Mahabharata· Mahābhārata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 36/65 · श्लोक 218.1–220.118WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ179 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 218.1

[भी] शतक्रतुर अथापश्यद बलेर दीप्तां महात्मनः सवरूपिणीं शरीराद धि तदा निष्क्रामतीं शरियम

[bhī] śatakratura athāpaśyada balera dīptāṃ mahātmanaḥ savarūpiṇīṃ śarīrāda dhi tadā niṣkrāmatīṃ śariyama

हिन्दी अर्थ

बंद कर देनेसे शरीरके अग्नितत्त्वका नाश हो जाता है

English

"'Bhishma said, 'In this connection, O Yudhishthira, the old account of a conversation between Vrihaspati and Sakra is cited.'

अध्याय १२

श्लोक 218.2

तां दीप्तां परभया दृष्ट्वा भगवान पाकशासनः विस्मयॊत्फुल्लनयनॊ बलिं पप्रच्छ वासवः

tāṃ dīptāṃ parabhayā dṛṣṭvā bhagavāna pākaśāsanaḥ vismayòtphullanayanò baliṃ papraccha vāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

समिधामिव दग्धानां यथानिनिर्दश्यते तथा

English

Seeing her shining with radiance, the blessed Shakra, Vasava, his eyes wide with astonishment, asked Bali:

अध्याय १२

श्लोक 218.3

बले केयम अपक्रान्ता रॊचमाना शिखन्दिनी तवत्तः सथिता सकेयूरा दीप्यमाना सवतेजसा

bale keyama apakrāntā ròcamānā śikhandinī tavattaḥ sathitā sakeyūrā dīpyamānā savatejasā

हिन्दी अर्थ

तेषां त्रयाणामेकत्वाद् द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम्

English

"Bali, who is this going out, shining, crested, who stood with you, with armlets, shining by her own splendour?"

अध्याय १२

श्लोक 218.4

[बलि] न हीमाम आसुरीं वेद्मि न दैवीं न च मानुषीम तवम एवैनां पृच्छ मा वा यथेष्टं कुरु वासव

[bali] na hīmāma āsurīṃ vedmi na daivīṃ na ca mānuṣīma tavama evaināṃ pṛccha mā vā yatheṣṭaṃ kuru vāsava

हिन्दी अर्थ

इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचमीरयते च कः

English

[Bali said:] "I know her neither as asuric, divine nor human; ask her yourself, or do as you please, Vasava."

अध्याय १२

श्लोक 218.5

[षक्र] का तवं बलेर अपक्रान्ता रॊचमाना शिखन्दिनी अजानतॊ ममाचक्ष्व नामधेयं शुचिस्मिते

[ṣakra] kā tavaṃ balera apakrāntā ròcamānā śikhandinī ajānatò mamācakṣva nāmadheyaṃ śucismite

हिन्दी अर्थ

किसे शोक और उद्वेग होता है? इच्छा, ध्यान, द्वेष और बातचीत कौन करता है?

English

[Shakra said:] "Who are you, who have gone out from Bali, shining, crested? Tell me, who do not know, your name, fair-smiling one.

अध्याय १२

श्लोक 218.6

का तवं तिष्ठसि मायेव दीप्यमाना सवतेजसा हित्वा दैत्येश्वरं सुभ्रु तन ममाचक्ष्व तत्त्वतः

kā tavaṃ tiṣṭhasi māyeva dīpyamānā savatejasā hitvā daityeśvaraṃ subhru tana mamācakṣva tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

स्पर्श च रूप॑ च गुणांश्व येडन्ये

English

Who are you, standing like illusion, shining by your own splendour, having left the lord of the Daityas, fair-browed? Tell me that truly."

अध्याय १२

श्लोक 218.7

[षरी] न मा विरॊचनॊ वेद न मा वैरॊचनॊ बलिः आहुर मां दुःसहेत्य एवं विधित्सेति च मां विदुः

[ṣarī] na mā viròcanò veda na mā vairòcanò baliḥ āhura māṃ duḥsahetya evaṃ vidhitseti ca māṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

रस, गन्ध, स्पर्श तथा शब्दका और दूसरे भी जो गुण हैं, उनका अनुभव करता है

English

[Shri said:] "Virochana did not know me, nor Bali, Virochana's son; they call me Duhsaha and Vidhitsa.

अध्याय १२

श्लोक 218.8

भूतिर लक्ष्मीति माम आहुः शरीर इत्य एवं च वासव तवं मां शक्र न जानीसे सर्वे देवा न मां विदुः

bhūtira lakṣmīti māma āhuḥ śarīra itya evaṃ ca vāsava tavaṃ māṃ śakra na jānīse sarve devā na māṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

तदा शान्ते शरीराग्नौ देहत्यागे न नश्यति

English

They call me Bhuti, Lakshmi, and Shri, Vasava; you, Shakra, do not know me; none of the gods know me."

अध्याय १२

श्लोक 218.9

[षक्र] किम इदं तवं मम कृते उताहॊ बलिनः कृते दुःसहे विजहास्य एनं चिरसंवासिनी सती

[ṣakra] kima idaṃ tavaṃ mama kṛte utāhò balinaḥ kṛte duḥsahe vijahāsya enaṃ cirasaṃvāsinī satī

हिन्दी अर्थ

तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत्

English

[Shakra said:] "Why do you do this for me, or for Bali, that you, long a dweller, leave him, Duhsaha?"

अध्याय १२

श्लोक 218.10

[षरी] न धाता न विधाता मां विदधाति कथं चन कालस तु शक्र पर्यायान मैनं शक्रावमन्यथाः

[ṣarī] na dhātā na vidhātā māṃ vidadhāti kathaṃ cana kālasa tu śakra paryāyāna mainaṃ śakrāvamanyathāḥ

हिन्दी अर्थ

पंचत्वको प्राप्त हो जाता है

English

"Sakra said, 'What is that one act, O regenerate one, by accomplishing which with care, a person may become the object of regard with all creatures and acquire great celebrity?'

अध्याय १२

श्लोक 218.11

[षक्र] कथं तवया बलिस तयक्तः किमर्थं वा शिखन्दिनि कथं च मां न जह्यास तवं तन मे बरूहि शुचिस्मिते

[ṣakra] kathaṃ tavayā balisa tayaktaḥ kimarthaṃ vā śikhandini kathaṃ ca māṃ na jahyāsa tavaṃ tana me barūhi śucismite

हिन्दी अर्थ

है? क्या अनुभव करता है? क्या सुनता है और क्‍या बोलता है?

English

"Vrihaspati said, 'Agreeableness of speech, O Sakra, is the one thing by practising which a person may become an object of regard with all creatures and acquire great celebrity. This is the one thing, O Sakra, which gives happiness to all. By practising it, one may always obtain the love of all creatures. The person who does not speak a word and whose face is always furrowed with frowns, becomes an object of hatred with all creatures. Abstention from agreeable speeches makes him so. That person who, upon beholding others, addresses them first and does so with smiles succeeds in making everyone gratified with him. Even gifts, if not made with agreeable speeches, do not delight the recipients, like rice without curry. If even the possessions of men, O Sakra, be taken away with sweet speeches, such sweetness of behaviour succeeds in reconciling the robbed. A king, therefore, that is desirous of even inflicting chastisement should utter sweet words. Sweetness of speech never fails of its purpose, while, at the same time it never pains any heart. A person of good acts and good, agreeable, and sweet speeches, has no

अध्याय १२

श्लोक 218.12

[षरी] सत्ये सथितास्मि दाने च वरते तपसि चैव हि पराक्रमे च धर्मे च पराचीनस ततॊ बलिः

[ṣarī] satye sathitāsmi dāne ca varate tapasi caiva hi parākrame ca dharme ca parācīnasa tatò baliḥ

हिन्दी अर्थ

देगी; परंतु जीव तो गोदान करके मर जाता है; फिर वह गौ किसको तारेगी?

English

"Bhishma continued, 'Thus addressed by his priest, Sakra began to act according to those instructions. Do thou also, O son of Kunti, practise this virtue.'"

अध्याय १२

श्लोक 218.13

बरह्मण्यॊ ऽयं सदा भूत्वा सत्यवादी जितेन्द्रियः अभ्यसूयद बराह्मणान वै उच्छिष्टश चास्पृशद घृतम

barahmaṇyò 'yaṃ sadā bhūtvā satyavādī jitendriyaḥ abhyasūyada barāhmaṇāna vai ucchiṣṭaśa cāspṛśada ghṛtama

हिन्दी अर्थ

इहैव विलयं यान्ति कुतस्तेषां समागम:

English

[Shri said:] "He was always devoted to brahmanas, truthful, master of his senses; but he came to envy brahmanas, and touched ghee while impure.

अध्याय १२

श्लोक 218.14

यज्ञशीलः पुरा भूत्वा माम एव यजतेत्य अयम परॊवाच लॊकान मूढात्मा कालेनॊपनिपीदितः

yajñaśīlaḥ purā bhūtvā māma eva yajatetya ayama paròvāca lòkāna mūḍhātmā kālenòpanipīditaḥ

हिन्दी अर्थ

जाते हैं, तब परलोकमें उनका कैसे समागम होता है?

English

Formerly devoted to sacrifice, this fool said to the worlds, 'Sacrifice to me alone,' and was overcome by Time.

अध्याय १२

श्लोक 218.15

अपाकृता ततः शक्र तवयि वत्स्यामि वासव अप्रमत्तेन धार्यास्मि तपसा विक्रमेण च

apākṛtā tataḥ śakra tavayi vatsyāmi vāsava apramattena dhāryāsmi tapasā vikrameṇa ca

हिन्दी अर्थ

अग्निना चोपसयुक्तस्य कुत: संजीवनं पुनः

English

So, Shakra, driven out, I shall dwell in you, Vasava; I must be borne with care, with austerity and valour."

अध्याय १२

श्लोक 218.16

[षक्र] अस्ति देवमनुष्येषु सर्वभूतेषु वा पुमान यस तवाम एकॊ विषहितुं शक्नुयात कमलालये

[ṣakra] asti devamanuṣyeṣu sarvabhūteṣu vā pumāna yasa tavāma ekò viṣahituṃ śaknuyāta kamalālaye

हिन्दी अर्थ

होना कैसे सम्भव है?

English

[Shakra said:] "Is there among gods, men or all beings a man who alone could bear you, lotus-dwelling one?"

अध्याय १२

श्लोक 218.17

[षरी] नैव देवॊ न गन्धर्वॊ नासुरॊ न च राक्षसः यॊ माम एकॊ विषहितुं शक्तः कश चित पुरंदर

[ṣarī] naiva devò na gandharvò nāsurò na ca rākṣasaḥ yò māma ekò viṣahituṃ śaktaḥ kaśa cita puraṃdara

हिन्दी अर्थ

बीजान्यस्य प्रवर्तन्ते मृत: क्व पुनरेष्यति

English

[Shri said:] "Neither god, gandharva, asura nor rakshasa, none, Purandara, is able to bear me alone."

अध्याय १२

श्लोक 218.18

[षक्र] तिष्ठेथा मयि नित्यं तवं यथा तद बरूहि मे शुभे तत करिष्यामि ते वाक्यम ऋतं तवं वक्तुम अर्हसि

[ṣakra] tiṣṭhethā mayi nityaṃ tavaṃ yathā tada barūhi me śubhe tata kariṣyāmi te vākyama ṛtaṃ tavaṃ vaktuma arhasi

हिन्दी अर्थ

जमते हैं, तब मरा हुआ मनुष्य फिर कहाँसे आ जायगा?

English

[Shakra said:] "Dwell in me ever, auspicious one; tell me how; I shall do your word; you ought to speak truth."

अध्याय १२

श्लोक 218.19

[षरी] सथास्यामि नित्यं देवेन्द्र यथा तवयि निबॊध तत विधिना वेद दृष्टेन चतुर्धा विभजस्व माम

[ṣarī] sathāsyāmi nityaṃ devendra yathā tavayi nibòdha tata vidhinā veda dṛṣṭena caturdhā vibhajasva māma

हिन्दी अर्थ

शरीर ही यहाँ नष्ट होता है

English

[Shri said:] "I shall stay always in you, lord of the gods, as you wish; learn how: divide me fourfold by the rule seen in the Veda."

अध्याय १२

श्लोक 218.20

[षक्र] अहं वै तवा निधास्यामि यथाशक्ति यथाबलम न तु मे ऽतिक्रमः सयाद वै सदा लक्ष्मितवान्तिके

[ṣakra] ahaṃ vai tavā nidhāsyāmi yathāśakti yathābalama na tu me 'tikramaḥ sayāda vai sadā lakṣmitavāntike

हिन्दी अर्थ

इन्धनस्थोपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते

English

[Shakra said:] "I shall place you as I am able, by my strength; but let there be no fault in me, with Lakshmi ever near.

अध्याय १२

श्लोक 218.21

भूमिर एव मनुष्येषु धारणी भूतभाविनी सा ते पादं तितिक्षेत समहा हीति मे मतिः

bhūmira eva manuṣyeṣu dhāraṇī bhūtabhāvinī sā te pādaṃ titikṣeta samahā hīti me matiḥ

हिन्दी अर्थ

जल जानेपर वह भी तो बुझ ही जाती है; फिर उसकी तो उपलब्धि नहीं होती है

English

The earth among men is the bearer of beings and their source; may she bear a quarter of you; so I think, and she can."

अध्याय १२

श्लोक 218.22

[षरी] एष मे निहितः पादॊ यॊ ऽयं भूमौ परतिष्ठितः दवितीयं शक्र पादं मे तस्मात सुनिहितं कुरु

[ṣarī] eṣa me nihitaḥ pādò yò 'yaṃ bhūmau paratiṣṭhitaḥ davitīyaṃ śakra pādaṃ me tasmāta sunihitaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थान वा न विद्यते

English

[Shri said:] "This quarter of mine is laid down, the one established on the earth; now, Shakra, lay down well my second quarter."

