, surrounded with circles of jewels and varied gold.

अध्याय १३

श्लोक 110.66

दिव्याभरणशॊभाभिर वरस्त्रीभिर अलंकृतम एकस्तम्भं चतुर्द्वारं सप्त भौमं सुमङ्गलम वैजयन्ती सहस्रैश च शॊभितं गीतनिस्वनैः

divyābharaṇaśòbhābhira varastrībhira alaṃkṛtama ekastambhaṃ caturdvāraṃ sapta bhaumaṃ sumaṅgalama vaijayantī sahasraiśa ca śòbhitaṃ gītanisvanaiḥ

हिन्दी अर्थ

शौचलक्षणमेतत् ते सर्वत्रैवान्ववेक्षत: शौचाशौचसमायुक्ता: स्वकार्यपरिमार्गिण:

English

Adorned by excellent women resplendent with divine ornaments, one-pillared, four-doored and seven-storeyed, very auspicious, shining with thousands of banners and with the sounds of song.

अध्याय १३

श्लोक 110.67

दिव्यं दिव्यगुणॊपेतं विमानम अधिरॊहति मणिमुक्ता परवालैश च भूषितं वैद्युत परभम वसेद युगसहस्रं च खड्गकुञ्जरवाहनः

divyaṃ divyaguṇòpetaṃ vimānama adhiròhati maṇimuktā paravālaiśa ca bhūṣitaṃ vaidyuta parabhama vaseda yugasahasraṃ ca khaḍgakuñjaravāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

स स्नातो यो दमस्नात: स बाह्याभ्यन्तर: शुचि:

English

He mounts a divine car endowed with divine qualities, adorned with jewels, pearls and coral and bright as lightning, and lives a thousand yugas, riding sword-armed on elephants.

अध्याय १३

श्लोक 110.68

षॊडशे दिवसे यस तु संप्राप्ते पराशते हविः सदा दवादश मासान वै सॊमयज्ञफलं लभेत

ṣòḍaśe divase yasa tu saṃprāpte parāśate haviḥ sadā davādaśa māsāna vai sòmayajñaphalaṃ labheta

हिन्दी अर्थ

भी पवित्र माना गया है शौचमेव पर तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा

English

One who eats the oblation-food on the sixteenth day, always for twelve months, gains the fruit of the Soma sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 110.69

सॊमकन्या निवासेषु सॊ ऽधयावसति नित्यदा सौम्य गन्धानुलिप्तश च कामचारगतिर भवेत

sòmakanyā nivāseṣu sò 'dhayāvasati nityadā saumya gandhānuliptaśa ca kāmacāragatira bhaveta

हिन्दी अर्थ

मनकी प्रसन्नता भी शरीरको शुद्ध करनेवाले हैं

English

He dwells always in the abodes of Soma's maidens, anointed with gentle scents, with movement at will.

अध्याय १३

श्लोक 110.70

सुदर्शनाभिर नारीभिर मधुराभिस तथैव च अर्च्यते वै विमानस्थः कामभॊगैश च सेव्यते

sudarśanābhira nārībhira madhurābhisa tathaiva ca arcyate vai vimānasthaḥ kāmabhògaiśa ca sevyate

हिन्दी अर्थ

स्‍नाति यो मानसे तीर्थे तत्स्नानं तत्त्वदर्शिन:

English

He is honoured as he rides in his car by lovely and sweet women, and served with the pleasures of desire.

अध्याय १३

श्लोक 110.71

फलं पद्मशतप्रख्यं महाकल्पं दशाधिकम आवर्तनानि चत्वारि सागरे यात्य असौ नरः

phalaṃ padmaśataprakhyaṃ mahākalpaṃ daśādhikama āvartanāni catvāri sāgare yātya asau naraḥ

हिन्दी अर्थ

उसका वह स्नान ही तत्त्वदर्शी ज्ञानीका स्नान माना गया है केवलं गुणसम्पन्न: शुचिरेव नर: सदा

English

The fruit is called a hundred padmas, a great kalpa and ten more; that man goes four cycles in the sea.

अध्याय १३

श्लोक 110.72

दिवसे सप्त दशमे यः पराप्ते पराशते हविः सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम

divase sapta daśame yaḥ parāpte parāśate haviḥ sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

उस मनुष्यको सदा शुद्ध ही समझना चाहिए

English

One who eats the oblation-food on the seventeenth day, always for twelve months,

अध्याय १३

श्लोक 110.73

सथानं वारुणम ऐन्द्रं च रौद्रं चैवाधिगच्छति मारुतौशनसे चैव बरह्मलॊकं च गच्छति

sathānaṃ vāruṇama aindraṃ ca raudraṃ caivādhigacchati mārutauśanase caiva barahmalòkaṃ ca gacchati

हिन्दी अर्थ

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि तथा पृथिव्या भागाश्च पुण्यानि सलिलानि च

English

reaches the realm of Varuna, of Indra and of Rudra, and the realms of the Maruts and of Ushanas, and goes to Brahma's world.

अध्याय १३

श्लोक 110.74

तत्र दैवतकन्याभिर आसनेनॊपचर्यते भूर भुवं चापि देव रषिं विश्वरूपम अवेक्षते

tatra daivatakanyābhira āsanenòpacaryate bhūra bhuvaṃ cāpi deva raṣiṃ viśvarūpama avekṣate

हिन्दी अर्थ

भी पवित्र तीर्थ हैं और वहाँका जल पुण्यदायक है

English

There he is served on a seat by divine maidens, and sees the sage of the gods, Vishvarupa, the earth and sky.

अध्याय १३

श्लोक 110.75

तत्र देवाधिदेवस्य कुमार्यॊ रमयन्ति तम दवात्रिंशद रूपधारिण्यॊ मधुराः समलंकृताः

tatra devādhidevasya kumāryò ramayanti tama davātriṃśada rūpadhāriṇyò madhurāḥ samalaṃkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

धुनन्ति पापं तीर्थेषु ते प्रयान्ति सुखं दिवम् अतीव पुण्यभागास्ते सलिलस्य च तेजसा

English

There the maidens of the God of gods delight him, thirty-two in form, sweet and well adorned.

अध्याय १३

श्लोक 110.76

चन्द्रादित्याव उभौ यावद गगने चरतः परभॊ तावच चरत्य असौ वीरः सुधामृतरसाशनः

candrādityāva ubhau yāvada gagane carataḥ parabhò tāvaca caratya asau vīraḥ sudhāmṛtarasāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

पवित्र माने गये हैं

English

As long as the moon and sun both move in the sky, O lord, so long that hero moves, living on the essence of nectar.

अध्याय १३

श्लोक 110.77

अष्टादशे तु दिवसे पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै सप्त लॊकान स पश्यति

aṣṭādaśe tu divase parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai sapta lòkāna sa paśyati

हिन्दी अर्थ

उभयोरेव यः स्नायात् स सिद्धि शीघ्रमाप्तुयात् तीर्थो्में स्नान करता है, वह शीघ्र ही परमात्मप्राप्तिरूप सिद्धि प्राप्त कर लेता है

English

One who eats once on the eighteenth day, always for twelve months, sees the seven worlds.

