Mahabharata· Mahābhārata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 51/65 · श्लोक 289.1–291.48WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ220 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 289.1

[य] सांख्ये यॊगे च मे तात विशेषं वक्तुम अर्हसि तव सर्वज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम

[ya] sāṃkhye yòge ca me tāta viśeṣaṃ vaktuma arhasi tava sarvajña sarvaṃ hi viditaṃ kurusattama

हिन्दी अर्थ

माला थी। भरतश्रेष्ठ! वह कृत्या-सी जान पड़ती थी साभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादूगूपा भयावहा

English

"Bhrigu said, 'The Earth it is that is called the Lotus. It was created for giving a seat unto that form of Manasa which became Brahman. Reaching up to heaven itself, the Sumeru became the pericarp of the Lotus. Remaining within it, the puissant Lord of the Universe created all the worlds.'"

अध्याय १२

श्लोक 289.2

[भी] सांख्याः सांख्यं परशंसन्ति यॊगा यॊगं दविजातयः वदन्ति कारणैः शरैष्ठ्यं सवपक्षॊद्भावनाय वै

[bhī] sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ paraśaṃsanti yògā yògaṃ davijātayaḥ vadanti kāraṇaiḥ śaraiṣṭhyaṃ savapakṣòdbhāvanāya vai

हिन्दी अर्थ

उपायत: स शक्रस्य ब्रह्म॒वध्यां व्यपोहत

English

[Bhishma said:] "The Sankhyas praise Sankhya, and the yogis, the twice-born, praise yoga; they say by reasons that their own is better, to establish their side.

अध्याय १२

श्लोक 289.3

अनीश्वरः कथं मुच्येद इत्य एवं शत्रुकर्शन वदन्ति करणैः शरैष्ठ्यं यॊगाः सम्यङ मनीषिणः

anīśvaraḥ kathaṃ mucyeda itya evaṃ śatrukarśana vadanti karaṇaiḥ śaraiṣṭhyaṃ yògāḥ samyaṅa manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्थमस्या भागांशं॑ मयोक्ता: सम्प्रतीच्छत मोक्ष समयतोस्माकं चिन्तयस्व पितामह

English

"How can one without a lord be freed?" so, scourge of foes, the yogis, the wise rightly say, by reasons, that theirs is better.

अध्याय १२

श्लोक 289.4

वदन्ति कारणं चेदं सांख्याः सम्यग दविजातयः विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तॊ विषयेषु यः

vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṃkhyāḥ samyaga davijātayaḥ vijñāyeha gatīḥ sarvā viraktò viṣayeṣu yaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मवध्या ततः शुद्धि हयमेथधेन लब्धवान्

English

The Sankhyas, the twice-born, rightly say this reason: having known all the courses here, whoever is detached from objects

अध्याय १२

श्लोक 289.5

ऊर्ध्वं स देहात सुव्यक्तं विमुच्येद इति नान्यथा एतद आहुर महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मॊक्षदर्शनम

ūrdhvaṃ sa dehāta suvyaktaṃ vimucyeda iti nānyathā etada āhura mahāprājñāḥ sāṃkhyaṃ vai mòkṣadarśanama

हिन्दी अर्थ

सुनो। भारत! यह प्रसंग जैसा है, उसे मैं विस्तारपूर्वक बता रहा हूँ ज्योतिष्क॑ नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम्

English

will plainly be freed above the body, not otherwise; the greatly wise say this: Sankhya is the vision of liberation.

अध्याय १२

श्लोक 289.6

सवपक्षे कारणं गराह्यं समर्थं वचनं हितम शिष्टानां हि मतं गराह्यं तवद्विधैः शिष्टसंमतैः

savapakṣe kāraṇaṃ garāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitama śiṣṭānāṃ hi mataṃ garāhyaṃ tavadvidhaiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच वचन साध्वी देवं पशुपतिं पतिम्

English

The reason in one's own side is to be taken, as capable, beneficial speech; the view of the refined is to be accepted by those like you who are esteemed by the refined.

अध्याय १२

श्लोक 289.7

परत्यक्षहेतवॊ यॊगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर

paratyakṣahetavò yògāḥ sāṃkhyāḥ śāstraviniścayāḥ ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पित:

English

Yoga has perceptible reasons, Sankhya has settled determinations in scripture; both of these are my view of the truth, dear Yudhishthira.