अध्याय १२

श्लोक 218.23

[षक्र] आप एव मनुष्येषु दरवन्त्यः परिचारिकाः तास ते पादं तितिक्षन्ताम अलम आपस तितिक्षितुम

[ṣakra] āpa eva manuṣyeṣu daravantyaḥ paricārikāḥ tāsa te pādaṃ titikṣantāma alama āpasa titikṣituma

हिन्दी अर्थ

आकाशानुगतत्वद्ि दुर्ग्राह्मो हि निराश्रय:

English

[Shakra said:] "Waters among men, flowing, are servants; may they bear your quarter; the waters are enough to bear it."

अध्याय १२

श्लोक 218.24

[षरी] एष मे निहितः पादॊ यॊ ऽयम अप्सु परतिष्ठितः तृतीयं शक्र पादं मे तस्मात सुनिहितं कुरु

[ṣarī] eṣa me nihitaḥ pādò yò 'yama apsu paratiṣṭhitaḥ tṛtīyaṃ śakra pādaṃ me tasmāta sunihitaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

बिना किसी आश्रयके अग्निका ग्रहण होना अत्यन्त कठिन है

English

[Shri said:] "This quarter of mine is laid down, the one established in waters; now, Shakra, lay down well my third quarter."

अध्याय १२

श्लोक 218.25

[षक्र] यस्मिन देवाश च यज्ञाश च यस्मिन वेदाः परतिष्ठिताः तृतीयं पादम अग्निस ते सुधृतं धारयिष्यति

[ṣakra] yasmina devāśa ca yajñāśa ca yasmina vedāḥ paratiṣṭhitāḥ tṛtīyaṃ pādama agnisa te sudhṛtaṃ dhārayiṣyati

हिन्दी अर्थ

न गृहाते तु सूक्ष्मत्वाद् यथा ज्योतिर्न संशय:

English

[Shakra said:] "In whom the gods and sacrifices are founded, in whom the Vedas are established, fire will bear your third quarter well."

अध्याय १२

श्लोक 218.26

[षरी] एष मे निहितं पादॊ यॊ ऽयम अग्नौ परतिष्ठितः चतुर्थं शक्र पादं मे तस्मात सुनिहितं कुरु

[ṣarī] eṣa me nihitaṃ pādò yò 'yama agnau paratiṣṭhitaḥ caturthaṃ śakra pādaṃ me tasmāta sunihitaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

इसमें संशय नहीं है

English

[Shri said:] "This quarter of mine is laid down, the one established in fire; now, Shakra, lay down well my fourth quarter."

अध्याय १२

श्लोक 218.27

[षक्र] ये वै सन्तॊ मनुष्येषु बरह्मण्याः सत्यवादिनः ते ते पादं तितिक्षन्ताम अलं सन्तस तितिक्षितुम

[ṣakra] ye vai santò manuṣyeṣu barahmaṇyāḥ satyavādinaḥ te te pādaṃ titikṣantāma alaṃ santasa titikṣituma

हिन्दी अर्थ

वायुसंधारणो हान्निर्नश्यत्युच्छवासनिग्रहात्

English

[Shakra said:] "The good among men who are devoted to brahmanas and truthful: may they bear your quarter; the good are enough to bear it."

अध्याय १२

श्लोक 218.28

[षरी] एष मे निहितः पादॊ यॊ ऽयं सत्सु परतिष्ठितम एवं विनिहितां शक्र भूतेषु परिधत्स्व माम

[ṣarī] eṣa me nihitaḥ pādò yò 'yaṃ satsu paratiṣṭhitama evaṃ vinihitāṃ śakra bhūteṣu paridhatsva māma

हिन्दी अर्थ

अग्नि भी नष्ट हो जाती है

English

[Shri said:] "This quarter of mine is laid down, the one established in the good; thus laid down, Shakra, set me down among beings."

अध्याय १२

श्लोक 218.29

[षक्र] भूतानाम इह वै यस तवा मया विनिहितां सतीम उपहन्यात स मे दविष्यात तथा शृण्वन्तु मे वचः

[ṣakra] bhūtānāma iha vai yasa tavā mayā vinihitāṃ satīma upahanyāta sa me daviṣyāta tathā śṛṇvantu me vacaḥ

हिन्दी अर्थ

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षिति:

English

[Shakra said:] "Whoever among beings here harms you, whom I have thus laid down, he will be hateful to me; so hear my word."

अध्याय १२

श्लोक 218.30

[भी] ततस तयक्तः शरिया राजा दैत्यानां बलिर अब्रवीत यावत पुरस्तात परतपेत तावद वै दक्षिणां दिशम

[bhī] tatasa tayaktaḥ śariyā rājā daityānāṃ balira abravīta yāvata purastāta paratapeta tāvada vai dakṣiṇāṃ diśama

हिन्दी अर्थ

जीव: किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेडनच

English

[Bhishma said:] Then, abandoned by Shri, the king of the Daityas, Bali, said: "As long as the sun burns in front, so far the south.

अध्याय १२

श्लोक 218.31

पश्चिमां तावद एवापि तथॊदीचीं दिवाकरः तथा मध्यंदिने सूर्यॊ अस्तम एति यदा तदा पुनर देवासुरं युद्धं भावि जेतास्मि वस तदा

paścimāṃ tāvada evāpi tathòdīcīṃ divākaraḥ tathā madhyaṃdine sūryò astama eti yadā tadā punara devāsuraṃ yuddhaṃ bhāvi jetāsmi vasa tadā

हिन्दी अर्थ

शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुमिच्छामि यादृशम्

English

So far the west, and likewise the north; and when the sun at midday goes to its setting, then again there will be a war of gods and asuras, and I shall conquer you.

अध्याय १२

श्लोक 218.32

सर्वाँल लॊकान यदादित्य एकस्थस तापयिष्यति तदा देवासुरे युद्धे जेताहं तवां शतक्रतॊ

sarvā~la lòkāna yadāditya ekasthasa tāpayiṣyati tadā devāsure yuddhe jetāhaṃ tavāṃ śatakratò

हिन्दी अर्थ

भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते

English

When the sun will warm all the worlds standing in one place, then in the battle of gods and asuras I shall conquer you, Shatakratu."

अध्याय १२

श्लोक 218.33

[षक्र] बरह्मणास्मि समादिष्टॊ न हन्तव्यॊ भवान इति तेन ते ऽहं बले वज्रं न विमुञ्चामि मूर्धनि

[ṣakra] barahmaṇāsmi samādiṣṭò na hantavyò bhavāna iti tena te 'haṃ bale vajraṃ na vimuñcāmi mūrdhani

हिन्दी अर्थ

फाड़नेपर इसके भीतर कोई जीव नहीं उपलब्ध होता

English

[Shakra said:] "I have been commanded by Brahma, 'You are not to be killed'; therefore, Bali, I do not hurl the thunderbolt at your head.

अध्याय १२

श्लोक 218.34

यथेष्टं गच्छ दैत्येन्द्र सवस्ति ते ऽसतु महासुर आदित्यॊ नावतपिता कदा चिन मध्यतः सथितः

yatheṣṭaṃ gaccha daityendra savasti te 'satu mahāsura ādityò nāvatapitā kadā cina madhyataḥ sathitaḥ

हिन्दी अर्थ

शारीरे मानसे दुः:खे कस्तां वेदयते रुजम्

English

Go as you wish, lord of the Daityas; good luck to you, great asura. The sun never burns standing in the middle.

अध्याय १२

श्लोक 218.35

सथापितॊ हय अस्य समयः पूर्वम एव सवयम्भुवा अजस्रं परियात्य एष सत्येनावतपन परजाः

sathāpitò haya asya samayaḥ pūrvama eva savayambhuvā ajasraṃ pariyātya eṣa satyenāvatapana parajāḥ

हिन्दी अर्थ

शरीर अथवा मनमें पीड़ा होनेपर उसके कष्टका अनुभव कौन करता है?

English

His rule was set long ago by the Self-born; he goes unceasingly, warming the subjects by truth.

अध्याय १२

श्लोक 218.36

अयनं तस्य षण मासा उत्तरं दक्षिणं तथा येन संयाति लॊकेषु शीतॊष्णे विसृजन रविः

ayanaṃ tasya ṣaṇa māsā uttaraṃ dakṣiṇaṃ tathā yena saṃyāti lòkeṣu śītòṣṇe visṛjana raviḥ

हिन्दी अर्थ

मनसि व्याकुले चक्षु: पश्यन्नपि न पश्यति

English

His course is six months north and south, by which the sun goes in the worlds, giving cold and heat."

अध्याय १२

श्लोक 218.37

[भी] एवम उक्तस तु दैत्येन्द्रॊ बलिर इन्द्रेण भारत जगाम अदक्षिणाम आशाम उदीचीं तु पुरंदरः

[bhī] evama uktasa tu daityendrò balira indreṇa bhārata jagāma adakṣiṇāma āśāma udīcīṃ tu puraṃdaraḥ

हिन्दी अर्थ

न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगत: पुनः

English

[Bhishma said:] Thus addressed by Indra, the Daitya lord Bali, Bharata, went to the southern quarter, while Purandara went to the north.

अध्याय १२

श्लोक 218.38

इत्य एतद बलिना गीतम अनहंकार संज्ञितम वाक्यं शरुत्वा सहस्राक्षः खम एवारुरुहे तदा

itya etada balinā gītama anahaṃkāra saṃjñitama vākyaṃ śarutvā sahasrākṣaḥ khama evāruruhe tadā

हिन्दी अर्थ

है, न सुनता है, न बोलता है और न स्पर्श तथा रसका ही अनुभव करता है

English

Hearing this word sung by Bali, called the word of non-ego, the thousand-eyed Indra then ascended to the sky.

अध्याय १२

श्लोक 219.1

[भी] अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शतक्रतॊश च संवादं नमुचेश च युधिष्ठिर

[bhī] atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama śatakratòśa ca saṃvādaṃ namuceśa ca yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

क्योंकि समस्त जीवोंके संघातका ही नाम ब्रह्मा है

English

" Yudhishthira said, 'O foremost of kings, what is that method by which a king ruling his subjects may, in consequence of it, obtain great blessedness and eternal fame?'

अध्याय १२

श्लोक 219.2

शरिया विहीनम आसीनम अक्षॊभ्यम इव सागरम भवाभवज्ञं भूतानाम इत्य उवाच पुरन्दरः

śariyā vihīnama āsīnama akṣòbhyama iva sāgarama bhavābhavajñaṃ bhūtānāma itya uvāca purandaraḥ

हिन्दी अर्थ

यक्षराक्षसनागाश्न पिशाचा मनुजास्तथा

English

Deprived of fortune, sitting like an unshaken ocean, knowing the arising and passing of beings, Purandara said to him:

अध्याय १२

श्लोक 219.3

बद्धः पाशैश चयुतः सथानाद दविषतां वशम आगतः शरिया विहीनॊ नमुचे शॊचस्य आहॊ न शॊचसि

baddhaḥ pāśaiśa cayutaḥ sathānāda daviṣatāṃ vaśama āgataḥ śariyā vihīnò namuce śòcasya āhò na śòcasi

हिन्दी अर्थ

सर्वेषां खलु वर्णानां दृश्यते वर्णसंकर: सर्वेषां नः प्रभवति कस्माद् वर्णो विभिद्यते

English

"Bound by snares, fallen from your place, come under the power of foes, deprived of fortune, Namuchi, do you grieve or not?"

अध्याय १२

श्लोक 219.4

[नमुचि] अनवाप्यं च शॊकेन शरीरं चॊपतप्यते अमित्राश च परहृष्यन्ति नास्ति शॊके सहायता

[namuci] anavāpyaṃ ca śòkena śarīraṃ còpatapyate amitrāśa ca parahṛṣyanti nāsti śòke sahāyatā

हिन्दी अर्थ

समानरूपसे ही पड़ता है; फिर वर्णोका भेद कैसे सिद्ध होता है?

English

[Namuchi said:] "The body is tormented by grief and nothing is gained; enemies rejoice; there is no help in grief.

अध्याय १२

श्लोक 219.5

तस्माच छक्र न शॊचामि सर्वं हय एवेदम अन्तवत संतापाद भरश्यते रूपं धर्मश चैव सुरेश्वर

tasmāca chakra na śòcāmi sarvaṃ haya evedama antavata saṃtāpāda bharaśyate rūpaṃ dharmaśa caiva sureśvara

हिन्दी अर्थ

तनु: क्षरति सर्वेषां कस्माद् वर्णो विभज्यते दशामें रंगके द्वारा वर्णोका विभाग कैसे किया जा सकता है?

English

Therefore, Shakra, I do not grieve, for all this has an end; from torment beauty and dharma fall away, lord of the gods.

अध्याय १२

श्लोक 219.6

विनीय खलु तद्दुःखम आगतां वैमनस्यजम धयातव्यं मनसा हृद्यं कल्यानं संविजानता

vinīya khalu tadduḥkhama āgatāṃ vaimanasyajama dhayātavyaṃ manasā hṛdyaṃ kalyānaṃ saṃvijānatā

हिन्दी अर्थ

तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चय:

English

Having put aside that sorrow born of dejection that has come, one should meditate in the mind on what is delightful and good, knowing it.

अध्याय १२

श्लोक 219.7

यथा यथा हि पुरुषः कल्याने कुरुते मनः तदैवास्य परसीदन्ति सर्वार्था नात्र संशयः

yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāne kurute manaḥ tadaivāsya parasīdanti sarvārthā nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणा पूर्वसृष्ट हि कर्मभिर्वर्णतां गतम् त्यक्तस्वधर्मा रक्ताड़ास्ते द्विजा: क्षत्रतां गता:

English

In whatever way a man sets his mind on the good, in just that way all his purposes become clear; there is no doubt.