अध्याय १३

श्लोक 110.78

रथैः सनन्दिघॊषैश च पृष्ठतः सॊ ऽनुगम्यते देवकन्याधिरूढैस तु भराजमानैः सवलंकृतैः

rathaiḥ sanandighòṣaiśa ca pṛṣṭhataḥ sò 'nugamyate devakanyādhirūḍhaisa tu bharājamānaiḥ savalaṃkṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

शुचि: सिद्धिमवाप्रोति द्विविधं शौचमुत्तमम्

English

He is followed from behind by chariots with the sound of Nandi's drums, mounted by divine maidens, shining and well adorned.

अध्याय १३

श्लोक 110.79

वयाघ्रसिंहप्रयुक्तं च मेघस्वननिनादितम विमानम उत्तमं दिव्यं सुसुखी हय अधिरॊहति

vayāghrasiṃhaprayuktaṃ ca meghasvananināditama vimānama uttamaṃ divyaṃ susukhī haya adhiròhati

हिन्दी अर्थ

यच्चाप्यसंशयं लोके तनमे त्वं वक्तुमहसि यत् कृत्वा निर्वतों भूयात् पुरुषो नाज संशय:

English

Happy indeed, he mounts a divine, excellent car yoked with tigers and lions, resounding like thunder.

अध्याय १३

श्लोक 110.80

तत्र कल्पसहस्रं स कान्ताभिः सह मॊदते सुधा रसं च भुञ्जीत अमृतॊपमम उत्तमम

tatra kalpasahasraṃ sa kāntābhiḥ saha mòdate sudhā rasaṃ ca bhuñjīta amṛtòpamama uttamama

हिन्दी अर्थ

वाजपेयमवाप्रोति सिद्धि च परमां व्रजेत् प्राप्त हो जाता है

English

There he delights a thousand kalpas with beloved women and enjoys the excellent essence of nectar, like ambrosia.

अध्याय १३

श्लोक 110.81

एकॊनविंशे दिवसे यॊ भुङ्क्ते एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै सप्त लॊकान स पश्यति

ekònaviṃśe divase yò bhuṅkte ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai sapta lòkāna sa paśyati

हिन्दी अर्थ

राजसूयमवाप्रोति कुलं चैव समुद्धरेत्

English

One who eats once on the nineteenth day, always for twelve months, sees the seven worlds.

अध्याय १३

श्लोक 110.82

उत्तमं लभते सथानम अप्सरॊगणसेवितम गन्धर्वैर उपगीतं च विमानं सूर्यवर्चसम

uttamaṃ labhate sathānama apsarògaṇasevitama gandharvaira upagītaṃ ca vimānaṃ sūryavarcasama

हिन्दी अर्थ

अतिरात्रमवाप्रोति सोमलोकं॑ च गच्छति पौण्डरीकमवाप्रोति देवलोक॑ च गच्छति

English

He gains the highest place, served by hosts of apsarases, and a car bright as the sun, sung to by gandharvas.

अध्याय १३

श्लोक 110.83

तत्रामर वरस्त्रीभिर मॊदते विगतज्वरः दिव्याम्बर धरः शरीमान अयुतानां शतं समाः

tatrāmara varastrībhira mòdate vigatajvaraḥ divyāmbara dharaḥ śarīmāna ayutānāṃ śataṃ samāḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निष्टोममवाप्रोति सोमलोकं च गच्छति

English

There he rejoices with excellent immortal women, free from fever, wearing divine robes and glorious, for a hundred ayutas of years.

अध्याय १३

श्लोक 110.84

पूर्णे ऽथ दिवसे विंशे यॊ भुङ्क्ते हय एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु सत्यवादी धृतव्रतः

pūrṇe 'tha divase viṃśe yò bhuṅkte haya ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu satyavādī dhṛtavrataḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष अग्निष्टोम यज्ञका फल पाता और सोमलोकमें जाता है गवां मेधमवाप्रोति अप्सरोभिक्ष मोदते

English

One who eats once on the full twentieth day, always for twelve months, truthful and firm in vows,

अध्याय १३

श्लोक 110.85

अमांसाशी बरह्म चारी सर्वभूतहिते रतः स लॊकान विपुलान दिव्यान आदित्यानाम उपाश्नुते

amāṃsāśī barahma cārī sarvabhūtahite rataḥ sa lòkāna vipulāna divyāna ādityānāma upāśnute

हिन्दी अर्थ

पञ्चयज्ञानवाप्रोति विमानस्थश्ष मोदते

English

not eating meat, celibate, devoted to the good of all beings, attains the vast divine worlds of the Adityas.

अध्याय १३

श्लोक 110.86

गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च दिव्यमाल्यानुलेपनैः विमानैः काञ्चनैर दिव्यैः पृष्ठतश चानुगम्यते

gandharvaira apsaròbhiśa ca divyamālyānulepanaiḥ vimānaiḥ kāñcanaira divyaiḥ pṛṣṭhataśa cānugamyate

हिन्दी अर्थ

गोसहस्रफलं पुण्यं प्राप्तुयान्नात्र संशय: पूजा करनेवाला पुरुष सहस्र गोदानका पुण्यफल पाता है, इसमें संशय नहीं है

English

Gandharvas and apsarases with divine garlands and unguents follow him from behind in golden divine cars.

अध्याय १३

श्लोक 110.87

एकविंशे तु दिवसे यॊ भुङ्क्ते हय एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम

ekaviṃśe tu divase yò bhuṅkte haya ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

गवां यज्ञमवाप्रोति पुमान् स्त्री वा न संशय:

English

One who eats once on the twenty-first day, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.88

लॊकम औशनसं दिव्यं शक्र लॊकं च गच्छति अश्विनॊर मरुतां चैव सुखेष्व अभिरतः सदा

lòkama auśanasaṃ divyaṃ śakra lòkaṃ ca gacchati aśvinòra marutāṃ caiva sukheṣva abhirataḥ sadā

हिन्दी अर्थ

करनेसे स्त्री हो या पुरुष गो-यज्ञका फल पाता है, इसमें संशय नहीं है जातिस्मरत्वं प्राप्नोति विन्द्याद् बहु सुवर्णकम्

English

goes to the divine world of Ushanas and to Shakra's world, always delighting in the pleasures of the Ashvins and the Maruts.

अध्याय १३

श्लोक 110.89

अनभिज्ञश च दुःखानां विमानवरम आस्थितः सेव्यमानॊ वरस्त्रीभिः करीडत्य अमरवत परभुः

anabhijñaśa ca duḥkhānāṃ vimānavarama āsthitaḥ sevyamānò varastrībhiḥ karīḍatya amaravata parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

समाप्ते भोजयेद् विप्रानथवा दापयेद् घृतम्

English

Ignorant of sorrows, seated in an excellent car, served by excellent women, the lord plays like an immortal.