अध्याय १२

श्लोक 289.8

उभे चैते मते जञाने नृपते शिष्टसंमते अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम

ubhe caite mate jañāne nṛpate śiṣṭasaṃmate anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

यज्ञोंमेंसे किसीमें भी मेरे लिये भाग नियत नहीं किया अतीव दु:खमुत्पन्नं वेपथुश्न ममानघ

English

Both of these, king, are views of knowledge accepted by the refined; practised according to the shastra, they lead to the highest goal.

अध्याय १२

श्लोक 289.9

तुल्यं शौचं तयॊर युक्तं दया भूतेषु चानघ वरतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयॊः

tulyaṃ śaucaṃ tayòra yuktaṃ dayā bhūteṣu cānagha varatānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayòḥ

हिन्दी अर्थ

तूष्णी भूताभवद् राजन् दहाुमानेन चेतसा

English

Purity is equal for both, and compassion to beings, sinless one; keeping vows is equal; the view is not equal.

अध्याय १२

श्लोक 289.10

[य] यदि तुल्यं वरतं शौचं दया चात्र पितामह तुल्यं न दर्शनं कस्मात तन मे बरूहि पितामह

[ya] yadi tulyaṃ varataṃ śaucaṃ dayā cātra pitāmaha tulyaṃ na darśanaṃ kasmāta tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

निकलकर तत्काल ही वज्रधारी इन्द्रको खोजने लगी

English

track of the virtuous cannot be marked. Perhaps, it is; intended that such men do not leave any history or record behind them, they having abstained from all kinds of action good or bad.

अध्याय १२

श्लोक 289.11

[भी] रागं मॊहं तथा सनेहं कामक्रॊधं च केवलम यॊगाच छित्त्वादितॊ दॊषान पञ्चैतान पराप्नुवन्ति तत

[bhī] rāgaṃ mòhaṃ tathā sanehaṃ kāmakròdhaṃ ca kevalama yògāca chittvāditò dòṣāna pañcaitāna parāpnuvanti tata

हिन्दी अर्थ

सा विनि:सरमाणं तु दृष्टवा शक्रं महौजसम् स हि तस्मिन् समुत्पन्ने ब्रह्म॒वध्याकृते भये

English

On the authority of the Srutis the commentator adds,— ye ete pancha akasadayodhatavo-dharana- karmanah sa eva Brahma.

अध्याय १२

श्लोक 289.12

यथा चानिमिषाः सथूला जालं छित्त्वा पुनर जलम पराप्नुवन्ति तथा यॊगास तत पदं वीतकल्मसाः

yathā cānimiṣāḥ sathūlā jālaṃ chittvā punara jalama parāpnuvanti tathā yògāsa tata padaṃ vītakalmasāḥ

हिन्दी अर्थ

अनुसृत्य तु यत्नात् स तथा वै ब्रह्महत्यया

English

As the large unwinking fish break the net and again reach the water, so yogis, freed from stain, reach that state.

अध्याय १२

श्लोक 289.13

तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तॊ यथा मृगाः पराप्नुयुर विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः

tathaiva vāgurāṃ chittvā balavantò yathā mṛgāḥ parāpnuyura vimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ

हिन्दी अर्थ

तस्या व्यपोहने शक्र: पर॑ यत्नं चकार ह गृहीत एव तु तया देवेन्द्रो भरतर्षभ

English

So also as strong deer, breaking the snare, reach a clear path freed from all bonds,

अध्याय १२

श्लोक 289.14

लॊभजानि तथा राजन बन्धनानि बलान्विताः छित्त्वा यॊगाः परं मार्गं गच्छन्ति विमलाः शिवम

lòbhajāni tathā rājana bandhanāni balānvitāḥ chittvā yògāḥ paraṃ mārgaṃ gacchanti vimalāḥ śivama

हिन्दी अर्थ

यह जानकर ब्रह्माजी विचार करने लगे

English

so, king, the strong yogis, cutting the bonds born of greed, go to the supreme, stainless, auspicious path.

अध्याय १२

श्लोक 289.15

अबलाश च मृगा राजन वागुरासु तथापरे विनश्यति न संदेहस तद्वद यॊगबलाद ऋते

abalāśa ca mṛgā rājana vāgurāsu tathāpare vinaśyati na saṃdehasa tadvada yògabalāda ṛte

हिन्दी अर्थ

तामुवाच महाबाहो ब्रह्म॒वध्यां पितामह: मुच्यतां त्रिदशेन्द्रो5यं मत्प्रियं कुरु भाविनि

English

But weak deer in the snares perish, without doubt; so do those without yogic strength.