अध्याय १२

श्लोक 219.8

एकः शास्ता न दवितीयॊ ऽसति शास्ता; गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता तेनानुशिष्टः परवनाद इवॊदकं; यथा नियुक्तॊ ऽसमि तथा वहामि

ekaḥ śāstā na davitīyò 'sati śāstā; garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā tenānuśiṣṭaḥ paravanāda ivòdakaṃ; yathā niyuktò 'sami tathā vahāmi

हिन्दी अर्थ

स्वधर्मान् नानुतिष्ठन्ति ते द्विजा वैश्यतां गता:

English

There is one ruler, there is no second ruler; the ruler rules the man lying in the womb. Instructed by him, as water flows down a slope, as I am appointed, so I carry on.

अध्याय १२

श्लोक 219.9

भावाभावाव अभिजानन गरीयॊ; जानामि शरेयॊ न तु तत करॊमि आशासु धर्म्याः सुहृदां सुकुर्वन; यथा नियुक्तॊ ऽसमि तथा वहामि

bhāvābhāvāva abhijānana garīyò; jānāmi śareyò na tu tata karòmi āśāsu dharmyāḥ suhṛdāṃ sukurvana; yathā niyuktò 'sami tathā vahāmi

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण वैश्यभावको प्राप्त हुए विहिता ब्रह्मुणा पूर्व लोभात् त्वज्ञानतां गता:

English

Knowing being and non-being, the heavier, I know the better, but I do not do it; doing good to friends in their hopes of dharma, as I am appointed, so I carry on.

अध्याय १२

श्लोक 219.10

यथा यथास्य पराप्तव्यं पराप्नॊत्य एव तथा तथा भवितव्यं यथा यच च भवत्य एव तथा तथा

yathā yathāsya parāptavyaṃ parāpnòtya eva tathā tathā bhavitavyaṃ yathā yaca ca bhavatya eva tathā tathā

हिन्दी अर्थ

जब वह मुक्त हो जाता है, तब परमात्मा कहलाता है

English

"Bhishma said, 'A king of cleansed soul and attentive to the duty of protecting his subjects earns merit and fame, both here and hereafter, by conducting himself righteously.'

अध्याय १२

श्लोक 219.11

यत्र यत्रैव संयुक्ते धाता गर्भं पुनः पुनः तत्र तत्रैव वसति न यत्र सवयम इच्छति

yatra yatraiva saṃyukte dhātā garbhaṃ punaḥ punaḥ tatra tatraiva vasati na yatra savayama icchati

हिन्दी अर्थ

कमल-पत्रपर पड़े हुए जलबिन्दुकी तरह वास्तवमें इससे पृथक् ही है

English

"Yudhishthira said, 'With whom should the king behave in what way? Asked by me, O thou of great wisdom, it behoveth thee to tell me everything duly. Those virtues of which thou hast already spoken with respect to a person, cannot, it is my belief, be found to exist in any single individual.'

अध्याय १२

श्लोक 219.12

भावॊ यॊ ऽयम अनुप्राप्तॊ भवितव्यम इदं मम इति यस्य सदा भावॊ न स मुह्येत कदा चन

bhāvò yò 'yama anuprāptò bhavitavyama idaṃ mama iti yasya sadā bhāvò na sa muhyeta kadā cana

हिन्दी अर्थ

तमो रजश्न सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान्

English

"Bhishma said, 'Thou art endued with great intelligence, O Yudhishthira! It is even so as thou sayest. The person is very rare who is possessed of all those good qualities. To be brief, conduct like this (viz., the presence of all the virtues spoken of), is very difficult to be met with even upon careful search. I shall, however, tell thee what kinds of ministers should be appointed by thee. Four Brahmanas, learned in the Vedas, possessed of a sense of dignity, belonging to the Snataka order, and of pure behaviour, and eight Kshatriyas, all of whom should be possessed of physical strength and capable of wielding weapons, and one and twenty Vaisyas, all of whom should be possessed of

अध्याय १२

श्लोक 219.13

पर्यायैर हन्यमानानाम अभियॊक्ता न विद्यते दुःखम एतत तु यद दवेष्टा कर्ताहम इति मन्यते

paryāyaira hanyamānānāma abhiyòktā na vidyate duḥkhama etata tu yada daveṣṭā kartāhama iti manyate

हिन्दी अर्थ

जाता है। शरीरके पाँच तत्त्वोंका अलग-अलग हो जाना ही शरीरका नाश है

English

wealth, and three Sudras, everyone of whom should be humble and of pure conduct and devoted to his daily duties, and one man of the Suta caste, possessed of a knowledge of the Puranas and the eight cardinal virtues, should be thy ministers. Every one of them should be fifty years of age, possessed of a sense of dignity, free from envy, conversant with the Srutis and the Smritis, humble, impartial, competent to readily decide in the midst of disputants urging different courses of action, free from covetousness, and from the seven dreadful vices called Vyasanas. The king should consult with those eight ministers and hold the lead among them. He should then publish in his kingdom, for the information of his subjects, the results of such deliberation. Thou shouldst always, adopting such a conduct, watch over thy people. Thou shouldst never confiscate what is deposited with thee or appropriate as thine the thing about whose ownership two persons may dispute. Conduct such as this would spoil the administration of justice. If the administration of justice be thus injured, sin will afflict thee, and afflict thy kingdom as well, and inspire thy people with fear as little birds at the sight of the hawk. Thy kingdom will then melt away like a boat wrecked on the sea. If a king governs his subjects with unrighteousness, fear takes possession of his heart and the door of heaven is closed against him. A kingdom, O bull among men, has its root in righteousness. That minister, or king's son, who acts unrighteously, occupying the seat of justice, and those officers who having accepted the charge of

अध्याय १२

श्लोक 219.14

ऋषींश च देवांश च महासुरांश च; तरैविद्य वृद्धांश च वने मुनींश च कान नापदॊ नॊपनमन्ति लॊके; परावरज्ञास तु न संभ्रमन्ति

ṛṣīṃśa ca devāṃśa ca mahāsurāṃśa ca; taraividya vṛddhāṃśa ca vane munīṃśa ca kāna nāpadò nòpanamanti lòke; parāvarajñāsa tu na saṃbhramanti

हिन्दी अर्थ

सृष्टि: प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये

English

Sages, gods, great asuras, the old knowers of the three Vedas and sages in the forest: what calamities do not come upon them in the world? But those who know high and low are not confused.

अध्याय १२

श्लोक 219.15

न पण्डितः करुध्यति नापि सज्जते; न चापि संसीदति न हृष्यति न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शॊचति; सथितः परकृत्या हिमवान इवाचलः

na paṇḍitaḥ karudhyati nāpi sajjate; na cāpi saṃsīdati na hṛṣyati na cārthakṛcchravyasaneṣu śòcati; sathitaḥ parakṛtyā himavāna ivācalaḥ

हिन्दी अर्थ

बात अध्यात्मतत्त्वका निश्चय करके कही गयी है

English

The wise man is not angry, not attached, neither despondent nor exultant; he does not grieve in hardship or calamity of wealth, abiding by nature like the immovable Himalaya.

अध्याय १२

श्लोक 219.16

यम अर्थसिद्धिः परमा न हर्षयेत; तथैव काले वयसनं न मॊहयेत सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं; निषेवते यः स धुरंधरॊ नरः

yama arthasiddhiḥ paramā na harṣayeta; tathaiva kāle vayasanaṃ na mòhayeta sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca tathaiva madhyamaṃ; niṣevate yaḥ sa dhuraṃdharò naraḥ

हिन्दी अर्थ

जीवस्वरूपनिरूपणे सप्ताशीत्यधिकशततमोध्याय:

English

He whom the highest success of wealth does not gladden, and whom calamity in its time does not bewilder, who serves pleasure and pain and the middle alike, that man is a bearer of the yoke.

अध्याय १२

श्लोक 219.17

यां याम अवस्थां पुरुषॊ ऽधिगच्छेत; तस्यां रमेतापरितप्यमानः एवं परवृद्धं परनुदेन मनॊजं; संतापम आयास करं शरीरात

yāṃ yāma avasthāṃ puruṣò 'dhigaccheta; tasyāṃ rametāparitapyamānaḥ evaṃ paravṛddhaṃ paranudena manòjaṃ; saṃtāpama āyāsa karaṃ śarīrāta

हिन्दी अर्थ

आत्मतेजोभिनिर्वत्तान् भास्कराग्निसमप्रभान्

English

In whatever state a man comes to be, he should take delight in it, untroubled; thus he should drive away the grown torment, born of the mind, that makes the body weary.

अध्याय १२

श्लोक 219.18

तत सदः स परिषत सभासदः; पराप्य यॊ न कुरुते सभा भयम धर्मतत्त्वम अवगह्य बुद्धिमान; यॊ ऽभयुपैति स पुमान धुरंधरः

tata sadaḥ sa pariṣata sabhāsadaḥ; parāpya yò na kurute sabhā bhayama dharmatattvama avagahya buddhimāna; yò 'bhayupaiti sa pumāna dhuraṃdharaḥ

हिन्दी अर्थ

समान प्रकाशित होनेवाले ब्राह्मणों, मरीचि आदि प्रजापतियोंको ही उत्पन्न किया

English

He who, having come into that hall, that assembly, among assembly-sitters, has no fear of the assembly, the wise man who plunges into the truth of dharma and goes forward, that man is a bearer of the yoke.

अध्याय १२

श्लोक 219.19

पराज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि; न वै पराज्ञॊ मुह्यति मॊहकाले सथनाच चयुतश चेन न मुमॊह गौतमस; तावत कृच्छ्राम आपदं पराप्य वृद्धः

parājñasya karmāṇi duranvayāni; na vai parājñò muhyati mòhakāle sathanāca cayutaśa cena na mumòha gautamasa; tāvata kṛcchrāma āpadaṃ parāpya vṛddhaḥ

हिन्दी अर्थ

आचार और शौचके नियम बनाये

English

The deeds of the wise are hard to follow; the wise are not bewildered at a time of bewilderment; if Gautama, though fallen from his place, was not bewildered, so the old man, having come to a hard calamity.

अध्याय १२

श्लोक 219.20

न मन्त्रबलवीर्येण परज्ञया पौरुषेण वा अलभ्यं लभते मर्त्यस तत्र का परिदेवना

na mantrabalavīryeṇa parajñayā pauruṣeṇa vā alabhyaṃ labhate martyasa tatra kā paridevanā

हिन्दी अर्थ

और मनुष्योंको उत्पन्न किया

English

Not by mantras, strength, valour, wisdom or manliness does a mortal gain what is not to be gained; what lament is there?

अध्याय १२

श्लोक 219.21

यद एवम अनुजातस्य धातारॊ विदधुः पुरा तद एवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति

yada evama anujātasya dhātārò vidadhuḥ purā tada evānubhaviṣyāmi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati

हिन्दी अर्थ

ये चान्ये भूतसड्घानां सड्घास्तांश्चापि निर्ममे

English

What the Creators ordained long ago for one so born, that I shall undergo; what will death do to me?

अध्याय १२

श्लोक 219.22

लब्धव्यान्य एव लभते गन्तव्यान्य एव गच्छति पराप्तव्यान्य एव पराप्नॊति दुःखानि च सुखानि च

labdhavyānya eva labhate gantavyānya eva gacchati parāptavyānya eva parāpnòti duḥkhāni ca sukhāni ca

हिन्दी अर्थ

और प्राणिसमूहोंमें जो अन्य समुदाय हैं, उनकी भी सृष्टि की

English

One gains only what is to be gained, goes only where he is to go, obtains only what is to be obtained, pains and pleasures.

अध्याय १२

श्लोक 219.23

एतद विदित्वा कार्त्स्न्येन यॊ न मुह्यति मानवः कुशलः सुखदुःखेषु स वै सर्वधनेश्वरः

etada viditvā kārtsnyena yò na muhyati mānavaḥ kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sa vai sarvadhaneśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

वैश्यानां पीतको वर्ण: शूद्राणामसितस्तथा

English

The man who, knowing this wholly, is not bewildered, skilled in pleasure and pain, is indeed lord of all wealth."

अध्याय १२

श्लोक 220.1

[य] मग्नस्य वयसने कृच्छ्रे किं शरेयः पुरुषस्य हि बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाने ऽपि वा पुनः

[ya] magnasya vayasane kṛcchre kiṃ śareyaḥ puruṣasya hi bandhunāśe mahīpāla rājyanāne 'pi vā punaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म धारयतां नित्य॑ं वब्रतानि नियमांस्तथा

English

affairs, act unjustly, moved by self-interest, all sink in hell along with the king himself. Those helpless men who are oppressed by the powerful and who indulge on that account in piteous and copious lamentations, have their protector in the king. In cases of dispute between two parties the decision should be based upon the evidence of witnesses. If one of the disputants has no witnesses and is helpless, the king should give the case his best consideration. The king should cause chastisement to be meted out to offenders according to the measure of their offences. They that are wealthy should be punished with fines and confiscations; they that are poor, with loss of liberty. Those that are of very wicked conduct should be chastised by the king with even corporal inflictions. The king should cherish all good men with agreeable speeches and gifts of wealth. He who seeks to compass the death of the king should be punished with death to be effected by diverse means. The same should be the punishment of one who becomes guilty of arson or theft or such co-habitation with women as may lead to a confusion of castes. A king, O monarch, who inflicts punishments duly and conformably to the dictates of the science of chastisement, incurs no sin by the act. On the other hand, he earns merit that is eternal. That foolish king who inflicts punishments capriciously, earns infamy here and sinks into hell hereafter. One should not be punished for the fault of another, Reflecting well upon the (criminal) code, a person should be convicted or acquitted. A king should never slay an envoy under any circumstances. That king who slays art envoy sinks into hell with all his ministers. That king observant of Kshatriya practices who slays an envoy that faithfully utters the message with which he is charged, causes the manes of his deceased ancestors to be stained with the sin of killing a foetus. An envoy should possess these seven

अध्याय १२

श्लोक 220.2

तवं हि नः परमॊ वक्ता लॊके ऽसमिन भरतर्षभ एतद भवन्तं पृच्छामि तन मे वक्तुम इहार्हसि

tavaṃ hi naḥ paramò vaktā lòke 'samina bharatarṣabha etada bhavantaṃ pṛcchāmi tana me vaktuma ihārhasi

हिन्दी अर्थ

पुण्यकर्मसे सुख प्राप्त होता है और पापकर्मसे दुःख

English

[Yudhishthira said:] "You are our foremost speaker in this world, bull of the Bharatas; I ask you this; you should tell it to me."