अध्याय १३

श्लोक 110.90

दवाविंशे दिवसे पराप्ते यॊ भुङ्क्ते हय एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम

davāviṃśe divase parāpte yò bhuṅkte haya ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

उपगम्य महाप्राज्ञ: पर्यमृच्छद् युधिष्ठिर:

English

One who eats once on the twenty-second day, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.91

धृतिमान अहिंसा निरतः सत्यवाग अनसूयकः लॊकान वसूनाम आप्नॊति दिवाकरसमप्रभः

dhṛtimāna ahiṃsā nirataḥ satyavāga anasūyakaḥ lòkāna vasūnāma āpnòti divākarasamaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

सुखका भागी हो सकता है? पादौ मूलेन राजेन्द्र जड्धायामथ रोहिणीम्

English

steadfast, devoted to non-harm, truthful and free of envy, attains the worlds of the Vasus, radiant as the sun.

अध्याय १३

श्लोक 110.92

कामचारी सुधा हारॊ विमानवरम आस्थितः रमते देवकन्याभिर दिव्याभरणभूषितः

kāmacārī sudhā hārò vimānavarama āsthitaḥ ramate devakanyābhira divyābharaṇabhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

और पिण्डलियोंमें रोहिणीको स्थापित करे

English

Moving at will, living on nectar, seated in an excellent car, he delights with divine maidens, adorned with divine ornaments.

अध्याय १३

श्लोक 110.93

तरयॊविंशे तु दिवसे पराशेद यस तव एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु मिताहारॊ जितेन्द्रियः

tarayòviṃśe tu divase parāśeda yasa tava ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu mitāhārò jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

गुहां तु फाल्गुनी विद्यात् कृत्तिका कटिकास्तथा पृष्ठमेव धनिष्ठासु अनुराधोत्तरास्तथा

English

One who eats once on the twenty-third day, always for twelve months, moderate in food and master of his senses,

अध्याय १३

श्लोक 110.94

वायॊर उशनसश चैव रुद्र लॊकं च गच्छति कामचारी कामगमः पूज्यमानॊ ऽपसरॊगणैः

vāyòra uśanasaśa caiva rudra lòkaṃ ca gacchati kāmacārī kāmagamaḥ pūjyamānò 'pasarògaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

धनिष्ठा, अनुराधा तथा उत्तराको स्थापित समझे

English

goes to the world of Vayu and Ushanas and to Rudra's world, moving and going at will and honoured by hosts of apsarases.

अध्याय १३

श्लोक 110.95

अनेकगुणपर्यन्तं विमानवरम आस्थितः रमते देवकन्याभिर दिव्याभरणभूषितः

anekaguṇaparyantaṃ vimānavarama āsthitaḥ ramate devakanyābhira divyābharaṇabhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

पुनर्वस्वड्गुली राजन्नाश्लेषासु नखास्तथा नखोंमें आश्लेषाकी स्थापना करे

English

Seated in an excellent car with many good qualities, he delights with divine maidens, adorned with divine ornaments.

अध्याय १३

श्लोक 110.96

चतुर्विंशे तु दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम

caturviṃśe tu divase yaḥ parāśeda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

समाप्ते तु घृतं दद्याद् ब्राह्मणे वेदपारगे

English

One who eats once on the twenty-fourth day, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.97

आदित्यानाम अधीवासे मॊदमानॊ वसेच चिरम दिव्यमाल्याम्बरधरॊ दिव्यगन्धानुलेपनः

ādityānāma adhīvāse mòdamānò vaseca cirama divyamālyāmbaradharò divyagandhānulepanaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको घृत दान करे जायते परिपूर्णाड़: पौर्णमास्येव चन्द्रमा:

English

rejoicing, lives long in the abode of the Adityas, wearing divine garlands and robes and anointed with divine scents.

अध्याय १३

श्लोक 110.98

विमाने काञ्चने दिव्ये हंसयुक्ते मनॊरमे रमते देवकन्यानां सहस्रैर अयुतैस तथा

vimāne kāñcane divye haṃsayukte manòrame ramate devakanyānāṃ sahasraira ayutaisa tathā

हिन्दी अर्थ

ज्ञानका भागी होता है

English

In a divine, charming golden car yoked with swans, he delights with thousands and myriads of divine maidens.

अध्याय १३

श्लोक 110.99

पञ्चविंशे तु दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु पुष्कलं यानम आरुहेत

pañcaviṃśe tu divase yaḥ parāśeda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu puṣkalaṃ yānama āruheta

हिन्दी अर्थ

श्रोतुमिच्छामि मर्त्यानां संसारविधिमुत्तमम् मनुष्योंकी संसारयात्राके निर्वाहकी उत्तम विधि सुनना चाहता हूँ

English

One who eats once on the twenty-fifth day, always for twelve months, mounts a splendid vehicle.

अध्याय १३

श्लोक 110.100

सिंहव्याघ्र परयुक्तैश च मेघस्वननिनादितैः रथैः स नन्दिघॊषैश च पृष्ठतः सॊ ऽनुगम्यते

siṃhavyāghra parayuktaiśa ca meghasvananināditaiḥ rathaiḥ sa nandighòṣaiśa ca pṛṣṭhataḥ sò 'nugamyate

हिन्दी अर्थ

उपवासैस्तथा तुल्यं तपःकर्म न विद्यते ऋषयश्न परां सिद्धिमुपवासैरवाप्रुवन्

English

He is followed from behind by chariots yoked with lions and tigers, thundering like clouds, with the sound of Nandi's drums,

अध्याय १३

श्लोक 110.101

देवकन्या समारूढै राजतैर विमलैः शुभैः विमानम उत्तमं दिव्यम आस्थाय सुमनॊहरम

devakanyā samārūḍhai rājataira vimalaiḥ śubhaiḥ vimānama uttamaṃ divyama āsthāya sumanòharama

हिन्दी अर्थ

उपवाससे ही सिद्धि प्राप्त हुई है

English

ridden by divine maidens, silver, spotless and fair, having mounted a divine and most charming car.

अध्याय १३

श्लोक 110.102

तत्र कल्पसहस्रं वै वसते सत्री शतावृते सुधा रसं चॊपजीवन्न अमृताव उपमम उत्तमम

tatra kalpasahasraṃ vai vasate satrī śatāvṛte sudhā rasaṃ còpajīvanna amṛtāva upamama uttamama

हिन्दी अर्थ

क्षान्तमेकेन भक्तेन तेन विप्रत्वमागत: सर्व एव दिवं प्राप्ता: क्षमावन्तो महर्षय:

English

There he lives a thousand kalpas surrounded by hundreds of women, living on the essence of nectar, supreme, like ambrosia.