अध्याय १२

श्लोक 289.16

बलहीनाश च कौन्तेय यथा जालगता झषाः अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र तथा यॊगाः सुदुर्बलाः

balahīnāśa ca kaunteya yathā jālagatā jhaṣāḥ antaṃ gacchanti rājendra tathā yògāḥ sudurbalāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रृहि कि ते करोम्यद्य कामं॑ कि त्वमिहेच्छसि

English

And the weak, Kaunteya, as fish caught in a net, come to their end, king of kings; so are the weak yogis.

अध्याय १२

श्लोक 289.17

यथा च शकुनाः सूक्ष्मं पराप्य जालम अरिंदम तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः

yathā ca śakunāḥ sūkṣmaṃ parāpya jālama ariṃdama tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

केवल निवासस्थानका प्रबन्ध कर दीजिये स्थापना वै सुमहती त्वया देव प्रवर्तिता

English

As small birds, reaching a fine net, are clinging and perish there, but the strong are freed,

अध्याय १२

श्लोक 289.18

कर्मजैर बन्धनैर बद्धास तद्वद यॊगाः परंतप अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः

karmajaira bandhanaira baddhāsa tadvada yògāḥ paraṃtapa abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ

हिन्दी अर्थ

महत्त्वपूर्ण मर्यादाकी स्थापना करके इसे चलाया है

English

so, scourge of foes, yogis bound by bonds of action: the weak perish, the strong are freed.

अध्याय १२

श्लोक 289.19

अल्पकश च यथा राजन वह्निः शाम्यति दुर्बलः आक्रान्त इन्धनैः सथूलैस तद्वद यॊगॊ ऽबलः परभॊ

alpakaśa ca yathā rājana vahniḥ śāmyati durbalaḥ ākrānta indhanaiḥ sathūlaisa tadvada yògò 'balaḥ parabhò

हिन्दी अर्थ

शक्रादपगमिष्यामि निवासं संविधत्स्व मे परंतु आप मेरे लिये निवास-स्थानकी व्यवस्था कर दीजिये

English

As a small fire, king, dies down when weak, overwhelmed by thick fuel, so yoga is weak, lord.

अध्याय १२

श्लोक 289.20

स एव च यदा राजन वह्निर जातबलः पुनः समीरण युतः कृत्स्नां दहेत कषिप्रं महीम अपि

sa eva ca yadā rājana vahnira jātabalaḥ punaḥ samīraṇa yutaḥ kṛtsnāṃ daheta kaṣipraṃ mahīma api

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणमुपसंगम्य ततो वचनमब्रवीत् यत् कर्तव्यं मया देव तद् भवान् वक्तुमहसि

English

And when that same fire has gained strength, king, joined with wind, it would quickly burn the whole earth.

अध्याय १२

श्लोक 289.21

तद्वज जातबलॊ यॊनी दीप्ततेजा महाबलः अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशॊषयेज जगत

tadvaja jātabalò yònī dīptatejā mahābalaḥ antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśòṣayeja jagata

हिन्दी अर्थ

शक्रस्थाघविमोक्षार्थ चतुर्भागं प्रतीच्छ वै

English

So a yogi who has gained strength, blazing with energy, of great power, like the sun at the end of time, would dry up the whole world.

अध्याय १२

श्लोक 289.22

दुर्बलश च यथा राजन सरॊतसा हरियते नरः बलहीनस तथा यॊगॊ विषयैर हरियते ऽवशः

durbalaśa ca yathā rājana saròtasā hariyate naraḥ balahīnasa tathā yògò viṣayaira hariyate 'vaśaḥ

हिन्दी अर्थ

भाग करूँगा। इसका एक चतुर्थाश तुम भी ग्रहण कर लो एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्वतो लोकपूजित

English

As a weak man is carried off by a current, king, so weak yoga is carried off helplessly by objects.

अध्याय १२

श्लोक 289.23

तद एव च यथा सरॊतॊ विष्टम्भयति वारुणः तद्वद यॊगबलं लब्ध्वा वयूहते विषयान बहून

tada eva ca yathā saròtò viṣṭambhayati vāruṇaḥ tadvada yògabalaṃ labdhvā vayūhate viṣayāna bahūna

हिन्दी अर्थ

करें। विश्ववन्द्य पितामह! मैं इस बातको ठीक-ठीक जानना चाहता हूँ

English

And as the lord of waters checks that same current, so having gained the strength of yoga one disposes many objects.