अध्याय १२

श्लोक 220.3

[भी] पुत्रदारैः सुखैश चैव वियुक्तस्य धनेन च मग्नस्य वयसने कृच्छ्रे धृतिः शरेयः करी नृप

[bhī] putradāraiḥ sukhaiśa caiva viyuktasya dhanena ca magnasya vayasane kṛcchre dhṛtiḥ śareyaḥ karī nṛpa

हिन्दी अर्थ

और उसका मानसिक संकल्प सिद्ध होता है क्त्यासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति

English

[Bhishma said:] "For one who is parted from sons, wives, pleasures and wealth, and is sunk in hard calamity, steadiness, king, does good.

अध्याय १२

श्लोक 220.4

धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते आरॊग्याच च शरीरस्य स पुनर विन्दते शरियम

dhairyeṇa yuktasya sataḥ śarīraṃ na viśīryate ārògyāca ca śarīrasya sa punara vindate śariyama

हिन्दी अर्थ

किसीसे भी कहीं भय नहीं प्राप्त होता है

English

For one joined with fortitude the body does not waste away; with health of body he gains fortune again.

अध्याय १२

श्लोक 220.5

यस्य राज्ञॊ नरास तात सात्त्विकीं वृत्तिम आस्थिताः तस्य सथैर्यं च धर्यं च वयवसायश च कर्मसु

yasya rājñò narāsa tāta sāttvikīṃ vṛttima āsthitāḥ tasya sathairyaṃ ca dharyaṃ ca vayavasāyaśa ca karmasu

हिन्दी अर्थ

क्षीणायुषस्तथा चान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले इहैव परिवर्तन्ते न ते यान्त्युत्तरां दिशम्

English

The king whose men, dear, are established in a sattvic livelihood has steadiness, firmness and resolve in deeds.

अध्याय १२

श्लोक 220.6

अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बलिवासव संवादं पुनर एव युधिष्ठिर

atraivòdāharantīmama itihāsaṃ purātanama balivāsava saṃvādaṃ punara eva yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

सामान्य भोजन भृत्यै: पुरुषस्य प्रशस्यते

English

Here they cite this ancient tale, again, Yudhishthira, the dialogue of Bali and Vasava.

अध्याय १२

श्लोक 220.7

वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानव संक्षये विष्णुक्रान्तेषु लॊकेषु देवराजे शतक्रतौ

vṛtte devāsure yuddhe daityadānava saṃkṣaye viṣṇukrānteṣu lòkeṣu devarāje śatakratau

हिन्दी अर्थ

नैनं मनुष्या: पश्यन्ति पश्यन्त्येव दिवौकस: तथाबुध॑ पापमुपैति कर्म

English

When the war of gods and asuras was over, the Daityas and Danavas destroyed, the worlds taken by Vishnu's strides, Shatakratu being king of the gods,

अध्याय १२

श्लोक 220.8

इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये वयवस्थिते समृध्यमाने तरैलॊक्ये परीतियुक्ते सवयम्भुवि

ijyamāneṣu deveṣu cāturvarṇye vayavasthite samṛdhyamāne tarailòkye parītiyukte savayambhuvi

हिन्दी अर्थ

महाभूतानि भूतेभ्य: सागरस्योर्मयो यथा

English

the gods being worshipped, the four classes established, the three worlds prospering, the Self-born pleased,

अध्याय १२

श्लोक 220.9

रुद्रैर वसुभिर आदित्यैर अश्विभ्याम अपि चर्षिभिः गन्धर्वैर भुजगेन्द्रैश च सिद्धैर्श चान्यैर वृतः परभुः

rudraira vasubhira ādityaira aśvibhyāma api carṣibhiḥ gandharvaira bhujagendraiśa ca siddhairśa cānyaira vṛtaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

येन प्रार्थयते किज्चित् तदा भवति तनमन: इन्द्रियाणीति यान्याहुस्तान्यदृश्योडधितिष्ठति

English

surrounded by Rudras, Vasus, Adityas, the Ashvins and sages, by gandharvas, lords of serpents, siddhas and others, the lord,

अध्याय १२

श्लोक 220.10

चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं शरिया वृतम आरुह्यैरावतं शक्रस तरैलॊक्यम अनुसंययौ

caturdantaṃ sudāntaṃ ca vāraṇendraṃ śariyā vṛtama āruhyairāvataṃ śakrasa tarailòkyama anusaṃyayau

हिन्दी अर्थ

और सदा व्रत एवं नियमोंका पालन करते हैं, उनकी तपस्या कभी नष्ट नहीं होती तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र हि जातय:

English

accomplishments, viz., he should be high-born, of a good family, eloquent, clever, sweet-speeched, faithful in delivering the message with which he is charged, and endued with a good memory. The aid- de-camp of the king that protects his person should be endued with similar qualities. The officer also that guards his capital or citadel should possess the same accomplishments. The king's minister should be conversant with the conclusions of the scriptures and competent in directing wars and making treaties. He should, further, be intelligent, possessed of courage, modest, and capable of keeping secrets. He should also be of high birth endued with strength of mind, and pure in conduct. If possessed of these qualities, he should be regarded worthy. The commander of the king's forces should be possessed of similar accomplishments. He should also be conversant with the different kinds of battle array and with the uses of engines and weapons. He should be able to bear exposure to rain, cold, heat, and wind, and watchful of the laches of foes. The king, O monarch, should be able to lull his foes into a sense of security. He should not, however, himself trust anyone. The reposing of confidence on even his own son is not to be approved of. I have now, O sinless one, declared to thee what the conclusions of the scriptures are. Refusal to trust anyone has been said to be one of the highest mysteries of king-craft.'"

अध्याय १२

श्लोक 220.11

स कदा चित समुद्रान्ते कस्मिंश चिद गिरिगह्वरे बलिं वैरॊचनिं वज्ञी ददर्शॊपससर्प च

sa kadā cita samudrānte kasmiṃśa cida girigahvare baliṃ vairòcaniṃ vajñī dadarśòpasasarpa ca

हिन्दी अर्थ

अपने-आपको प्रमादके आक्रमणके बचाना चाहिए

English

once, at the edge of the ocean, in a mountain cave, the wielder of the thunderbolt saw Bali, son of Virochana, and approached him.

अध्याय १२

श्लोक 220.12

तम ऐरावत मूर्धस्थं परेक्ष्य देवगणैर वृतम सुरेन्द्रम इन्द्रं दैत्येन्द्रॊ न शुशॊच न विव्यथे

tama airāvata mūrdhasthaṃ parekṣya devagaṇaira vṛtama surendrama indraṃ daityendrò na śuśòca na vivyathe

हिन्दी अर्थ

मनुष्य तमोगुणसे ग्रस्त होकर ज्ञानके प्रकाशको नहीं देख पाते हैं

English

Seeing Indra, lord of the gods, seated on Airavata's head, surrounded by hosts of gods, the Daitya lord neither grieved nor trembled.

अध्याय १२

श्लोक 220.13

दृष्ट्वा तम अविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम अधिरूढॊ दविपश्रेष्ठम इत्य उवाच शतक्रतुः

dṛṣṭvā tama avikārasthaṃ tiṣṭhantaṃ nirbhayaṃ balima adhirūḍhò davipaśreṣṭhama itya uvāca śatakratuḥ

हिन्दी अर्थ

धर्माधरमाँ प्रकाशश्न॒ तमो दुःखं सुखं तथा अधर्म, प्रकाश और अन्धकार तथा दुःख और सुख हैं

English

Seeing Bali standing unchanged and fearless, Shatakratu, mounted on the best of elephants, said:

अध्याय १२

श्लोक 220.14

दैत्य न वयथसे शैर्याद अथ वा वृद्धसेवया तपसा भावितत्वाद वा सर्वथैतत सुदुष्करम

daitya na vayathase śairyāda atha vā vṛddhasevayā tapasā bhāvitatvāda vā sarvathaitata suduṣkarama

हिन्दी अर्थ

यदनृतं सोधर्मो यो5धर्मस्तत् तमो यत् तमस्तद् दुःखमिति

English

"Daitya, you do not tremble, whether from courage, service to the elders or being formed by austerity; in every way this is very hard.

अध्याय १२

श्लोक 220.15

शत्रुभिर वशम आनीतॊ हीनः सथानाद अनुत्तमात वैरॊचने किम आश्रित्य शॊचितव्ये न शॊचसि

śatrubhira vaśama ānītò hīnaḥ sathānāda anuttamāta vairòcane kima āśritya śòcitavye na śòcasi

हिन्दी अर्थ

अन्धकार है और जो अन्धकार है, वही दुःख है लोकसूष्टिं प्रपश्यन्तो न मुहान्ति विचक्षणा:

English

Brought under the power of foes, deprived of your unsurpassed place, son of Virochana, relying on what do you not grieve at what is to be grieved?

अध्याय १२

श्लोक 220.16

शरैष्ठ्यं पराप्य सवजातीनां भुक्त्वा भॊगान अनुत्तमान हृतस्वबलराज्यस तवं बरूहि तस्मान न शॊचसि

śaraiṣṭhyaṃ parāpya savajātīnāṃ bhuktvā bhògāna anuttamāna hṛtasvabalarājyasa tavaṃ barūhi tasmāna na śòcasi

हिन्दी अर्थ

सुखं हानित्यं भूतानामिहलोके परत्र च

English

Having reached eminence among your kind and enjoyed unsurpassed pleasures, deprived of your strength and kingdom, tell why you do not grieve.

अध्याय १२

श्लोक 220.17

ईश्वरॊ हि पुरा भूत्वा पितृपैतमहे पदे तत्त्वम अद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शॊचसि

īśvarò hi purā bhūtvā pitṛpaitamahe pade tattvama adya hṛtaṃ dṛṣṭvā sapatnaiḥ kiṃ na śòcasi

हिन्दी अर्थ

इहलोक और परलोकमें भी प्राणियोंको जो सुख मिलता है, वह अनित्य है तथा तमो5भिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम्

English

Formerly a lord in your father's and grandfather's seat, seeing that truth taken today by rivals, why do you not grieve?

अध्याय १२

श्लोक 220.18

बद्धश च वारुणैः पाशैर वज्रेण च समाहतः हृतदारॊ हृतधनॊ बरूहि कस्मान न शॊचसि

baddhaśa ca vāruṇaiḥ pāśaira vajreṇa ca samāhataḥ hṛtadārò hṛtadhanò barūhi kasmāna na śòcasi

हिन्दी अर्थ

(अज्ञान एवं दुःख) से पीड़ित हुए प्राणियोंका सुख नष्ट हो जाता है

English

Bound by the snares of Varuna and struck by the thunderbolt, your wives and wealth taken, tell why you do not grieve.

अध्याय १२

श्लोक 220.19

भरष्ट शरीर विभव भरष्टॊ यन न शॊचसि दुष्करम तरैलॊक्यराज्यनाशे हि कॊ ऽनयॊ जीवितुम उत्सहेत

bharaṣṭa śarīra vibhava bharaṣṭò yana na śòcasi duṣkarama tarailòkyarājyanāśe hi kò 'nayò jīvituma utsaheta

हिन्दी अर्थ

उद्देश्यसे ही कर्मोंका आरम्भ किया जाता है सुकृतात् सुखमवाप्यते दुष्कृताद् दुःखमिति

English

Fallen from fortune and wealth, that you do not grieve is hard; who else could bear to live at the loss of the kingdom of the three worlds?"

अध्याय १२

श्लोक 220.20

एतच चान्यच च परुषं बरुवन्तं परिभूय तम शरुत्वा सुखम असंभ्रान्तॊ बलिर वैरॊचनॊ ऽबरवीत

etaca cānyaca ca paruṣaṃ baruvantaṃ paribhūya tama śarutvā sukhama asaṃbhrāntò balira vairòcanò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

जरामृत्युकृतैश्वान्यैरिति प्रादुर्भवन्ति । तत्र खलु भवन्ति

English

As he spoke these and other harsh words, insulting him, hearing it, Bali, son of Virochana, unperturbed, said:

अध्याय १२

श्लोक 220.21

निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते वज्रम उद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि तवां पुरंदर

nigṛhīte mayi bhṛśaṃ śakra kiṃ katthitena te vajrama udyamya tiṣṭhantaṃ paśyāmi tavāṃ puraṃdara

हिन्दी अर्थ

क्षुत्पिपासा श्रमो नास्ति न जरा न च पापकम्

English

"When I am held down, Shakra, what use is your boasting? I see you standing with the thunderbolt raised, Purandara.

अध्याय १२

श्लोक 220.22

अशक्तः पूर्वम आसीस तवं कथं चिच छक्ततां गतः कस तवदन्य इमा वाचः सुक्रूरा वक्तुम अर्हति

aśaktaḥ pūrvama āsīsa tavaṃ kathaṃ cica chaktatāṃ gataḥ kasa tavadanya imā vācaḥ sukrūrā vaktuma arhati

हिन्दी अर्थ

नरके दुःखमेवाहु: सुखं तत्परमं पदम् पुमान् प्रजापतिस्तत्र शुक्रे तेजोमयं विदु:

English

You were powerless before and somehow have become powerful; who but you could speak these very cruel words?