अध्याय १३

श्लोक 110.103

षड्विंशे दिवसे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु नियतॊ नियताशनः

ṣaḍviṃśe divase yasa tu parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu niyatò niyatāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

यः प्रदर्शयते नित्यं न स दुःखमवाप्लुते

English

One who eats once on the twenty-sixth day, always for twelve months, restrained and restrained in food,

अध्याय १३

श्लोक 110.104

जितेन्द्रियॊ वीतरागॊ जुह्वानॊ जातवेदसम स पराप्नॊति महाभागः पूम्यमानॊ ऽपसरॊगणैः

jitendriyò vītarāgò juhvānò jātavedasama sa parāpnòti mahābhāgaḥ pūmyamānò 'pasarògaṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम् ध्रुवां च कीर्ति लभते नरोत्तम:

English

master of his senses, free of passion, offering to Agni Jatavedas, attains greatness, honoured by hosts of apsarases.

अध्याय १३

श्लोक 110.105

सप्तानां मरुतां लॊकान वसूनां चापि शॊ ऽशनुते विमाने सफाटिके दिव्ये सर्वरत्नैर अलंकृते

saptānāṃ marutāṃ lòkāna vasūnāṃ cāpi śò 'śanute vimāne saphāṭike divye sarvaratnaira alaṃkṛte

हिन्दी अर्थ

गुणाश्रैषां यथातथ्यं प्रेत्य चेह च सर्वश:

English

He gains the worlds of the seven Maruts and of the Vasus too, in a divine crystal car adorned with all jewels.

अध्याय १३

श्लोक 110.106

गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च पूज्यमानः परमॊदते दवे युगानां सहस्रे तु दिव्ये दिव्येन तेजसा

gandharvaira apsaròbhiśa ca pūjyamānaḥ paramòdate dave yugānāṃ sahasre tu divye divyena tejasā

हिन्दी अर्थ

बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तरा: नार्थन्यूनैरवगुणैरेकात्मभिरसंहतै:

English

Honoured by gandharvas and apsarases, he rejoices for two thousand yugas with divine radiance.

अध्याय १३

श्लोक 110.107

सप्तविंशे तु दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम

saptaviṃśe tu divase yaḥ parāśeda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu juhvānò jātavedasama

हिन्दी अर्थ

अर्थन्यूनैरवगुणैरेकात्मभिरसंहतै:

English

One who eats once on the twenty-seventh day, always for twelve months, offering to Agni Jatavedas,

अध्याय १३

श्लोक 110.108

फलं पराप्नॊति विपुलं देवलॊके च पूज्यते अमृताशी वसंस तत्र स वितृप्तः परमॊदते

phalaṃ parāpnòti vipulaṃ devalòke ca pūjyate amṛtāśī vasaṃsa tatra sa vitṛptaḥ paramòdate

हिन्दी अर्थ

षड्भिरेव स वर्षैस्तु सिध्यते नाज संशय: देवस्त्रीणामधीवासे नृत्यगीतनिनादिते

English

obtains vast fruit and is honoured in the world of the gods; living there on nectar, he rejoices, fully sated.

अध्याय १३

श्लोक 110.109

देवर्षिचरितं राजन राजर्षिभिर अधिष्ठितम अध्यावसति दिव्यात्मा विमानवरम आस्थितः

devarṣicaritaṃ rājana rājarṣibhira adhiṣṭhitama adhyāvasati divyātmā vimānavarama āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रीणि वर्षाणि य: प्राशेत् सततं त्वेकभोजनम्

English

O king, seated in an excellent car, he dwells in the place frequented by divine sages and royal sages, divine of soul.

अध्याय १३

श्लोक 110.110

सत्रीभिर मनॊऽभिरामाभी रममाणॊ मदॊत्कटः युगकक्ल्प सहस्राणि तरीण्य आवसति वै सुखम

satrībhira manò'bhirāmābhī ramamāṇò madòtkaṭaḥ yugakaklpa sahasrāṇi tarīṇya āvasati vai sukhama

हिन्दी अर्थ

क्षान्तो दान्तो जितक्रोध: स गच्छति परां गतिम्

English

Delighting with charming women, proud and excited, he dwells happily three thousand yugas and kalpas.

अध्याय १३

श्लोक 110.111

यॊ ऽषटाविंशे तु दिवसे पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जितात्मा विजितेन्द्रियः

yò 'ṣaṭāviṃśe tu divase parāśnīyāda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāṃsa tu jitātmā vijitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वे समाप्ते ततः पद्मे सो5प्सरोभिवसेत् सह सदा द्वादशमासांस्तु जुह्मानो जातवेदसम्

English

One who eats once on the twenty-eighth day, always for twelve months, self-controlled and master of his senses,

अध्याय १३

श्लोक 110.112

फलं देवर्षिचरितं विपुलं समुपाश्नुते भॊगवांस तेजसा भाति सहस्रांशुर इवामलः

phalaṃ devarṣicaritaṃ vipulaṃ samupāśnute bhògavāṃsa tejasā bhāti sahasrāṃśura ivāmalaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोति मानव:

English

obtains the vast fruit frequented by divine sages, enjoys pleasures, and shines with splendour like the spotless thousand-rayed sun.

अध्याय १३

श्लोक 110.113

सुकुमार्यश च नार्यस तं रममाणाः सुवर्चसः पीनस्तनॊरु जघना दिव्याभरणभूषिताः

sukumāryaśa ca nāryasa taṃ ramamāṇāḥ suvarcasaḥ pīnastanòru jaghanā divyābharaṇabhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रलोके च वसते वरस्त्रीभि: समावृत: सदा द्वादशमासांस्तु जुह्ॉलानो जातवेदसम्

English

Delicate women of fine radiance, with full breasts and thighs, adorned with divine ornaments, delight him.

अध्याय १३

श्लोक 110.114

रमयन्ति मनःकान्ता विमाने सूर्यसंनिभे सर्वकामगमे दिव्ये कल्पायुत शतं समाः

ramayanti manaḥkāntā vimāne sūryasaṃnibhe sarvakāmagame divye kalpāyuta śataṃ samāḥ

हिन्दी अर्थ

अतितात्रस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोत्यनुत्तमम्

English

They delight him, beloved of heart, in a car like the sun, divine and going wherever one wishes, for a hundred ayutas of kalpa-years.

अध्याय १३

श्लोक 110.115

एकॊनत्रिंशे दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै सत्यव्रतपरायणः

ekònatriṃśe divase yaḥ parāśeda ekabhòjanama sadā davādaśa māsāna vai satyavrataparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तर्षीणां सदा लोके सो5प्सरोभिव॑सेत् सह दिवसे यश्नतुर्थे तु प्राश्नीयादेकभोजनम्

English

One who eats once on the twenty-ninth day, always for twelve months, devoted to truthful vows,

अध्याय १३

श्लोक 110.116

तस्य लॊकाः शुभा दिव्या देवराजर्षिपूजिताः विमानं चन्द्र शुभाभं दिव्यं समधिगच्छति

tasya lòkāḥ śubhā divyā devarājarṣipūjitāḥ vimānaṃ candra śubhābhaṃ divyaṃ samadhigacchati

हिन्दी अर्थ

वाजपेयस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोत्यनुत्तमम्

English

has fair, divine worlds honoured by gods and royal sages, and reaches a divine car bright as the moon.