अध्याय १२

श्लोक 289.24

विशन्ति चावशाः पार्थ यॊगा यॊगबलान्विताः परजापतीन ऋषीन देवान महाभूतानि चेश्वराः

viśanti cāvaśāḥ pārtha yògā yògabalānvitāḥ parajāpatīna ṛṣīna devāna mahābhūtāni ceśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

बीजौषधिरसैर्वद्ले न यक्ष्यति तमोवृत: ब्रह्मवध्या हव्यवाह व्येतु ते मानसो ज्वर:

English

Yogis endowed with the strength of yoga, Partha, enter helpless Prajapatis, sages, gods and great elements, being lords.

अध्याय १२

श्लोक 289.25

न यमॊ नान्तकः करुद्धॊ न मृत्युर भीमविक्रमः ईशते नृपते सर्वे यॊगस्यामित तेजसः

na yamò nāntakaḥ karuddhò na mṛtyura bhīmavikramaḥ īśate nṛpate sarve yògasyāmita tejasaḥ

हिन्दी अर्थ

इममर्थ महाराज वक्तुं समुपचक्रमे

English

Neither Yama, nor the ender, nor angry Death of dreadful valour rules over any of those of immeasurable splendour in yoga, king.

अध्याय १२

श्लोक 289.26

आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ यॊगः कुर्याद बलं पराप्य तैश च सर्वैर महीं चरेत

ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha yògaḥ kuryāda balaṃ parāpya taiśa ca sarvaira mahīṃ careta

हिन्दी अर्थ

व्यथितं वह्लिवद् राजन् ब्रह्माणमिदमब्रवीत् देवेनाभिहतानस्मान् न पुनर्हन्तुमहिसि

English

Yoga, having gained strength, can make many thousands of selves, bull of the Bharatas, and with all of them roam the earth.

अध्याय १२

श्लोक 289.27

पराप्नुयाद विषयांश चैव पुनश चॊग्रं तपश चरेत संक्षिपेच च पुनः पार्थ सूर्यस तेजॊ गुणान इव

parāpnuyāda viṣayāṃśa caiva punaśa cògraṃ tapaśa careta saṃkṣipeca ca punaḥ pārtha sūryasa tejò guṇāna iva

हिन्दी अर्थ

सहाम: सततं देव तथा च्छेदनभेदने

English

He could gain objects and again perform fierce austerity, and draw them in again, Partha, as the sun draws in the qualities of its energy.

अध्याय १२

श्लोक 289.28

बलस्थस्य हि यॊगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव विमॊक्षप्रभविष्णुत्वम उपपन्नम असंशयम

balasthasya hi yògasya bandhaneśasya pārthiva vimòkṣaprabhaviṣṇutvama upapannama asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

करिष्यति नरो मोहात् तमेषानुगमिष्यति वाचा मधुरया प्राह सान्त्वयन्निव भारत

English

For yoga that stands in strength, lord of bondage, king, power over liberation is surely attained.

अध्याय १२

श्लोक 289.29

बलानि यॊगे परॊक्तानि मयैतानि विशां पते निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस तव

balāni yòge paròktāni mayaitāni viśāṃ pate nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punasa tava

हिन्दी अर्थ

सान्त्वना देते हुए-से कहा--

English

These strengths in yoga have been told by me, lord of the people; I shall again tell you subtle things for illustration.

अध्याय १२

श्लोक 289.30

आत्मनश च समाधाने धारणां परति चाभिभॊ निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ

ātmanaśa ca samādhāne dhāraṇāṃ parati cābhibhò nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

तमेषा यास्यति क्षिप्रं व्येतु वो मानसो ज्वर:

English

Regarding concentration of the self and the practice of holding, lord, hear from me subtle illustrations, bull of the Bharatas.

अध्याय १२

श्लोक 289.31

अप्रमत्तॊ यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः युक्तः सम्यक तथा यॊगी मॊक्षं पराप्नॊत्य असंशयम

apramattò yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ yuktaḥ samyaka tathā yògī mòkṣaṃ parāpnòtya asaṃśayama

हिन्दी अर्थ

स्वानि स्थानानि सम्प्राप्य रेमिरे भरतर्षभ अप:संचिन्तयामास ध्यातास्ताश्चाप्पधागमन्

English

As an archer, careful and collected, hits his target, so the yogi, rightly joined, reaches liberation, without doubt.