अध्याय १२

श्लोक 220.23

यस तु शत्रॊर वशस्थस्य शक्तॊ ऽपि कुरुते दयाम हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः

yasa tu śatròra vaśasthasya śaktò 'pi kurute dayāma hastaprāptasya vīrasya taṃ caiva puruṣaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजा: समनुवर्तन्ते स्वै: स्वै: कर्मभिरावृता:

English

He who, though able, shows pity to an enemy in his power, a hero who has come into his hand, they know as a man.

अध्याय १२

श्लोक 220.24

अनिश्चयॊ हि युद्धेषु दवयॊर विवदमानयॊः एकः पराप्नॊति विजयम एकश चैव पराभवम

aniścayò hi yuddheṣu davayòra vivadamānayòḥ ekaḥ parāpnòti vijayama ekaśa caiva parābhavama

हिन्दी अर्थ

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य वा तपस्याका तथा स्वाध्याय और अग्निहोत्रका क्या फल बताया गया है?

English

The outcome in battles is uncertain for two who contend; one gains victory and one defeat.

अध्याय १२

श्लोक 220.25

मा च ते भूत सवभावॊ ऽयं मया दैवतपुंगव ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितॊ बलात

mā ca te bhūta savabhāvò 'yaṃ mayā daivatapuṃgava īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ vikrameṇa jitò balāta

हिन्दी अर्थ

दानेन भोगानित्याहुस्तपसा स्वर्गमाप्तुयात्

English

Let not this nature arise in you, bull among the gods, that I was overcome by strength, lord of all beings, by your valour.

अध्याय १२

श्लोक 220.26

नैतद अस्मत कृतं शक्र नैतच छक्र तवया कृतम यत तवम एवंगतॊ वज्रिन यद वाप्य एवंगता वयम

naitada asmata kṛtaṃ śakra naitaca chakra tavayā kṛtama yata tavama evaṃgatò vajrina yada vāpya evaṃgatā vayama

हिन्दी अर्थ

यादृशं दीयते दानं तादृश॑ फलमश्चुते धर्म: कतिविधो वापि तद् भवान् वक्तुमहति

English

This was not done by us, Shakra, nor by you, wielder of the thunderbolt, that you are as you are or that we are as we are.

अध्याय १२

श्लोक 220.27

अहम आसं यथाद्य तवं भविता तवं यथा वयम मावमन्स्था मया कर्म दुष्कृतं कृतम इत्य उत

ahama āsaṃ yathādya tavaṃ bhavitā tavaṃ yathā vayama māvamansthā mayā karma duṣkṛtaṃ kṛtama itya uta

हिन्दी अर्थ

तेषां स्वर्गफलावाप्तियोंडन्यथा स विमुहते

English

I was as you are today, and you will be as we are; do not despise me, saying 'a wicked deed was done by me.'

अध्याय १२

श्लोक 220.28

सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेनाधिगच्छति पर्यायेनासि शक्रत्वं पराप्तः शक्र न कर्मणा

sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyenādhigacchati paryāyenāsi śakratvaṃ parāptaḥ śakra na karmaṇā

हिन्दी अर्थ

अधर्मका आचरण करता है, वह मोहके वशीभूत होता है विपरीत आचरण न करे। गुरुके कृपाप्रसादसे मिले हुए स्वाध्यायमें तत्पर होवे

English

A man gains pleasure and pain in turn; you have reached Indra-hood in turn, Shakra, not by action.

अध्याय १२

श्लोक 220.29

कालः काले नयति मां तवां च कालॊ नयत्य अयम तेनाहं तवं यथा नाद्य तवं चापि न यथा वयम

kālaḥ kāle nayati māṃ tavāṃ ca kālò nayatya ayama tenāhaṃ tavaṃ yathā nādya tavaṃ cāpi na yathā vayama

हिन्दी अर्थ

तस्य स्वर्गफलावाप्ति: सिध्यते चास्य मानसमिति

English

Time leads me in time, and Time leads you; therefore I am as you are not today, and you are as we are not.

अध्याय १२

श्लोक 220.30

न मातृपितृशुश्रूसा न च दैवतपूजनम नान्यॊ गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः

na mātṛpitṛśuśrūsā na ca daivatapūjanama nānyò guṇasamācāraḥ puruṣasya sukhāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

यही उन श्रेष्ठ पुरुषके प्रति गृहस्थका कर्तव्य है

English

Neither service to mother and father, nor worship of the gods, nor other virtuous conduct brings a man happiness.

अध्याय १२

श्लोक 220.31

न विद्या न तपॊ दानं न मित्राणि न बन्धवाः शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम

na vidyā na tapò dānaṃ na mitrāṇi na bandhavāḥ śaknuvanti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitama

हिन्दी अर्थ

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति

English

Not learning, austerity, giving, friends or kinsmen are able to save a man crushed by Time.

अध्याय १२

श्लोक 220.32

नागामिनम अनर्थं हि परतिघात शतैर अपि शक्नुवन्ति परतिव्यॊधुम ऋते बुद्धिबलान नरः

nāgāminama anarthaṃ hi paratighāta śataira api śaknuvanti parativyòdhuma ṛte buddhibalāna naraḥ

हिन्दी अर्थ

परितापोपघातकश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम्

English

A man cannot even by hundreds of counter-measures withstand a coming misfortune, except by the strength of intellect.

अध्याय १२

श्लोक 220.33

पर्यायैर हन्यमानानां परित्राता न विद्यते इदं तु दुःखं यच्च छक्र कर्ताहम इति मन्यते

paryāyaira hanyamānānāṃ paritrātā na vidyate idaṃ tu duḥkhaṃ yacca chakra kartāhama iti manyate

हिन्दी अर्थ

सब निन्दित कार्य हैं अहिंसा सत्यमक्रोध: सर्वाश्रमगतं तप:

English

For those struck by turns there is no saviour; the sorrow here, Shakra, is that one thinks, 'I am the doer.'

अध्याय १२

श्लोक 220.34

यदि कर्ता भवेत कर्ता न करियेत कदा चन यस्मात तु करियते कर्ता तस्मात कर्ताप्य अनीश्वरः

yadi kartā bhaveta kartā na kariyeta kadā cana yasmāta tu kariyate kartā tasmāta kartāpya anīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

देना--यह सभी आश्रमवालोंके लिये उपयोगी तप है

English

If the doer were a doer, he would never be made; but because the doer is made, the doer too is without mastery.

अध्याय १२

श्लोक 220.35

कालेन तवाहम अजयं कालेनाहं जितस तवया गन्ता गतिमतां कालः कालः कलयति परजाः

kālena tavāhama ajayaṃ kālenāhaṃ jitasa tavayā gantā gatimatāṃ kālaḥ kālaḥ kalayati parajāḥ

हिन्दी अर्थ

कामसुखा-वाप्तिरिति स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात्

English

By Time I conquered you, and by Time I was conquered by you; Time is the goer of the goers, Time reckons the subjects.

अध्याय १२

श्लोक 220.36

इन्द्र पराकृतया बुद्ध्या परलपन नावबुध्यसे के चित तवां बहु मन्यन्ते शरैष्ठ्यं पराप्तं सवकर्मणा

indra parākṛtayā buddhyā paralapana nāvabudhyase ke cita tavāṃ bahu manyante śaraiṣṭhyaṃ parāptaṃ savakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

त्यक्तकामसुखारम्भ: स्वर्गस्तस्य न दुर्लभ:

English

Indra, with a common mind you chatter and do not understand; some regard you highly as having won eminence by your own deeds.

अध्याय १२

श्लोक 220.37

कथम अस्मद्विधॊ नाम जानँल लॊकप्रवृत्तयः कालेनाभ्याहतः शॊचेन मुह्येद वाप्य अर्थसंभ्रमे

kathama asmadvidhò nāma jāna~la lòkapravṛttayaḥ kālenābhyāhataḥ śòcena muhyeda vāpya arthasaṃbhrame

हिन्दी अर्थ

परित्याग कर देता है, उसके लिये स्वर्ग कोई दुर्लभ वस्तु नहीं है तपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थि भूता धृतिपरा: सत्त्व-योगाच्छरीराण्युद्वहन्ते

English

How could one like me, knowing the courses of the world, struck by Time, grieve or be bewildered in the confusion of affairs?

अध्याय १२

श्लोक 220.38

नित्यं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वा बुद्धिर वयसनम आसाद्य भिन्ना नौर इव सीदति

nityaṃ kālaparītasya mama vā madvidhasya vā buddhira vayasanama āsādya bhinnā naura iva sīdati

हिन्दी अर्थ

जाता है; फिर भी धैर्य रखकर साहसपूर्वक शरीरका भार ढोते रहते हैं

English

For me, ever seized by Time, or one like me, the mind, meeting calamity, sinks like a broken boat.

अध्याय १२

श्लोक 220.39

अहं च तवं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः ते सर्वे शक्र यास्यन्ति मार्गम इन्द्र शतैर गतम

ahaṃ ca tavaṃ ca ye cānye bhaviṣyanti surādhipāḥ te sarve śakra yāsyanti mārgama indra śataira gatama

हिन्दी अर्थ

लोभमोहकार्पण्यदम्भपरिवादाभिमानहिंसानिवृत्ता इति न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित्

English

I, you, and the other lords of the gods who will be: all of you, Shakra, will go the road gone by hundreds of Indras.

अध्याय १२

श्लोक 220.40

तवाम अप्य एवं सुदुर्धर्षं जवलन्तं परया शरिया काले परिनते कालः कालयिष्यति माम इव

tavāma apya evaṃ sudurdharṣaṃ javalantaṃ parayā śariyā kāle parinate kālaḥ kālayiṣyati māma iva

हिन्दी अर्थ

श्रिताग्निनां स ब्रजते हि लोकम् स ब्रह्मलोकं श्रयते मनुष्य:

English

You too, so hard to overcome, blazing with supreme fortune, when the time is ripe, Time will drive on as it has me.

अध्याय १२

श्लोक 220.41

बहूनीन्द्र सहस्राणि दैतेयानां युगे युगे अभ्यतीतानि कालेन कालॊ हि दुरतिक्रमः

bahūnīndra sahasrāṇi daiteyānāṃ yuge yuge abhyatītāni kālena kālò hi duratikramaḥ

हिन्दी अर्थ

तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद् भवान् वक्तुमहति

English

Many thousands of Indras and of Daityas have passed away age after age by Time; Time is hard to pass.

अध्याय १२

श्लोक 220.42

इदं तु लब्ध्वा तवं सथानम आत्मानं बहु मन्यसे सर्वभूतभवं देवं बरह्माणम इव शाश्वतम

idaṃ tu labdhvā tavaṃ sathānama ātmānaṃ bahu manyase sarvabhūtabhavaṃ devaṃ barahmāṇama iva śāśvatama

हिन्दी अर्थ

देखनेमें नहीं आता। मैं उसे जानना चाहता हूँ, आप उसे बतानेकी कृपा करें लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवा:

English

Having got this place, you esteem yourself highly, as the source of all beings, the god, like Brahma, eternal.

अध्याय १२

श्लोक 220.43

न चेदम अचलं सथानम अनन्तं वापि कस्य चित तवं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदम इति मन्यसे

na cedama acalaṃ sathānama anantaṃ vāpi kasya cita tavaṃ tu bāliśayā buddhyā mamedama iti manyase

हिन्दी अर्थ

प्रकारके उपद्रवोंसे रहित मानव निवास करते हैं

English

This place is not firm, nor endless for anyone; but you with a childish mind think, 'this is mine.'

अध्याय १२

श्लोक 220.44

अविश्वास्ये विश्वसिषि मन्यसे चाध्रुवं धरुवम ममेयम इति मॊहात तवं राजश्रियम अभीप्ससि

aviśvāsye viśvasiṣi manyase cādhruvaṃ dharuvama mameyama iti mòhāta tavaṃ rājaśriyama abhīpsasi

हिन्दी अर्थ

काले मृत्यु: प्रभवति स्पृशन्ति व्याधयो न च परो ह्ुधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते

English

You trust the untrustworthy and take the unsteady as steady; through delusion you hanker after the royal fortune, thinking, 'she is mine.'

अध्याय १२

श्लोक 220.45

नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां सथिरा मता अतिक्रम्य बहून अन्यांस तवयि तावद इयं सथिता

neyaṃ tava na cāsmākaṃ na cānyeṣāṃ sathirā matā atikramya bahūna anyāṃsa tavayi tāvada iyaṃ sathitā

हिन्दी अर्थ

है। वहाँ किसीके मनमें संदेह नहीं पैदा होता है

English

She is not yours, not ours, nor held steady for others; having passed many others, she has stood with you for now.

अध्याय १२

श्लोक 220.46

कं चित कालम इयं सथित्वा तवयि वासव चञ्चला गौर निपानम इवॊत्सृज्य पुनर अन्यं गमिष्यति

kaṃ cita kālama iyaṃ sathitvā tavayi vāsava cañcalā gaura nipānama ivòtsṛjya punara anyaṃ gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

पानासनाशनोपेता: प्रासादभवनाश्रया: श्रमेण महता केचित् कुर्वन्ति प्राणधारणम्

English

Staying some time with you, Vasava, this fickle cow will leave you like a watering-place and go to another.

अध्याय १२

श्लोक 220.47

राजलॊका हय अतिक्रान्ता यान न संख्यातुम उत्सहे तवत्तॊ बहुतराश चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर

rājalòkā haya atikrāntā yāna na saṃkhyātuma utsahe tavattò bahutarāśa cānye bhaviṣyanti puraṃdara

हिन्दी अर्थ

यस्तद्वेदोभयं प्राज्ञ: पाप्मना न स लिप्यते

English

Kings' worlds have passed that I cannot count; more than you will come, Purandara.

अध्याय १२

श्लोक 220.48

सवृक्षौषधि रत्रेयं ससरित पर्वताकरा तान इदानीं न पश्यामि यैर भुक्तेयं पुरा मही

savṛkṣauṣadhi ratreyaṃ sasarita parvatākarā tāna idānīṃ na paśyāmi yaira bhukteyaṃ purā mahī

हिन्दी अर्थ

परोपघातो हिंसा च पैशुन्यमनृतं तथा इष्ट्वेष्टतपस: पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिता:

English

This earth, with its trees, herbs, jewels, rivers, mountains and mines: I do not see those who once enjoyed it.