अध्याय १३

श्लोक 110.117

जातरूपमयं युक्तं सर्वरत्नविभूषितम अप्सरॊगणसंपूर्णं गन्धर्वैर अभिनादितम

jātarūpamayaṃ yuktaṃ sarvaratnavibhūṣitama apsarògaṇasaṃpūrṇaṃ gandharvaira abhināditama

हिन्दी अर्थ

सागरस्य च पर्यन्ते वासवं लोकमावसेत् दिवसे पञ्चमे यस्तु प्राश्नीयादेकभोजनम्

English

It is made of gold, well yoked, adorned with all jewels, full of hosts of apsarases and resounding with gandharvas.

अध्याय १३

श्लोक 110.118

तत्र चैनं शुभा नार्यॊ दिव्याभरणभूषिताः मनॊऽभिरामा मधुरा रमयन्ति मदॊत्कटाः

tatra cainaṃ śubhā nāryò divyābharaṇabhūṣitāḥ manò'bhirāmā madhurā ramayanti madòtkaṭāḥ

हिन्दी अर्थ

अलुब्ध: सत्यवादी च ब्रह्मण्यश्वाविहिंसक:

English

There fair women adorned with divine ornaments, charming, sweet and ardent, delight him.

अध्याय १३

श्लोक 110.119

भॊगवांस तेजसा युक्तॊ वैश्वानरसमप्रभः दिव्यॊ दिव्येन वपुषा भराजमान इवामरः

bhògavāṃsa tejasā yuktò vaiśvānarasamaprabhaḥ divyò divyena vapuṣā bharājamāna ivāmaraḥ

हिन्दी अर्थ

आवर्तनानि चत्वारि तथा पद्मानि द्वादशश दिवसे यस्तु षषछ्े वै मुनि: प्राशेत भोजनम्

English

Enjoying pleasures, endowed with splendour, bright as Vaishvanara, divine, shining with a divine form like an immortal,

अध्याय १३

श्लोक 110.120

वसूनां मरुतां चैव साध्यानाम अश्विनॊस तथा रुद्राणां च तथा लॊकान बरह्मलॊकं च गच्छति

vasūnāṃ marutāṃ caiva sādhyānāma aśvinòsa tathā rudrāṇāṃ ca tathā lòkāna barahmalòkaṃ ca gacchati

हिन्दी अर्थ

अग्निज्वालासमाभासं हंसबर्हिणसेवितम् कोटीसहसंरं वर्षाणां त्रीणि कोटिशतानि च

English

he goes to the worlds of the Vasus, the Maruts, the Sadhyas, the Ashvins and the Rudras, and to Brahma's world.

अध्याय १३

श्लोक 110.121

यस तु मासे गते भुङ्क्ते एकभक्तं शमात्मकः सदा दवादश मासान वै बरह्मलॊकम अवाप्नुयात

yasa tu māse gate bhuṅkte ekabhaktaṃ śamātmakaḥ sadā davādaśa māsāna vai barahmalòkama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

अयुतानि च पञ्चाशदृक्षचर्मशतस्य च

English

One who, serene in soul, eats one meal when a month has passed, always for twelve months, would attain Brahma's world.

अध्याय १३

श्लोक 110.122

सुधा रसकृताहारः शरीमान सर्वमनॊहरः तेजसा वपुषा लक्ष्म्या भराजते रश्मिवान इव

sudhā rasakṛtāhāraḥ śarīmāna sarvamanòharaḥ tejasā vapuṣā lakṣmyā bharājate raśmivāna iva

हिन्दी अर्थ

दिवसे सप्तमे यस्तु प्राश्नलीयादेकभोजनम् सरस्वती गोपयानो ब्रह्मचर्य समाचरन्

English

Fed on the essence of nectar, glorious and charming to all, he shines with splendour, form and beauty like one with rays.

अध्याय १३

श्लोक 110.123

दिव्यमाल्याम्बरधरॊ दिव्यगन्धानुलेपनः सुखेष्व अभिरतॊ यॊगी दुःखानाम अविजानकः

divyamālyāmbaradharò divyagandhānulepanaḥ sukheṣva abhiratò yògī duḥkhānāma avijānakaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुषो मरुतां लोकमिन्द्रलोक॑ च गच्छति

English

Wearing divine garlands and robes, anointed with divine scents, devoted to pleasures, a yogin ignorant of sorrows,

अध्याय १३

श्लोक 110.124

सवयंप्रभाभिर नारीभिर विमानस्थॊ महीयते रुद्र देवर्षिकन्याभिः सततं चाभिपूज्यते

savayaṃprabhābhira nārībhira vimānasthò mahīyate rudra devarṣikanyābhiḥ satataṃ cābhipūjyate

हिन्दी अर्थ

फलं॑ बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते नर: यस्तु संवत्सरं क्षान्तो भुड्क्तेडहन्यष्टमे नर:

English

seated in his car he is honoured by self-radiant women, and constantly worshipped by Rudra's and the divine sages' maidens.

अध्याय १३

श्लोक 110.125

नानाविध सुरूपाभिर नाना रागाभिर एव च नाना मधुरभाषाभिर नाना रतिभिर एव च

nānāvidha surūpābhira nānā rāgābhira eva ca nānā madhurabhāṣābhira nānā ratibhira eva ca

हिन्दी अर्थ

पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोत्यनुत्तमम्

English

By women of many fair forms and many passions, of many sweet speeches and many delights,

अध्याय १३

श्लोक 110.126

विमाने नगराकारे सूर्यवत सूर्यसंनिभे पृष्ठतः सॊमसंकाशे उदक चैवाभ्र संनिभे

vimāne nagarākāre sūryavata sūryasaṃnibhe pṛṣṭhataḥ sòmasaṃkāśe udaka caivābhra saṃnibhe

हिन्दी अर्थ

कृष्णा: कनकगोर्यश्न नार्य: श्यामास्तथापरा: यस्तु संवत्सरं भुड्क्ते नवमे नवमे5हनि

English

in a car shaped like a city, bright as the sun, behind like the moon, to the north like a cloud,

अध्याय १३

श्लोक 110.127

दक्षिणायां तु रक्ताभे अधस्तान निल मण्डले ऊर्ध्वं चित्राभिसंकाशे नैकॊ वसति पूजितः

dakṣiṇāyāṃ tu raktābhe adhastāna nila maṇḍale ūrdhvaṃ citrābhisaṃkāśe naikò vasati pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वमेधसहस्रस्य फल प्राप्रोत्यनुत्तमम्

English

red to the south, a blue circle below, above resembling varied colours, he lives alone, honoured.

अध्याय १३

श्लोक 110.128

यावद वर्षसहस्रं तु जम्बूद्वीपे परवर्षति तावत संवत्सराः परॊक्ता बरह्मलॊकस्य धीमतः

yāvada varṣasahasraṃ tu jambūdvīpe paravarṣati tāvata saṃvatsarāḥ paròktā barahmalòkasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

दीप्तसूर्याग्नितेजोभिर्दिव्यमालाभिरेव च यस्तु संवत्सरं भुड्क्ते दशाहे वै गते गते

English

As many years as there are in a thousand years of rain falling on Jambudvipa, so many years are declared for the wise one of Brahma's world.