अध्याय १२

श्लोक 289.32

सनेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम पुरुषॊ यत्त आरॊहेत सॊपानं युक्तमानसः

sanehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalama puruṣò yatta āròheta sòpānaṃ yuktamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

इदमूचुर्वचो राजन् प्रणिपत्य पितामहम्

English

As a man climbs a ladder carrying a vessel full of oil with his mind set unmoving, with the mind joined and striving,

अध्याय १२

श्लोक 289.33

युक्त्वा तथायम आत्मानं यॊगः पार्थिव निश्चलम करॊत्य अमलम आत्मानं भास्करॊपम दर्शनम

yuktvā tathāyama ātmānaṃ yògaḥ pārthiva niścalama karòtya amalama ātmānaṃ bhāskaròpama darśanama

हिन्दी अर्थ

शासनात् तव लोकेश समाज्ञापय न: प्रभो ब्रह्मवध्या चतुर्थाशमस्या यूय॑ प्रतीच्छत

English

so, king, yoga, joining the self unmoving, makes the self stainless, with a vision like the sun.

अध्याय १२

श्लोक 289.34

यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः महार्णव गतां शीघ्रं नयेत पार्थिव पत्तनम

yathā ca nāvaṃ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥ mahārṇava gatāṃ śīghraṃ nayeta pārthiva pattanama

हिन्दी अर्थ

तुमलोग इसका एक चौथाई भाग ग्रहण कर लो

English

As a helmsman, Kaunteya, collected, would quickly bring a boat on the great ocean to a port, king,

अध्याय १२

श्लोक 289.35

तद्वद आत्मसमाधानं युक्त्वा यॊगेन तत्त्ववित दुर्गमं सथानम आप्नॊति हित्वा देहम इमं नृप

tadvada ātmasamādhānaṃ yuktvā yògena tattvavita durgamaṃ sathānama āpnòti hitvā dehama imaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

मोक्ष समयतोस्माकं संचिन्तयितुमहसि इस ब्रह्महत्यासे किस समय छुटकारा पायेंगे, इसका भी विचार कर लें

English

so the knower of truth, having joined the self in concentration by yoga, reaches the hard-to-reach place, leaving this body, king.

अध्याय १२

श्लोक 289.36

सारथिश च यथा युक्त्वा सदश्वान सुसमाहितः देशम इष्टं नयत्य आशु धन्विनं पुरुषर्षभ

sārathiśa ca yathā yuktvā sadaśvāna susamāhitaḥ deśama iṣṭaṃ nayatya āśu dhanvinaṃ puruṣarṣabha

हिन्दी अर्थ

कोन्य: प्रसादो हि भवेद् यन्नः कृच्छात् समुद्धरेत्

English

And as a charioteer, careful, having yoked good horses, quickly brings the archer to the desired place, bull among men,

अध्याय १२

श्लोक 289.37

तथैव नृपते यॊगी धारणासु समाहितः पराप्नॊत्य आशु परं सथानं लक्षं मुक्त इवाशुगः

tathaiva nṛpate yògī dhāraṇāsu samāhitaḥ parāpnòtya āśu paraṃ sathānaṃ lakṣaṃ mukta ivāśugaḥ

हिन्दी अर्थ

श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि युष्मासु प्रतिमोक्ष्यति तथा वो भविता मोक्ष इति सत्यं ब्रवीमि व:

English

so, king, the yogi collected in his holdings quickly reaches the supreme place, as a freed arrow the target.

अध्याय १२

श्लोक 289.38

आवेश्यात्मनि चात्मानं यॊगी तिष्ठति यॊ ऽचलः पापं हन्तेव मीनानां पदम आप्नॊति सॊ ऽजरम

āveśyātmani cātmānaṃ yògī tiṣṭhati yò 'calaḥ pāpaṃ hanteva mīnānāṃ padama āpnòti sò 'jarama

हिन्दी अर्थ

यथा विसृष्टं तं वासमगमद् देवशासनात्

English

The yogi who stands unmoving, having placed the self in the self, destroys sin and gains the ageless state, like a hunter of fish.

अध्याय १२

श्लोक 289.39

नाभ्यां कन्थे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयॊः दर्शने सपर्शने चापि घराणे चामितविक्रम

nābhyāṃ kanthe ca śīrṣe ca hṛdi vakṣasi pārśvayòḥ darśane saparśane cāpi gharāṇe cāmitavikrama

हिन्दी अर्थ

दिये हुए पूर्वोक्त निवास-स्थानोंको चली गयी पितामहमनुज्ञाप्य सो5श्वमेधमकल्पयत्

English

At the navel, the throat, the head, the heart, the chest, the sides, in seeing, touching and in the nose, of immeasurable valour,

अध्याय १२

श्लोक 289.40

सथानेष्व एतेषु यॊ यॊगी महाव्रतसमाहितः आत्मना सूक्ष्मम आत्मानं युङ्क्ते सम्यग विशां पतौ

sathāneṣva eteṣu yò yògī mahāvratasamāhitaḥ ātmanā sūkṣmama ātmānaṃ yuṅkte samyaga viśāṃ patau