अध्याय १२

श्लोक 220.49

पृथुर ऐलॊ मयॊ भौमॊ नरकः शम्बरस तथा अश्वग्रीवः पुलॊमा च सवर्भानुर अमितध्वजः

pṛthura ailò mayò bhaumò narakaḥ śambarasa tathā aśvagrīvaḥ pulòmā ca savarbhānura amitadhvajaḥ

हिन्दी अर्थ

इहस्थास्तत्र जायन्ते ये वै पुण्यकृतो जना:

English

Prithu, Aila, Maya, Bhauma, Naraka, Shambara, Ashvagriva, Puloman, Svarbhanu, Amitadhvaja,

अध्याय १२

श्लोक 220.50

परह्रादॊ नमुचिर दक्षॊ विप्रचित्तिर विरॊचनः हरीनिषेधः सुहॊत्रश च भूरिहा पुष्पवान वृषः

parahrādò namucira dakṣò vipracittira viròcanaḥ harīniṣedhaḥ suhòtraśa ca bhūrihā puṣpavāna vṛṣaḥ

हिन्दी अर्थ

लोकमें करने और न करने योग्य धर्म और अधर्मको जानता है, वही बुद्धिमान् है

English

Prahlada, Namuchi, Daksha, Viprachitti, Virochana, Hrinishedha, Suhotra, Bhuriha, Pushpavan, Vrisha,

अध्याय १२

श्लोक 220.51

सत्येषुर ऋषभॊ राहुः कपिलाश्वॊ विरूपकः बानः कार्तस्वरॊ वह्निर विश्वदंस्त्रॊ ऽथ नैरृतः

satyeṣura ṛṣabhò rāhuḥ kapilāśvò virūpakaḥ bānaḥ kārtasvarò vahnira viśvadaṃstrò 'tha nairṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

भृगुं परमधर्मात्मा विस्मित: प्रत्यपूजयत् निखिलेन महाप्राज्ञ कि भूय: श्रोतुमिच्छसि

English

Satyeshu, Rishabha, Rahu, Kapilashva, Virupaka, Bana, Kartasvara, Vahni, Vishvadamshtra, Nairrita,

अध्याय १२

श्लोक 220.52

रित्थाहुत्थौ वीर ताम्रौ वराहाश्वॊ रुचिः परभुः विश्वजित परतिशौरिश च वृषाण्डॊ विष्करॊ मधुः

ritthāhutthau vīra tāmrau varāhāśvò ruciḥ parabhuḥ viśvajita paratiśauriśa ca vṛṣāṇḍò viṣkarò madhuḥ

हिन्दी अर्थ

बतायी हैं। अब और क्या सुनना चाहते हो?

English

Rittha, Ahuttha, Vira, Tamra, Varahashva, Ruchi, Prabhu, Vishvajit, Pratishauri, Vrishanda, Vishkara, Madhu,

अध्याय १२

श्लोक 220.53

हिरण्यकशिपुश चैव कैतभश चैव दानवः दैत्याश च कालखञ्जाश च सर्वे ते नैरृतैः सह

hiraṇyakaśipuśa caiva kaitabhaśa caiva dānavaḥ daityāśa ca kālakhañjāśa ca sarve te nairṛtaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्सि मे मत: चाहता हूँ; क्योंकि आप सर्वज्ञ हैं

English

Hiranyakashipu, the Danava Kaitabha, the Daityas, the Kalakhanjas, all of them with the Nairritas,

अध्याय १२

श्लोक 220.54

एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश च ये दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश च यांश चान्यान अनुशुश्रुम

ete cānye ca bahavaḥ pūrve pūrvatarāśa ca ye daityendrā dānavendrāśa ca yāṃśa cānyāna anuśuśruma

हिन्दी अर्थ

असंतस्त्विति विख्याता: संतश्षाचारलक्षणा:

English

these and many others, earlier and still earlier, lords of Daityas and Danavas, whom we have heard of,

अध्याय १२

श्लोक 220.55

बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः कालेनाभ्याहताः सर्वे कालॊ हि बलवत्तरः

bahavaḥ pūrvadaityendrāḥ saṃtyajya pṛthivīṃ gatāḥ kālenābhyāhatāḥ sarve kālò hi balavattaraḥ

हिन्दी अर्थ

देखा जाय--सदाचार ही उनका लक्षण है राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च ते शुभा:

English

many earlier lords of the Daityas have left the earth and gone, all struck by Time, for Time is stronger.

अध्याय १२

श्लोक 220.56

सर्वैः करतुशतैर इष्टं न तवम एकः शतक्रतुः सर्वे धर्मपराश चासन सर्वे सततसत्त्रिणः

sarvaiḥ karatuśataira iṣṭaṃ na tavama ekaḥ śatakratuḥ sarve dharmaparāśa cāsana sarve satatasattriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वे श्रेष्ठ समझे जाते हैं

English

All performed hundreds of sacrifices; you are not alone a Shatakratu; all were devoted to dharma, all ever sacrificing.

अध्याय १२

श्लोक 220.57

अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वे ऽभिमुखयॊधिनः सर्वे संहननॊपेताः सर्वे परिघबाहवः

antarikṣacarāḥ sarve sarve 'bhimukhayòdhinaḥ sarve saṃhananòpetāḥ sarve parighabāhavaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्मृश्य नदीं तरेत् पुरुष मानवमात्रका धर्म बताते हैं

English

All were sky-roamers, all fought facing the foe, all were of firm build, all had arms like iron bars.

अध्याय १२

श्लोक 220.58

सर्वे माया शतधराः सर्वे ते कामचारिणः सर्वे समरम आसाद्य न शरूयन्ते पराजिताः

sarve māyā śatadharāḥ sarve te kāmacāriṇaḥ sarve samarama āsādya na śarūyante parājitāḥ

हिन्दी अर्थ

सायं प्रातर्जपेत् संध्यां तिष्ठन् पूर्वां तथेतराम्

English

All bore a hundred illusions, all moved at will; all, in battle, are not heard of as defeated.

अध्याय १२

श्लोक 220.59

सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः सर्वे वेद वरतपराः सर्वे चासन बहुश्रुताः

sarve satyavrataparāḥ sarve kāmavihāriṇaḥ sarve veda varataparāḥ sarve cāsana bahuśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

दोनों समय संध्योपासना करके गायत्रीमन्त्रका जप करे ननिन्द्यादन्नभक्ष्यांश्न स्वाद्वस्वादु च भक्षयेत्

English

All were devoted to truth, all roamed at pleasure, all were devoted to the Vedas and vows, and all were much learned.

अध्याय १२

श्लोक 220.60

सर्वे संहतम ऐश्वर्यम ईश्वराः परतिपेदिरे न चैश्वर्यं मदस तेषां भूतपूर्वॊ महात्मनाम

sarve saṃhatama aiśvaryama īśvarāḥ paratipedire na caiśvaryaṃ madasa teṣāṃ bhūtapūrvò mahātmanāma

हिन्दी अर्थ

उपवास करनेका फल प्राप्त होता है तज्जना: पर्युपासन्ते सत्यं सन्‍त: समासते

English

All, lords, took on a combined sovereignty; and pride of sovereignty had not been theirs before, the great-souled.

अध्याय १२

श्लोक 220.61

सर्वे यथार्थदातारः सर्वे विगतमत्सराः सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत परतिपेदिरे

sarve yathārthadātāraḥ sarve vigatamatsarāḥ sarve sarveṣu bhūteṣu yathāvata paratipedire

हिन्दी अर्थ

बड़ी आयु नहीं मिलती

English

All gave as was due, all were free of envy, all behaved properly toward all beings.

अध्याय १२

श्लोक 220.62

सर्वे दाक्षायणी पुत्राः पराजापत्या महाबलाः जवलन्तः परतपन्तश च कालेन परतिसंहृताः

sarve dākṣāyaṇī putrāḥ parājāpatyā mahābalāḥ javalantaḥ paratapantaśa ca kālena paratisaṃhṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

खाय;। व्यर्थ मांस और श्राद्धशेष मांस भी वह त्याग दे काम्यकर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत्

English

All were sons of Dakshayani, descendants of Prajapati, of great strength; blazing and warming, they were drawn back by Time.

अध्याय १२

श्लोक 220.63

तवं चैवेमा यदा भुक्त्वा पृथिवीं तयक्ष्यसे पुनः न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शॊकम आत्मनः

tavaṃ caivemā yadā bhuktvā pṛthivīṃ tayakṣyase punaḥ na śakṣyasi tadā śakra niyantuṃ śòkama ātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

सकाम कर्तव्यकर्मोंक फलरूपमें प्राप्त पदार्थ अपने गुरुजनोंको निवेदित कर दे

English

And when you too, having enjoyed this earth, will leave it again, then, Shakra, you will not be able to restrain your own grief.

अध्याय १२

श्लोक 220.64

मुञ्चेच्छां कामभॊगेषु मुञ्चेमं शरीभवं मदम एवं सवराज्यनाशे तवं शॊकं संप्रसहिष्यसि

muñcecchāṃ kāmabhògeṣu muñcemaṃ śarībhavaṃ madama evaṃ savarājyanāśe tavaṃ śòkaṃ saṃprasahiṣyasi

हिन्दी अर्थ

गुरूनभ्यर्च्य युज्यन्ते आयुषा यशसा श्रिया मैथुनं सततं धर्म्य गुद्दो चैव समाचरेत्

English

Let go of desire for pleasures; let go of this pride born of fortune; thus you will bear the grief when your kingdom is lost.

अध्याय १२

श्लोक 220.65

शॊककाले शुचॊ मा तवं हर्षकाले च मा हृषः अतीतानागते हित्वा परत्युत्पन्नेन वर्तय

śòkakāle śucò mā tavaṃ harṣakāle ca mā hṛṣaḥ atītānāgate hitvā paratyutpannena vartaya

हिन्दी अर्थ

सर्वमार्यकृतं चौक्ष्यं वालसंस्पर्शनानि च

English

Do not grieve at the time for grief, and do not exult at the time for joy; leaving past and future, live in the present.

अध्याय १२

श्लोक 220.66

मां चेद अभ्यागतः कालः सदा युक्तम अतन्द्रितम कषमस्व नचिराद इन्द्र तवाम अप्य उपगमिष्यति

māṃ ceda abhyāgataḥ kālaḥ sadā yuktama atandritama kaṣamasva nacirāda indra tavāma apya upagamiṣyati

हिन्दी अर्थ

सायं प्रातश्न विप्राणां प्रदेष्टम भिवादनम् पण्यानां शोभते पण्यं कृषीणां बाद्यते कृषि:

English

If Time has come upon me, always joined, untiring, forgive, Indra, for it will come to you before long.

अध्याय १२

श्लोक 220.67

तरासयन्न इव देवेन्द्र वाग्भिर तक्षसि माम इह संयते मयि नूनं तवम आत्मानं बहु मन्यसे

tarāsayanna iva devendra vāgbhira takṣasi māma iha saṃyate mayi nūnaṃ tavama ātmānaṃ bahu manyase

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा

English

As if frightening me, lord of the gods, you pierce me here with words; surely, restrained as I am, you think highly of yourself.

अध्याय १२

श्लोक 220.68

कालः परथमम आयान मां पश्चात तवम अनुधावति तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि

kālaḥ parathamama āyāna māṃ paścāta tavama anudhāvati tena garjasi devendra pūrvaṃ kālahate mayi

हिन्दी अर्थ

सह स्त्रियाथ शयनं सह भोज्यं च वर्जयेत् शय्यापर सोना और एक थालीमें भोजन करना छोड़ दे

English

Time came to me first, and then it runs after you; therefore you roar, lord of the gods, while I am struck first by Time.

अध्याय १२

श्लोक 220.69

कॊ हि सथातुम अलं लॊके करुद्धस्य मम संयुगे कालस तु बलवान पराप्तस तेन तिष्ठसि वासव

kò hi sathātuma alaṃ lòke karuddhasya mama saṃyuge kālasa tu balavāna parāptasa tena tiṣṭhasi vāsava

हिन्दी अर्थ

ज्ञानपूर्व विनश्यन्ति गूहमाना महाजने

English

Who could stand in the world against me in battle when I am angry? But Time, being strong, has come, and so you stand, Vasava.

अध्याय १२

श्लोक 220.70

यत तद वर्षसहस्रान्तं पूर्णं भवितुम अर्हति यथा मे सर्वगात्राणि न सवस्थानि हतौजसः

yata tada varṣasahasrāntaṃ pūrṇaṃ bhavituma arhati yathā me sarvagātrāṇi na savasthāni hataujasaḥ

हिन्दी अर्थ

तद् बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते

English

Though the thousand years that should be complete have ended, my limbs are not well, my vigour lost.

अध्याय १२

श्लोक 220.71

अहम ऐन्द्रच चयुतः सथानात तवम इन्द्रः परकृतॊ दिवि सुचित्रे जीवलॊके ऽसमिन्न उपास्यः कालपर्ययात

ahama aindraca cayutaḥ sathānāta tavama indraḥ parakṛtò divi sucitre jīvalòke 'saminna upāsyaḥ kālaparyayāta

हिन्दी अर्थ

क्योंकि मृत्यु किसीकी कामना-पूर्तिके अवसरकी प्रतीक्षा नहीं करती है तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत्

English

I have fallen from Indra's place and you are made Indra in heaven, to be worshipped in this strange world of the living by the turn of time.