अध्याय १३

श्लोक 110.129

विप्रुषश चैव यावन्त्यॊ निपतन्ति नभस्तलात वर्षासु वर्षतस तावन निवसत्य अमरप्रभः

vipruṣaśa caiva yāvantyò nipatanti nabhastalāta varṣāsu varṣatasa tāvana nivasatya amaraprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मकन्यानिवासे च सर्वभूतमनोहरे

English

As many drops as fall from the sky in the rainy season, so long does he dwell, radiant as an immortal.

अध्याय १३

श्लोक 110.130

मासॊपवासी वर्षैस तु दशभिर सवर्गम उत्तमम महर्षित्वम अथासाद्य स शरीरगतिर भवेत

māsòpavāsī varṣaisa tu daśabhira savargama uttamama maharṣitvama athāsādya sa śarīragatira bhaveta

हिन्दी अर्थ

विचित्रमणिमालाभिननदितं शंखनि:स्वनै:

English

One who fasts a month at a time, after ten years attains the highest heaven; having reached the state of a great sage, he goes with his body.

अध्याय १३

श्लोक 110.131

मुनिर दान्तॊ जितक्रॊधॊ जितशिश्नॊदरः सदा जुह्वन्न अग्नींश च नियतः संध्यॊपासनसेविता

munira dāntò jitakròdhò jitaśiśnòdaraḥ sadā juhvanna agnīṃśa ca niyataḥ saṃdhyòpāsanasevitā

हिन्दी अर्थ

आरोहति महद् यानं॑ हंससारसनादितम् सदा द्वादशमासांस्तु जुह्ॉनानो जातवेदसम्

English

A sage, self-controlled, with anger conquered, master of belly and sex, always offering to the fires, restrained, attending to the twilight prayers,

अध्याय १३

श्लोक 110.132

बहुभिर नियमैर एवं मासान अश्नाति यॊ नरः अभ्रावकाश शीलश च तस्य वासॊ निरुच्यते

bahubhira niyamaira evaṃ māsāna aśnāti yò naraḥ abhrāvakāśa śīlaśa ca tasya vāsò nirucyate

हिन्दी अर्थ

अनृतं च न भाषेत मातापित्रो: कृतेपि वा

English

who in this way, with many observances, eats by the month and lives under the open sky, his dwelling is declared.

अध्याय १३

श्लोक 110.133

दिवं गत्वा शरीरेण सवेन राजन यथामरः सवर्गं पुण्यं यथाकामम उपभुङ्क्ते यथाविधि

divaṃ gatvā śarīreṇa savena rājana yathāmaraḥ savargaṃ puṇyaṃ yathākāmama upabhuṅkte yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

अश्वमेधसहस्रस्य फल प्राप्नोत्यनुत्तमम् कुमार्य: काउ्चनाभासा रूपवत्यो नयन्ति तम्

English

Having gone to heaven in his own body, O king, like an immortal, he enjoys holy heaven as he wishes, by rule.

अध्याय १३

श्लोक 110.134

एष ते भरतश्रेष्ठ यज्ञानां विधिर उत्तमः वयाख्यातॊ हय आनुपूर्व्येण उपवासफलात्मकः

eṣa te bharataśreṣṭha yajñānāṃ vidhira uttamaḥ vayākhyātò haya ānupūrvyeṇa upavāsaphalātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षाण्यपरिमेयानि युगान्ताग्निसमप्र भ:

English

This, best of the Bharatas, is the supreme rule of sacrifices, explained in order, whose substance is the fruit of fasting.

अध्याय १३

श्लोक 110.135

दरिद्रैर मनुजैः पार्थ पराप्यं यज्ञफलं यथा उपवासम इमं कृत्वा गच्छेच च परमां गतिम देवद्विजातिपूजायां रतॊ भरतसत्तम

daridraira manujaiḥ pārtha parāpyaṃ yajñaphalaṃ yathā upavāsama imaṃ kṛtvā gaccheca ca paramāṃ gatima devadvijātipūjāyāṃ ratò bharatasattama

हिन्दी अर्थ

रुद्रं नित्यं प्रणमते देवदानवसम्मतम् दिवसे द्वादशे यस्तु प्राप्ते वै प्राशते हवि:

English

Thus, Partha, poor men can obtain the fruit of sacrifice; having kept this fast, one may go to the highest goal, devoted to the worship of gods and the twice-born, O best of the Bharatas.

अध्याय १३

श्लोक 110.136

उपवासविधिस तव एष विस्तरेण परकीर्तितः नियतेष्व अप्रमत्तेषु शौचवत्सु महात्मसु

upavāsavidhisa tava eṣa vistareṇa parakīrtitaḥ niyateṣva apramatteṣu śaucavatsu mahātmasu

हिन्दी अर्थ

आदित्यद्वादशं तस्य विमान संविधीयते

English

This rule of fasting has been told in detail for the self-controlled, the heedful, the pure and the great-souled,

अध्याय १३

श्लोक 110.137

दम्भद्रॊह निवृत्तेषु कृतबुद्धिषु भारत अचलेष्व अप्रकम्पेषु मा ते भूद अत्र संशयः

dambhadròha nivṛtteṣu kṛtabuddhiṣu bhārata acaleṣva aprakampeṣu mā te bhūda atra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अट्टैर्महद्धि: संयुक्त ब्रह्मलोके प्रतिष्ठितम् ऋषिरेवं महाभागस्त्वड्रिरा प्राह धर्मवित्

English

for those turned from hypocrisy and malice, of resolved mind, steady and unshaken; let there be no doubt in you about this.

अध्याय १३

श्लोक 111.1

[य] यद वरं सर्वतीर्थानां तद बरवीहि पितामह यत्र वै परमं शौचं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि

[ya] yada varaṃ sarvatīrthānāṃ tada baravīhi pitāmaha yatra vai paramaṃ śaucaṃ tana me vayākhyātuma arhasi

हिन्दी अर्थ

परलोककी राह लेते हैं, उस समय उनके पीछे कौन जाता है?