हिन्दी अर्थ

यज्ञ करके ही शुद्धि लाभ की थी पाकर अनुपम आनन्द प्राप्त किया

English

the yogi who in these places, collected in the great vow, joins the subtle self by the self, rightly, lord of the people,

अध्याय १२

श्लोक 289.41

स शीघ्रम अमलप्रज्ञः कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम उत्तमं यॊगम आस्थाय यदीच्छति विमुच्यते

sa śīghrama amalaprajñaḥ karma dagdhvā śubhāśubhama uttamaṃ yògama āsthāya yadīcchati vimucyate

हिन्दी अर्थ

इमे हि भूतले देवा: प्रथिता: कुरुनन्दन

English

quickly, with stainless wisdom, burning up the deed good and bad, resorting to the highest yoga, is freed if he wishes."

अध्याय १२

श्लोक 289.42

[य] आहारान कीदृशान कृत्वा कानि जित्वा च भारत यॊगी बलम अवाप्नॊति तद भवान वक्तुम अर्हति

[ya] āhārāna kīdṛśāna kṛtvā kāni jitvā ca bhārata yògī balama avāpnòti tada bhavāna vaktuma arhati

हिन्दी अर्थ

उपायपूर्व निहतो वृत्रो ह्मिततेजसा लेकर उपायपूर्वक महान् असुर वृत्रका वध किया था

English

[Yudhishthira said:] "Having made what foods and having conquered what, Bharata, does the yogi gain strength? You should tell this."

अध्याय १२

श्लोक 289.43

[भी] कनानां भक्षणे युक्तः पिन्याकस्य च भक्षणे सनेहानां वर्जने युक्तॊ यॊगी बलम अवाप्नुयात

[bhī] kanānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ pinyākasya ca bhakṣaṇe sanehānāṃ varjane yuktò yògī balama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

भविष्यसि यथा देव: शतक्रतुरमित्रहा

English

[Bhishma said:] "Intent on eating grains and oil-cake, and on avoiding oils, the yogi would gain strength.

अध्याय १२

श्लोक 289.44

भुज्ञानॊ यावकं रूक्षं दीर्घकालम अरिंदम एकारामॊ विशुद्धात्मा यॊगी बलम अवाप्नुयात

bhujñānò yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālama ariṃdama ekārāmò viśuddhātmā yògī balama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

इस पृथ्वीपर किसीसे पराजित होनेवाले नहीं हो विप्रमध्ये वदिष्यन्ति न ते प्राप्स्पन्ति किल्बिषम्

English

Eating dry barley for a long time, scourge of foes, delighting in solitude, pure of self, the yogi would gain strength.

अध्याय १२

श्लोक 289.45

पक्षान मासान ऋतूंश चित्रान संचरंश च गुहास तथा अपः पीत्वा पयॊ मिश्रा यॊगी बलम अवाप्नुयात

pakṣāna māsāna ṛtūṃśa citrāna saṃcaraṃśa ca guhāsa tathā apaḥ pītvā payò miśrā yògī balama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

कथितं कर्म ते तात कि भूय: श्रोतुमिच्छसि

English

Moving through fortnights, months and varied seasons and in caves, drinking water mixed with milk, the yogi would gain strength.

अध्याय १२

श्लोक 289.46

अखन्दम अपि वा मासं सततं मनुजेश्वर उपॊष्य सम्यक शुद्धात्मा यॊगी बलम अवाप्नुयात

akhandama api vā māsaṃ satataṃ manujeśvara upòṣya samyaka śuddhātmā yògī balama avāpnuyāta

हिन्दी अर्थ

दिया। अब तुम और क्या सुनना चाहते हो? अस्मिन् वृत्रवधे देव विवक्षा मम जायते

English

Or fasting a whole month unbroken, constantly, lord of men, rightly, pure of self, the yogi would gain strength.