अध्याय १२

श्लोक 220.72

किं हि कृत्वा तवम इन्द्राद्य किं हि कृत्वा चयुता वयम कालः कर्ता विकर्ता च सर्वम अन्यद अकारणम

kiṃ hi kṛtvā tavama indrādya kiṃ hi kṛtvā cayutā vayama kālaḥ kartā vikartā ca sarvama anyada akāraṇama

हिन्दी अर्थ

है; अतः मनसे सम्पूर्ण जीवोंका कल्याण सोचता रहे

English

What have you done, Indra, and what have we done to fall? Time is the doer and undoer; all else is no cause.

अध्याय १२

श्लोक 220.73

नाशं विनाशम ऐश्वर्यं सुखदुःखे भवाभवौ विप्रान पराप्यैवम अत्यर्थं न परहृष्येन न च वयथेत

nāśaṃ vināśama aiśvaryaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau viprāna parāpyaivama atyarthaṃ na parahṛṣyena na ca vayatheta

हिन्दी अर्थ

केवलं विधिमासाद्य सहाय: कि करिष्यति सहायताकी आवश्यकता नहीं है। कोई दूसरा सहायक आकर क्या करेगा

English

Loss, ruin, lordship, pleasure and pain, being and non-being: having reached brahmanas thus, one should not greatly rejoice or suffer.

अध्याय १२

श्लोक 220.74

तवम एव हीन्द्र वेत्थास्मान वेदाहं तवां च वासव विकत्थसे मां किं बद्धं कालेन निरपत्रप

tavama eva hīndra vetthāsmāna vedāhaṃ tavāṃ ca vāsava vikatthase māṃ kiṃ baddhaṃ kālena nirapatrapa

हिन्दी अर्थ

प्रेत्पयभावे सुखं धर्माच्छश्वत्तैरुपभुज्यते

English

You know us, Indra, and I know you, Vasava; why do you boast, shameless one, over me bound by Time?

अध्याय १२

श्लोक 220.75

तवम एव हि पुरा वेत्थ यत तदा पौरुषं मम समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम

tavama eva hi purā vettha yata tadā pauruṣaṃ mama samareṣu ca vikrāntaṃ paryāptaṃ tannidarśanama

हिन्दी अर्थ

यदध्यात्मं यथा चैतत् तन्मे ब्रूहि पितामह प्रलये कथमभ्येति तन्मे वक्तुमिहाहसि

English

You yourself knew then my manliness and my valour in battles; that is enough as a proof.

अध्याय १२

श्लोक 220.76

आदित्याश चैव रुद्राश च साध्याश च वसुभिः सह मया विनिर्जिताः सर्वे मरुतश च शचीपते

ādityāśa caiva rudrāśa ca sādhyāśa ca vasubhiḥ saha mayā vinirjitāḥ sarve marutaśa ca śacīpate

हिन्दी अर्थ

प्रकार होता है; इस विषयका मुझसे वर्णन कीजिये

English

Adityas, Rudras, Sadhyas with Vasus, and Maruts, lord of Shachi, were all conquered by me.

अध्याय १२

श्लोक 220.77

तवम एव शक्र जानासि देवासुरसमागमे समेता विबुधा भग्नास तरसा समरे मया

tavama eva śakra jānāsi devāsurasamāgame sametā vibudhā bhagnāsa tarasā samare mayā

हिन्दी अर्थ

तद् व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम् फललाभश्न तस्य स्यात् सर्वभूतहितं च तत्

English

You yourself know, Shakra, in the meeting of gods and asuras, that the assembled gods were broken in battle by me with force.

अध्याय १२

श्लोक 220.78

पर्वताश चासकृत कषिप्ताः सवनाः सवनौकसः सतङ्क शिखरा घॊराः समरे मूर्ध्नि ते मया

parvatāśa cāsakṛta kaṣiptāḥ savanāḥ savanaukasaḥ sataṅka śikharā ghòrāḥ samare mūrdhni te mayā

हिन्दी अर्थ

फलकी प्राप्ति भी होती है। वह अध्यात्मज्ञान समस्त प्राणियोंके लिये हितकर है

English

Mountains with their woods and dwellers were hurled again and again by me on your head in battle, with terrible peaks.

अध्याय १२

श्लोक 220.79

किं नु शक्यं मया कर्तुं यत कालॊ दुरतिक्रमः न हि तवां नॊत्सहे हन्तुं सवज्रम अपि मुष्टिना

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yata kālò duratikramaḥ na hi tavāṃ nòtsahe hantuṃ savajrama api muṣṭinā

हिन्दी अर्थ

महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ और प्रलयके स्थान हैं

English

What can I do, for Time is hard to pass? It is not that I cannot kill you, even with your thunderbolt, with my fist.

अध्याय १२

श्लोक 220.80

न तु विक्रमकालॊ ऽयं कषमा कालॊ ऽयम आगतः तेन तवा मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस तवया

na tu vikramakālò 'yaṃ kaṣamā kālò 'yama āgataḥ tena tavā marṣaye śakra durmarṣaṇatarasa tavayā

हिन्दी अर्थ

तहद् भूतानि भूतात्मा सृष्टानि हरते पुन: अकरोत् तेषु वैषम्यं तत्तु जीवो न पश्यति

English

But this is not the time for valour; the time for forbearance has come; therefore I forgive you, Shakra, though you are harder to bear.

अध्याय १२

श्लोक 220.81

तवं मा परिनते काले परीतं कालवह्निना नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे

tavaṃ mā parinate kāle parītaṃ kālavahninā niyataṃ kālapāśena baddhaṃ śakra vikatthase

हिन्दी अर्थ

वायो: स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक् चैव त्रितयं स्मृतम्

English

You boast over me, bound by Time's noose, burned by the fire of Time, when the time is ripe.

अध्याय १२

श्लोक 220.82

अयं स पुरुषः शयामॊ लॊकस्य दुरतिक्रमः बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा

ayaṃ sa puruṣaḥ śayāmò lòkasya duratikramaḥ baddhvā tiṣṭhati māṃ raudraḥ paśuṃ raśanayā yathā

हिन्दी अर्थ

चेष्टा और त्वगिन्द्रिय--ये तीन वायुके कार्य माने गये हैं रस: क्लेदश्न जिह्दा च त्रयो जलगुणा: स्मृता:

English

This dark Person, hard to pass in the world, dreadful, stands binding me like a beast with a rope."

अध्याय १२

श्लोक 220.83

लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रॊधौ भवाभवौ वधॊ बन्धः परमॊक्षश च सर्वं कालेन लभ्यते

lābhālābhau sukhaṃ duḥkhaṃ kāmakròdhau bhavābhavau vadhò bandhaḥ paramòkṣaśa ca sarvaṃ kālena labhyate

हिन्दी अर्थ

महाभूतानि पज्चैव षष्ठं च मन उच्यते

English

Gain and loss, pleasure and pain, desire and anger, being and non-being, killing, bondage and release: all is obtained through Time.

अध्याय १२

श्लोक 220.84

नाहं कर्ता न कर्ता तवं कर्ता यस तु सदा परभुः सॊ ऽयं पचति कालॊ मां वृक्षे फलम इवागतम

nāhaṃ kartā na kartā tavaṃ kartā yasa tu sadā parabhuḥ sò 'yaṃ pacati kālò māṃ vṛkṣe phalama ivāgatama

हिन्दी अर्थ

शरीरमें पाँच महाभूत और छठा मन है; ऐसा बताया जाता है सप्तमी बुद्धिरित्याहु: क्षेत्रज्ञ: पुनरष्टम:

English

I am not the doer, nor are you; the doer is the one who is always lord; this Time cooks me like a fruit come to the tree.

अध्याय १२

श्लोक 220.85

यान्य एव पुरुषः कुर्वन सुखैः कालेन युज्यते पुनस तान्य एव कुर्वाणॊ दुःखैः कालेन युज्यते

yānya eva puruṣaḥ kurvana sukhaiḥ kālena yujyate punasa tānya eva kurvāṇò duḥkhaiḥ kālena yujyate

हिन्दी अर्थ

करानेवाली है और क्षेत्रज्ञ (आत्मा) साक्षीकी भाँति स्थित रहता है

English

Whatever a man does, by which he is joined with pleasures by Time, doing those same things he is again joined with pains by Time.

अध्याय १२

श्लोक 220.86

न च कालेन कालज्ञः सपृष्टः शॊचितुम अर्हति तेन शक्र न शॊचामि नास्ति शॊके सहायता

na ca kālena kālajñaḥ sapṛṣṭaḥ śòcituma arhati tena śakra na śòcāmi nāsti śòke sahāyatā

हिन्दी अर्थ

एतेन सर्वमेवेदं विद्धयभिव्याप्तमन्तरम् बातको तुम अच्छी तरह समझ लो

English

One who knows Time, touched by Time, has no need to grieve; therefore, Shakra, I do not grieve; there is no help in grief.

अध्याय १२

श्लोक 220.87

यदा हि शॊचतां शॊकॊ वयसनं नापकर्षति सामर्थ्यं शॊचतॊ नास्ति नाद्य शॊचाम्य अहं ततः

yadā hi śòcatāṃ śòkò vayasanaṃ nāpakarṣati sāmarthyaṃ śòcatò nāsti nādya śòcāmya ahaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

तमो रजश्न सत्त्वं च तेडपि भावास्तदाश्रिता:

English

Since for those who grieve, grief does not remove calamity, and the grieving have no power, therefore I do not grieve today."

अध्याय १२

श्लोक 220.88

एवम उक्तः सहस्राक्षॊ भगवान पाकशासनः परतिसंहृत्य संरम्भम इत्य उवाच शतक्रतुः

evama uktaḥ sahasrākṣò bhagavāna pākaśāsanaḥ paratisaṃhṛtya saṃrambhama itya uvāca śatakratuḥ

हिन्दी अर्थ

समवेक्ष्य शनैश्वैव लभते शममुत्तमम् मन:षष्ठानि सर्वाणि तदभावे कुतो गुणा:

English

Thus addressed, the thousand-eyed blessed Shatakratu, Pakashasana, drew back his fury and said:

अध्याय १२

श्लोक 220.89

सवज्रम उद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश च वारुणान कस्येह न वयथेद बुद्धिर मृत्यॊर अपि जिघांसतः

savajrama udyataṃ bāhuṃ dṛṣṭvā pāśāṃśa ca vāruṇāna kasyeha na vayatheda buddhira mṛtyòra api jighāṃsataḥ

हिन्दी अर्थ

जिप्रति प्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्दया

English

"Seeing the arm raised with the thunderbolt and the snares of Varuna, whose mind would not tremble, even before one wishing to kill, even Death?

अध्याय १२

श्लोक 220.90

सा ते न वयथते बुद्धिर अचला तत्त्वदर्शिनी बरुवन न वयथसे स तवं वाक्यं सत्यपराक्रम

sā te na vayathate buddhira acalā tattvadarśinī baruvana na vayathase sa tavaṃ vākyaṃ satyaparākrama

हिन्दी अर्थ

कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति

English

That mind of yours does not tremble, unmoving, seeing the truth; speaking, you do not tremble, you of true valour.

अध्याय १२

श्लोक 220.91

हॊ हि विश्वासम अर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत कर्तुम उत्सहते लॊके दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत

hò hi viśvāsama artheṣu śarīre vā śarīrabhṛta kartuma utsahate lòke dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ jagata

हिन्दी अर्थ

एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते

English

Who, an embodied one, would venture trust in affairs or in the body in the world, seeing the world departing?

अध्याय १२

श्लोक 220.92

अहम अप्य एवम एवैनं लॊकं जानामि शाश्वतम कालाग्नाव आहितं घॊरे गुह्ये सततगे ऽकषरे

ahama apya evama evainaṃ lòkaṃ jānāmi śāśvatama kālāgnāva āhitaṃ ghòre guhye satatage 'kaṣare

हिन्दी अर्थ

ततः सत्त्वं तमोभाव: प्रीतियोगात् प्रवर्तते

English

I too know this world as thus eternal, placed in the fire of Time, dreadful, secret, ever moving, imperishable.

अध्याय १२

श्लोक 220.93

न चात्र परिहारॊ ऽसति कालस्पृष्टस्य कस्य चित सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम

na cātra parihārò 'sati kālaspṛṣṭasya kasya cita sūkṣmāṇāṃ mahatāṃ caiva bhūtānāṃ paripacyatāma

हिन्दी अर्थ

तमोगुणेन संयुक्ती भवतो5व्यावहारिकौ वे दोनों तमोगुण (मोह)-से संयुक्त होते हैं, तब व्यवहारके विषय नहीं रह जाते

English

Here there is no escape for anyone touched by Time, for beings subtle and great being cooked.

अध्याय १२

श्लोक 220.94

अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदा अनिवृत्तस्य कालस्य कषयं पराप्तॊ न मुच्यते

anīśasyāpramattasya bhūtāni pacataḥ sadā anivṛttasya kālasya kaṣayaṃ parāptò na mucyate

हिन्दी अर्थ

वर्तते सात्त्विको भाव इत्याचक्षीत तत् तथा

English

For one who has no master, who is unheedful, who ever cooks beings, who does not turn back, Time: one who has come to destruction is not freed.

अध्याय १२

श्लोक 220.95

अप्रमत्तः परमत्तेषु कालॊ जागर्ति देहिषु परयत्नेनाप्य अतिक्रान्तॊ दृष्टपूर्वॊ न केन चित

apramattaḥ paramatteṣu kālò jāgarti dehiṣu parayatnenāpya atikrāntò dṛṣṭapūrvò na kena cita

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्त रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत् चिन्तासे दुःख और बढ़ता है)

English

Time is watchful among the heedless, among the embodied; it has not been seen by anyone to be overcome, even by effort.

अध्याय १२

श्लोक 220.96

पुराणः शाश्वतॊ धर्मः सर्वप्राणभृतां समः कालॊ न परिहार्यश च न चास्यास्ति वयतिक्रमः

purāṇaḥ śāśvatò dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ samaḥ kālò na parihāryaśa ca na cāsyāsti vayatikramaḥ

हिन्दी अर्थ

अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्

English

It is the ancient eternal dharma, equal to all who bear breath; Time cannot be avoided, and its course cannot be transgressed.