English

those high and great mountains is situated that excellent region where Mahadeva, dressed as an humble ascetic, has taken up his residence. He circumambulated the spot, with concentrated mind, bending his head in reverence the while. Descending then on the Earth, he considered himself sanctified for having obtained a sight of that holy spot which is the abode of Mahadeva. Having circumambulated that mountain thrice, the Rishi, with face turned towards the north, proceeded with a joyous heart. He then beheld another forest that was very delightful in aspect. It was adorned with the fruits and roots of every season, and it resounded with the music of winged warblers numbering by thousands. There were many delightful groves throughout the forest. The illustrious Rishi then beheld a charming hermitage. The Rishi saw also many golden hills decked with gems and possessed of diverse forms. In the begemmed soil he saw many lakes and tanks also. And he saw diverse other objects that were exceedingly delightful. Beholding these things, the mind of that Rishi of cleansed soul became filled with joy. He then saw a beautiful mansion made of gold and adorned with gems of many kinds. Of wonderful structure, that mansion surpassed the place of Kuvera himself in every respect. Around it there were many hills and mounts of jewels and gems. Many beautiful cars and many heaps of diverse kinds of jewels also were visible in that

अध्याय १३

श्लोक 111.2

[भ] सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणाम यत तु तीर्थं च शौचं च तन मे शृणु समाहितः

[bha] sarvāṇi khalu tīrthāni guṇavanti manīṣiṇāma yata tu tīrthaṃ ca śaucaṃ ca tana me śṛṇu samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छेत् स्वर्गगतिं पराम् तस्मान्न्यायागतैरर्थर्धर्म सेवेत पण्डित:

English

[Bhishma] All holy places are indeed virtuous for the wise; but hear from me attentively what is a tirtha and what is purity.

अध्याय १३

श्लोक 111.3

अगाधे विमले शुद्धे सत्यतॊये धृतिह्रदे सनातव्यं मानसे तीर्थे सत्त्वम आलम्ब्य शाश्वतम

agādhe vimale śuddhe satyatòye dhṛtihrade sanātavyaṃ mānase tīrthe sattvama ālambya śāśvatama

हिन्दी अर्थ

धर्मश्चार्थश्॒ कामश्च त्रितयं जीविते फलम्

English

One should bathe in the mental tirtha, in the fathomless, clear, pure lake of steadfastness with the water of truth, holding to eternal goodness.

अध्याय १३

श्लोक 111.4

तीर्थशौचम अनर्थित्वम आर्दवं सत्यम आर्जवम अहिंसा सर्वभूतानाम आनृशंस्यं दमः शमः

tīrthaśaucama anarthitvama ārdavaṃ satyama ārjavama ahiṃsā sarvabhūtānāma ānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ

हिन्दी अर्थ

इन तीनोंको उपलब्ध करना चाहिए श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्ते परं हितम्

English

The purity of a tirtha is freedom from desire for gain, gentleness, truth, uprightness, non-harm to all beings, absence of cruelty, self-control and calm.

अध्याय १३

श्लोक 111.5

निर्ममा निरहंकारा निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः शुचयस तीर्थभूतास ते ये भैक्षम उपभुञ्जते

nirmamā nirahaṃkārā nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ śucayasa tīrthabhūtāsa te ye bhaikṣama upabhuñjate

हिन्दी अर्थ

मृतं शरीरं हि नृणां सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम्

English

Those who are free of possessiveness, of ego, of dualities and of acquisition, who live on alms, are pure and are themselves tirthas.

अध्याय १३

श्लोक 111.6

तत्त्ववित तव अनहंबुद्धिस तीर्थं परमम उच्यते शौचलक्षणम एतत ते सर्वत्रैवान्ववेक्षणम

tattvavita tava anahaṃbuddhisa tīrthaṃ paramama ucyate śaucalakṣaṇama etata te sarvatraivānvavekṣaṇama

हिन्दी अर्थ

उसका अनुसरण करता है? पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनोडन्तक:

English

One who knows the truth and has no thought of "I" is called the supreme tirtha. This is the mark of purity: seeing the same everywhere.

अध्याय १३

श्लोक 111.7

रजस तमः सत्त्वम अथॊ येषां निर्धौतम आत्मनः शौचाशौचे न ते सक्ताः सवकार्यपरिमार्गिणः

rajasa tamaḥ sattvama athò yeṣāṃ nirdhautama ātmanaḥ śaucāśauce na te saktāḥ savakāryaparimārgiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूता निशानिशम्

English

Those whose self has washed off passion, darkness and goodness are not attached to purity or impurity, and seek only their own task.

अध्याय १३

श्लोक 111.8

सर तयागेष्व अभिरताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः शौचेन वृत्तशौचार्थास ते तीर्थाः शुचयश च ते

sara tayāgeṣva abhiratāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ śaucena vṛttaśaucārthāsa te tīrthāḥ śucayaśa ca te

हिन्दी अर्थ

त्वगस्थिमांसं शुक्रे च शोणितं च महामते देवता: पञ्चभूतस्था: कि भूयः श्रोतुमिच्छसि

English

Delighting in renunciation, all-knowing and all-seeing, they are, by purity of conduct, the purity of purposes; they are holy places and pure.

अध्याय १३

श्लोक 111.9

नॊदक कलिन्नगात्रस तु सनात इत्य अभिधीयते स सनातॊ यॊ दमस्नातः स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः

nòdaka kalinnagātrasa tu sanāta itya abhidhīyate sa sanātò yò damasnātaḥ sa bāhyābhyantaraḥ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा

English

One whose body is merely wet with water is not called bathed; he who has bathed in self-control is bathed, pure within and without.

अध्याय १३

श्लोक 111.10

अतीतेष्व अनपेक्षा ये पराप्तेष्व अर्थेषु निर्ममाः शौचम एव परं तेषां येषां नॊत्पद्यते सपृहा

atīteṣva anapekṣā ye parāpteṣva artheṣu nirmamāḥ śaucama eva paraṃ teṣāṃ yeṣāṃ nòtpadyate sapṛhā

हिन्दी अर्थ

पृच्छैनं सुमहाभागमेतद् गुह्मूं सनातनम् महाभागसे इस सनातन गूढ़ विषयको पूछो

English

place. The Rishi beheld there the river Mandakini whose waters were strewn with many Mandara flowers. Many gems also were seen there that were self-luminous, and the soil all around was decked with diamonds of diverse species. The palatial mansion which the Rishi saw contained many chambers whose arches were embellished with various kinds of stones. Those chambers were adorned also with nets of pearls interspersed with jewels and gems of different species. Diverse kinds of beautiful objects capable of stealing the heart and the eye, surrounded that palace. That delightful retreat was inhabited by numerous Rishis. Beholding these beautiful sights all around, the Rishi began to think where he would take shelter. Proceeding then to the gate of the mansion, he uttered these words: —Let those that live here know that a guest has come (desirous of shelter). Hearing the voice of the Rishi, a number of maidens came out together from that palace. They were seven in number, O King, of different styles of beauty, all of them were exceedingly charming. Every one of those maidens upon whom the Rishi cast his eyes, stole his heart. The sage could not, with even his best efforts, control his mind. Indeed, at the sight of those maidens of very superior beauty, his heart lost all its tranquillity. Seeing himself yielding to such influences, the Rishi made a vigorous effort and possessed as he was of great wisdom he at last succeeded in controlling himself. Those damsels then addressed the Rishi, saying,— Let the illustrious one enter. Filled with curiosity in respect of those exceedingly beautiful damsels as also of that palatial mansion, the regenerate Rishi entered as he was bidden. Entering the mansion he beheld an old lady, with indications of decrepitude, attired in white robes and adorned with every kind of ornament. The Rishi blessed her, saying,— Good be to you.— The old lady returned his good wishes in proper form. Rising up, she offered a seat to the Rishi. Having taken his seat, Ashtavakra said,— Let all the damsels go to their respective quarters. Only let one stay here. Let that one remain here who is possessed of wisdom and who has tranquillity of heart. Indeed, let all the others go away at their will.— Thus addressed, all those damsels circumambulated the Rishi and then left the chamber. Only that aged lady remained there. The day quickly passed and night came. The Rishi seated on a splendid bed, addressed the old lady, saying,— O blessed lady, the night is deepening. Do thou address thyself to sleep. Their conversation