अध्याय १२

श्लोक 289.47

कामं जित्वा तथा करॊधं शीतॊष्णे वर्षम एव च भयं निद्रां तथा शवासं पौरुषं विषयांस तथा

kāmaṃ jitvā tathā karòdhaṃ śītòṣṇe varṣama eva ca bhayaṃ nidrāṃ tathā śavāsaṃ pauruṣaṃ viṣayāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

वृत्रवधके प्रसंगमें मुझे कुछ पूछनेकी इच्छा हो रही है

English

Having conquered desire and anger, cold and heat, rain, fear, sleep, breath, manliness and objects,

अध्याय १२

श्लोक 289.48

अरतिं दुर्जयां चैव घॊरां तृष्णां च पार्थिव सपर्शान सर्वांस तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम

aratiṃ durjayāṃ caiva ghòrāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthiva saparśāna sarvāṃsa tathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

निहतो वासवेनेह वज्रेणेति तदानघ ज्वरोत्पत्तिं निपुणतः श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो

English

and the hard-to-conquer discontent, and dreadful craving, king, and all touches, and the hard-to-conquer drowsiness, best of kings,

अध्याय १२

श्लोक 289.49

दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्मम आत्मानम आत्मना वीतरागा महाप्राज्ञा धयानाध्ययन संपदा

dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmama ātmānama ātmanā vītarāgā mahāprājñā dhayānādhyayana saṃpadā

हिन्दी अर्थ

विस्तरं चास्य वक्ष्यामि यादृशश्वैव भारत

English

great souls, free of attachment, greatly wise, kindle the subtle self by the self by the wealth of meditation and study.

अध्याय १२

श्लोक 289.50

दुर्गस तव एष मतः पन्था बराह्मणानां विपश्चिताम न कश चिद वरजति हय अस्मिन कषेमेण भरतर्षभ

durgasa tava eṣa mataḥ panthā barāhmaṇānāṃ vipaścitāma na kaśa cida varajati haya asmina kaṣemeṇa bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते

English

This path of the wise brahmanas is held hard to travel; no one, bull of the Bharatas, goes on it in safety.

अध्याय १२

श्लोक 289.51

यथा कश चिद वनं घॊरं बहु सर्पसरीसृपम शवभ्रवत तॊयहीनं च दुर्गमं बहु कन्तकम

yathā kaśa cida vanaṃ ghòraṃ bahu sarpasarīsṛpama śavabhravata tòyahīnaṃ ca durgamaṃ bahu kantakama

हिन्दी अर्थ

शैलराजसुता चास्य नित्य॑ पाश्वे स्थिता बभौ तथा वैश्रवणो राजा गुह्म॒कैरभिसंवृत:

English

As a young man might fall into a dreadful forest with many snakes and reptiles, waterless like a pit, hard to pass, full of thorns,

अध्याय १२

श्लोक 289.52

अभक्तम अतवी परायं दावदग्धमहीरुहम पन्थानं तस्कराकीर्णं कषेमेणाभिपतेद युवा

abhaktama atavī parāyaṃ dāvadagdhamahīruhama panthānaṃ taskarākīrṇaṃ kaṣemeṇābhipateda yuvā

हिन्दी अर्थ

अप्सरोगणसंघाश्व॒ समाजग्मुरनेकश:

English

without food, mostly forest, with trees burnt by wildfire, a path full of robbers, and come out in safety,

अध्याय १२

श्लोक 289.53

यॊगमार्गं तथासाद्य यः कश चिद भजते दविजः कषेमेणॊपरमेन मार्गाद बहुदॊषॊ हि स समृतः

yògamārgaṃ tathāsādya yaḥ kaśa cida bhajate davijaḥ kaṣemeṇòparamena mārgāda bahudòṣò hi sa samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वर्तुकुसुमोपेता: पुष्पवन्तो द्रुमास्तथा महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्त भारत

English

so a twice-born who follows the path of yoga, ceasing in safety, is held to have many faults from the path.

अध्याय १२

श्लोक 289.54

सुष्ठेयं कषुर धारासु निशितासु महीपते धारणासु तु यॊगस्य दुःस्थेयम अकृतात्मभिः

suṣṭheyaṃ kaṣura dhārāsu niśitāsu mahīpate dhāraṇāsu tu yògasya duḥstheyama akṛtātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

राक्षसाश्न महारौद्रा: पिशाचाश्व महाबला:

English

It is easier to stand on the sharp edge of a razor, lord of the earth, than for the unself-controlled to stand in the holdings of yoga.

अध्याय १२

श्लोक 289.55

विपन्ना धारणास तात नयन्ति न शुभां गतिम नेतृहीना यथा नावः पुरुषान अर्णवे नृप

vipannā dhāraṇāsa tāta nayanti na śubhāṃ gatima netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣāna arṇave nṛpa

हिन्दी अर्थ

देवस्यानुचरास्तत्र तस्थिरे चानलोपमा: प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमान: स्वतेजसा

English

Holdings that have failed, dear, do not lead to a good goal, like boats without helmsmen carrying men on the sea, king.