अध्याय १२

श्लोक 220.97

अहॊरात्रांश च मासांश च कषणान काष्ठाः कला लवान संपिन्दयति नः कालॊ बुद्धिं वार्धुषिकॊ यथा

ahòrātrāṃśa ca māsāṃśa ca kaṣaṇāna kāṣṭhāḥ kalā lavāna saṃpindayati naḥ kālò buddhiṃ vārdhuṣikò yathā

हिन्दी अर्थ

यही निश्चय करना चाहिए कि तमोगुणकी वृद्धि हुई है कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते साक््चिका गुणा:

English

Time kneads together our days and nights, months, moments, kashthas, kalas and lavas, like a moneylender his hoard of understanding.

अध्याय १२

श्लोक 220.98

इदम अद्य करिष्यामि शवः कर्तास्मीति वादिनम कालॊ हरति संप्राप्तॊ नदीवेग इवॊदुपम

idama adya kariṣyāmi śavaḥ kartāsmīti vādinama kālò harati saṃprāptò nadīvega ivòdupama

हिन्दी अर्थ

रहा हो, तब इन गुणोंको सात््विक समझना चाहिए

English

Of the man who says, "I shall do this today, I shall do it tomorrow," Time takes him when it comes, as a river's current a raft.

अध्याय १२

श्लोक 220.99

इदानीं तावद एवासौ मया दृष्टः कथं मृतः इति कालेन हरियतां परलापः शरूयते नृणाम

idānīṃ tāvada evāsau mayā dṛṣṭaḥ kathaṃ mṛtaḥ iti kālena hariyatāṃ paralāpaḥ śarūyate nṛṇāma

हिन्दी अर्थ

लिज्जानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभि: असहनशीलताके भाव दिखायी दें तो उन्हें रजोगुणका चिह्न जानना चाहिए

English

"Only just now I saw him; how has he died?" Such lament of men is heard as Time carries them off.

अध्याय १२

श्लोक 220.100

नश्यन्त्य अर्थास तथा भॊगाः सथानम ऐश्वर्यम एव च अनित्यम अध्रुवं सर्वं वयवसायॊ हि दुष्करः उच्छ्राया विनिपातान्ता भावाभावस्थ एव च

naśyantya arthāsa tathā bhògāḥ sathānama aiśvaryama eva ca anityama adhruvaṃ sarvaṃ vayavasāyò hi duṣkaraḥ ucchrāyā vinipātāntā bhāvābhāvastha eva ca

हिन्दी अर्थ

ऋषिभि: स्वेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परै:

English

Wealth and enjoyments perish, and place and lordship; all is impermanent and unsteady; resolve is hard; heights end in falls; being and non-being stand together.

अध्याय १२

श्लोक 220.101

सा ते न वयथते बुद्धिर अचला तत्त्वदर्शिनी अहम आसं पुरा चेति मनसापि न बुध्यसे

sā te na vayathate buddhira acalā tattvadarśinī ahama āsaṃ purā ceti manasāpi na budhyase

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंद्वारा अर्वाचीन ऋषियोंकी सृष्टि होने लगी अष्टाशीत्यधिकशततमो ध्याय:

English

That mind of yours does not tremble, unmoving, seeing truth; you do not even think in mind, "I was so before."

अध्याय १२

श्लोक 220.102

कालेनाक्रम्य लॊके ऽसमिन पच्यमाने बलीयसा अज्येष्ठम अकनिष्ठं च कषिप्यमाणॊ न बुध्यसे

kālenākramya lòke 'samina pacyamāne balīyasā ajyeṣṭhama akaniṣṭhaṃ ca kaṣipyamāṇò na budhyase

हिन्दी अर्थ

वैश्य: शूद्रश्न विप्र्षे तद् ब्रूहि वदतां वर

English

When this world is overpowered and cooked by mighty Time, you are not aware of being cast down, with no eldest and no youngest.

अध्याय १२

श्लोक 220.103

ईर्ष्याभिमान लॊभेषु कामक्रॊधभयेषु च सपृहा मॊहाभिमानेषु लॊकः सक्तॊ विमुह्यति

īrṣyābhimāna lòbheṣu kāmakròdhabhayeṣu ca sapṛhā mòhābhimāneṣu lòkaḥ saktò vimuhyati

हिन्दी अर्थ

कौन-सा कर्म करनेसे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य अथवा शूद्र होता है? वेदाध्ययनसम्पन्न: षट्सु कर्मस्ववस्थित:

English

The world, attached to envy, conceit and greed, to desire, anger and fear, to longing, delusion and pride, is bewildered.

अध्याय १२

श्लोक 220.104

भवांस तु भावतत्त्वज्ञॊ विद्वाञ जञानतपॊ ऽनवितः कालं पश्यति सुव्यक्तं पानाव आमलकं यथा

bhavāṃsa tu bhāvatattvajñò vidvāña jañānatapò 'navitaḥ kālaṃ paśyati suvyaktaṃ pānāva āmalakaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

नित्यव्रती सत्यपर: स वै ब्राह्मण उच्यते

English

But you, a knower of the truth of states, learned, endowed with knowledge and austerity, see Time clearly like an amalaka fruit in the hand.

अध्याय १२

श्लोक 220.105

कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः वैरॊचने कृतात्मासि सपृहणीयॊ विजानताम

kālacāritratattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ vairòcane kṛtātmāsi sapṛhaṇīyò vijānatāma

हिन्दी अर्थ

तपश्न दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः सदगुण देखे जाते हैं, वह ब्राह्मण माना गया है

English

Knowing the truth of Time's course, versed in all the scriptures, son of Virochana, you are self-trained and to be desired by the wise.

अध्याय १२

श्लोक 220.106

सर्वलॊकॊ हय अयं मन्ये बुद्ध्या परिगतस तवया विहरन सर्वतॊ मुक्तॊ न कव चित परिषज्जसे

sarvalòkò haya ayaṃ manye buddhyā parigatasa tavayā viharana sarvatò muktò na kava cita pariṣajjase

हिन्दी अर्थ

दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते

English

I think the whole world has been grasped by your intellect; roaming, freed on every side, you cling nowhere.

अध्याय १२

श्लोक 220.107

रजश च हि तमश च तवा सपृशतॊ न जितेन्द्रियम निष्प्रीतिं नष्ट संतापं तवम आत्मानम उपाससे

rajaśa ca hi tamaśa ca tavā sapṛśatò na jitendriyama niṣprītiṃ naṣṭa saṃtāpaṃ tavama ātmānama upāsase

हिन्दी अर्थ

वेदाध्ययनसम्पन्न: स वैश्य इति संज्ञित: त्यक्तवेदस्त्वनाचार: स वै शूद्र इति स्मृत:

English

Neither rajas nor tamas touch you, master of senses; without craving, your torment gone, you resort to the self.

अध्याय १२

श्लोक 220.108

सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम दृष्ट्वा तवां मम संजाता तवय्य अनुक्रॊशनी मतिः

suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ nirvairaṃ śāntamānasama dṛṣṭvā tavāṃ mama saṃjātā tavayya anukròśanī matiḥ

हिन्दी अर्थ

न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मण:

English

Seeing you, a friend of all beings, without enmity, of tranquil mind, a compassionate thought toward you has arisen in me.

अध्याय १२

श्लोक 220.109

नाहम एतादृशं बुद्धिं हन्तुम इच्छामि बन्धने आनृशंस्यं परॊ धर्मॊ अनुक्रॊशस तथा तवयि

nāhama etādṛśaṃ buddhiṃ hantuma icchāmi bandhane ānṛśaṃsyaṃ parò dharmò anukròśasa tathā tavayi

हिन्दी अर्थ

शूद्र नहीं है और वह ब्राह्मण ब्राह्मण नहीं है नित्यं क्रोधाच्छियं रक्षेत् तपो रक्षेच्च मत्सरात्

English

I do not wish to kill such an understanding in bondage; non-cruelty is the highest dharma, and mercy toward you.

अध्याय १२

श्लोक 220.110

मॊक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास तवेमे कालपर्ययात परजानाम अपचारेण सवस्ति ते ऽसतु महासुर

mòkṣyante vāruṇāḥ pāśāsa taveme kālaparyayāta parajānāma apacāreṇa savasti te 'satu mahāsura

हिन्दी अर्थ

यस्य सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धना द्विज अतामें सब कुछ होम दिया है, वही त्यागी और वही बुद्धिमान् है

English

These snares of Varuna will be loosened, by the turn of time, by the misconduct of the people; good luck to you, great asura.

अध्याय १२

श्लोक 220.111

यदा शवश्रूं सनुषा वृद्धां परिचारेण यॊक्ष्यते पुत्रश च पितरं मॊहात परेषयिष्यति कर्मसु

yadā śavaśrūṃ sanuṣā vṛddhāṃ paricāreṇa yòkṣyate putraśa ca pitaraṃ mòhāta pareṣayiṣyati karmasu

हिन्दी अर्थ

अहिंस्र: सर्वभूतानां मैत्रायणगतश्चरेत्

English

When the daughter-in-law will employ her old mother-in-law in service, and the son will send his father to tasks through delusion,

अध्याय १२

श्लोक 220.112

बराह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम शूद्राश च बराह्मणीं भर्याम उपयास्यन्ति निर्भयाः

barāhmaṇaiḥ kārayiṣyanti vṛṣalāḥ pādadhāvanama śūdrāśa ca barāhmaṇīṃ bharyāma upayāsyanti nirbhayāḥ

हिन्दी अर्थ

अशोकं स्थानमातिषछेदिह चामुत्र चाभयम् अजित जेतुकामेन भाव्य॑ सड्भेष्वसज्धिना

English

when shudras will make brahmanas wash their feet, and shudras will approach brahmana wives fearlessly,

अध्याय १२

श्लोक 220.113

वियॊनिषु च बीजानि मॊक्ष्यन्ते पुरुषा यदा संकरं कांस्यभान्दैश च बलिं चापि कुपात्रकैः

viyòniṣu ca bījāni mòkṣyante puruṣā yadā saṃkaraṃ kāṃsyabhāndaiśa ca baliṃ cāpi kupātrakaiḥ

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिड़ग्राह्म॒मतीन्द्रियम्

English

when men will sow seeds in wrong wombs, mixing, and offer oblations with bronze vessels and bad utensils,

अध्याय १२

श्लोक 220.114

चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नम उन्मर्यादं भविष्यति एकैकस ते तदा पाशः करमशः परतिमॊक्ष्यते

cāturvarṇyaṃ yadā kṛtsnama unmaryādaṃ bhaviṣyati ekaikasa te tadā pāśaḥ karamaśaḥ paratimòkṣyate

हिन्दी अर्थ

कारण अनुमानसे ही जाना जाय, उसे अव्यक्त समझना चाहिए मन: प्राणे निगृह्नीयात् प्राणं ब्रह्मणि धारयेत्

English

when the whole fourfold order will be without limit, then one by one your snares will be loosened.

अध्याय १२

श्लोक 220.115

अस्मत्तस ते भयं नास्ति समयं परतिपालय सुखी भव निराबाधः सवस्थचेता निरामयः

asmattasa te bhayaṃ nāsti samayaṃ paratipālaya sukhī bhava nirābādhaḥ savasthacetā nirāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

मन लगावे। मनको प्राणमें और प्राणको ब्रह्ममें स्थापित करे

English

You have no fear from me; keep to the agreement; be happy, unhindered, with tranquil mind and free of disease."

अध्याय १२

श्लोक 220.116

तम एवम उक्त्वा भगवाञ शतक्रतुः; परतिप्रयातॊ गजराजवाहनः विजित्य सर्वान असुरान सुराधिपॊ; ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट

tama evama uktvā bhagavāña śatakratuḥ; paratiprayātò gajarājavāhanaḥ vijitya sarvāna asurāna surādhipò; nananda harṣeṇa babhūva caikarāṭa

हिन्दी अर्थ

सुखं वै ब्राह्मणो ब्रह्म निर्वेदेनाधिगच्छति सानुक्रोशश्न भूतेषु तद् द्विजातिषु लक्षणम्

English

Having so spoken to him, the blessed Shatakratu, mounted on the king of elephants, went off; having conquered all the asuras, the lord of the gods rejoiced with delight and became sole king.

अध्याय १२

श्लोक 220.117

महर्षयस तुष्टुवुर अञ्जसा च तं; वृषाकपिं सर्वचराचरेश्वरम हिमापहॊ हव्यम उदावहंस तवरंस; तथामृतं चार्पितम ईश्वराय ह

maharṣayasa tuṣṭuvura añjasā ca taṃ; vṛṣākapiṃ sarvacarācareśvarama himāpahò havyama udāvahaṃsa tavaraṃsa; tathāmṛtaṃ cārpitama īśvarāya ha

हिन्दी अर्थ

रकक्‍्खे; यह ब्राह्मणका प्रधान लक्षण है

English

The great sages praised him readily, Vrishakapi, lord of all the moving and unmoving; the removers of cold carried the offering quickly, and nectar was offered to the lord.

अध्याय १२

श्लोक 220.118

दविजॊत्तमैः सर्वगतैर अभिष्टुतॊ; विदीप्त तेजा गतमन्युर ईश्वरः परशान्तचेता मुदितः सवम आलयं; तरिविष्टपं पराप्य मुमॊद वासवः

davijòttamaiḥ sarvagataira abhiṣṭutò; vidīpta tejā gatamanyura īśvaraḥ paraśāntacetā muditaḥ savama ālayaṃ; tariviṣṭapaṃ parāpya mumòda vāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

एकोननवत्यधिकशततमोध्याय: तमोग्रस्ता न पश्यन्ति प्रकाशं तमसा55वृता:

English

Praised by the best of the twice-born everywhere, blazing with radiance, free of anger, the lord, calm of mind and glad, reached his own abode in heaven, and Vasava rejoiced.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.