अध्याय १३

श्लोक 111.11

परज्ञानं शौचम एवेह शरीरस्य विशेषतः तथा निष किंचनत्वं च मनसश च परसन्नता

parajñānaṃ śaucama eveha śarīrasya viśeṣataḥ tathā niṣa kiṃcanatvaṃ ca manasaśa ca parasannatā

हिन्दी अर्थ

वक्ता बृहस्पतिसमो न हान्यो विद्यते क्वचित्

English

Knowledge is the body's chief purity here, and so are having nothing of one's own and clarity of mind.

अध्याय १३

श्लोक 111.12

वृत्तशौचं मनः शौचं तीर्थशौचं परं हितम जञानॊत्पन्नं च यच छौचं तच छौचं परमं मतम

vṛttaśaucaṃ manaḥ śaucaṃ tīrthaśaucaṃ paraṃ hitama jañānòtpannaṃ ca yaca chaucaṃ taca chaucaṃ paramaṃ matama

हिन्दी अर्थ

आजगाम विशुद्धात्मा नाकपृष्ठाद् बृहस्पति: पूजामनुपमां चक्रे सर्वे ते च सभासद:

English

Purity of conduct, purity of mind and purity of tirtha are the highest good; the purity born of knowledge is held to be supreme.

अध्याय १३

श्लोक 111.13

मनसाथ परदीपेन बरह्म जञानबलेन च सनाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः कषेत्रज्ञदर्शिनः

manasātha paradīpena barahma jañānabalena ca sanātā ye mānase tīrthe tajjñāḥ kaṣetrajñadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

उन सभी सभासदोंने बृहस्पतिजीकी अनुपम पूजा की

English

Those who have bathed in the mental tirtha with the lamp of the mind and the power of knowledge of Brahman are the knowers who see the knower of the field.

अध्याय १३

श्लोक 111.14

समारॊपितशौचस तु नित्यं भव समन्वितः केवलंगुण संपन्नः शुचिर एव नरः सदा

samāròpitaśaucasa tu nityaṃ bhava samanvitaḥ kevalaṃguṇa saṃpannaḥ śucira eva naraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

उपगम्य यथान्यायं प्रश्न॑ पप्रच्छ तत्त्वतः रीतिसे यह तात्विक प्रश्न उपस्थित किया

English

One who always has purity laid upon him and is endowed with good, endowed only with virtues, is a man ever pure.

अध्याय १३

श्लोक 111.15

शरीरस्थानि तीर्थानि परॊक्तान्य एतानि भारत पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्य अपि

śarīrasthāni tīrthāni paròktānya etāni bhārata pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni śṛṇu tānya api

हिन्दी अर्थ

मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरु:

English

These tirthas within the body have been told, O Bharata; hear also of the holy tirthas on the earth.

अध्याय १३

श्लोक 111.16

यथा शरीरस्यॊद्देशाः शुचयः परिनिर्मिताः तथा पृथिव्या भागाश च पुण्यानि सलिलानि च

yathā śarīrasyòddeśāḥ śucayaḥ parinirmitāḥ tathā pṛthivyā bhāgāśa ca puṇyāni salilāni ca

हिन्दी अर्थ

मृतं शरीरमुत्सज्य काष्ठलोष्टसमं जना: एक: प्रसूयते राजन्नेक एव विनश्यति

English

As the parts of the body are made pure, so are the parts of the earth, and holy waters.

अध्याय १३

श्लोक 111.17

परार्थनाच चैव तीर्थस्य सनानाच च पितृतर्पणात धुनन्ति पापं तीर्थेषु पूता यान्ति दिवं सुखम

parārthanāca caiva tīrthasya sanānāca ca pitṛtarpaṇāta dhunanti pāpaṃ tīrtheṣu pūtā yānti divaṃ sukhama

हिन्दी अर्थ

ही दुःखसे पार होता तथा अकेला ही दुर्गति भोगता है

English

By prayer to a tirtha, by bathing and offering to the ancestors, they shake off sin at the tirthas and, purified, go happily to heaven.

अध्याय १३

श्लोक 111.18

परिग्रहाच च साधूनां पृथिव्याश चैव तेजसा अतीव पुण्यास ते भागाः सलिलस्य च तेजसा

parigrahāca ca sādhūnāṃ pṛthivyāśa caiva tejasā atīva puṇyāsa te bhāgāḥ salilasya ca tejasā

हिन्दी अर्थ

असहाय: पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरु: मृतं शरीरमुत्सज्य काष्ठलोष्टसमं जना:

English

By the acceptance of the good and by the earth's power, those places are exceedingly holy, and by the power of the water.

अध्याय १३

श्लोक 111.19

मनसश च पृथिव्याश च पुण्यतीर्थास तथापरे उभयॊर एव यः सनातः स सिद्धिं शीघ्रम आप्नुयात

manasaśa ca pṛthivyāśa ca puṇyatīrthāsa tathāpare ubhayòra eva yaḥ sanātaḥ sa siddhiṃ śīghrama āpnuyāta

हिन्दी अर्थ

तैस्तच्छरीरमुत्सृष्ट धर्म एकोडनुगच्छति

English

Other holy tirthas are of the mind and of the earth; one who has bathed in both soon attains perfection.

अध्याय १३

श्लोक 111.20

यथाबलं करिया हीनं करिया वा बलवर्जिता नेह साधयते कार्यं समायुक्तस तु सिध्यति

yathābalaṃ kariyā hīnaṃ kariyā vā balavarjitā neha sādhayate kāryaṃ samāyuktasa tu sidhyati

हिन्दी अर्थ

करे। एकमात्र धर्म ही परलोकमें मनुष्योंका सहायक है

English

An act without strength, or strength without action, does not accomplish the aim here; only when joined does it succeed.

अध्याय १३

श्लोक 111.21

एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्विताः ततः सिद्धिम अवाप्नॊति दविविधं शौचम उत्तमम

evaṃ śarīraśaucena tīrthaśaucena cānvitāḥ tataḥ siddhima avāpnòti davividhaṃ śaucama uttamama

हिन्दी अर्थ

लोभान्मोहादनुक्रोशाद् भयाद् वाप्यबहुश्रुत: दया अथवा भयसे न करने योग्य पापकर्म कर बैठता है

English

So, endowed with bodily purity and purity of tirtha, one then gains perfection; supreme is the twofold purity.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.