अध्याय १२

श्लोक 289.56

यस तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति

yasa tu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi maraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati

हिन्दी अर्थ

लेकर वहाँ खड़े रहते थे

English

But he who, Kaunteya, stands in the holdings by rule is freed from death, birth, sorrow and pleasure.

अध्याय १२

श्लोक 289.57

नाना शास्त्रेषु निष्पन्नं यॊगेष्व इदम उदाहृतम परं यॊगं तु यत्कृत्स्नं निश्चितं तद दविजातिषु

nānā śāstreṣu niṣpannaṃ yògeṣva idama udāhṛtama paraṃ yògaṃ tu yatkṛtsnaṃ niścitaṃ tada davijātiṣu

हिन्दी अर्थ

पर्युपासत तं॑ देवं रूपिणी कुरुनन्दन दिव्यरूप धारण करके देवाधिदेव महादेवजीकी आराधना करती थीं

English

This has been told, set forth in many shastras, in the yogas; the supreme yoga, whole, is settled among the twice-born.

अध्याय १२

श्लोक 289.58

परं हि तद बरह्म महन महात्मन; बरह्माणम ईशं वरदं च विष्णुम भवं च धर्मं च षडाननं च; सॊ बरह्मपुत्रांश च महानुभावान

paraṃ hi tada barahma mahana mahātmana; barahmāṇama īśaṃ varadaṃ ca viṣṇuma bhavaṃ ca dharmaṃ ca ṣaḍānanaṃ ca; sò barahmaputrāṃśa ca mahānubhāvāna

हिन्दी अर्थ

देवैश्व सुमहातेजा महादेवो व्यतिष्ठत

English

That is the great supreme Brahman of the great soul: Brahma, the lord, the giver of boons, Vishnu, Bhava, Dharma and the six-faced one, and the great-natured sons of Brahma.

अध्याय १२

श्लोक 289.59

तमश च कस्तं सुमहद रजश च; सत्त्वं च शुद्धं परकृतिं परां च सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं; तेजश च कृत्स्नं सुमहच च धैर्यम

tamaśa ca kastaṃ sumahada rajaśa ca; sattvaṃ ca śuddhaṃ parakṛtiṃ parāṃ ca siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ; tejaśa ca kṛtsnaṃ sumahaca ca dhairyama

हिन्दी अर्थ

पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणोन्वपद्यत देवस्यानुमते5गच्छन् गड्जाद्वारमिति श्रुति:

English

Darkness, passion, and the pure goodness; supreme nature; success; the goddess, the wife of Varuna; all energy and great steadiness.

अध्याय १२

श्लोक 289.60

नराधिपं वै विमलं सतारं; विश्वांश च देवान उरगान पितॄंश च शैलांश च कृत्स्नान उदधींश च घॊरान; नदीश च सर्वाः सवनन घनांश च

narādhipaṃ vai vimalaṃ satāraṃ; viśvāṃśa ca devāna uragāna pitṝṃśa ca śailāṃśa ca kṛtsnāna udadhīṃśa ca ghòrāna; nadīśa ca sarvāḥ savanana ghanāṃśa ca

हिन्दी अर्थ

पशुपति महादेवजीसे पूछा--- ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महानयम्

English

The pure ruler of men; the Vishvadevas, serpents and ancestors; all mountains and dreadful oceans; all rivers and thundering clouds;

अध्याय १२

श्लोक 289.61

नागान नगान यक्षगणान दिशश; च गन्धर्वसंघान पुरुषान सत्रियश च परस्परं पराप्य महान महात्मा; विशेत यॊगी नचिराद विमुक्तः

nāgāna nagāna yakṣagaṇāna diśaśa; ca gandharvasaṃghāna puruṣāna satriyaśa ca parasparaṃ parāpya mahāna mahātmā; viśeta yògī nacirāda vimuktaḥ

हिन्दी अर्थ

हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकस:

English

nagas, mountains, hosts of yakshas, directions, gandharvas, men and women: reaching each other, the great soul, the yogi, would enter and soon be freed.

अध्याय १२

श्लोक 289.62

कथा च येयं नृपते परसक्ता; देवे महावीर्यमतौ सुभा यम यॊगान स सर्वान अभिभूय मर्त्यान; नारायणात्मा कुरुते महात्मा

kathā ca yeyaṃ nṛpate parasaktā; deve mahāvīryamatau subhā yama yògāna sa sarvāna abhibhūya martyāna; nārāyaṇātmā kurute mahātmā

हिन्दी अर्थ

केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते कारण आपका वहाँ जाना नहीं हो रहा है?

English

And this tale that is attached to the god of great valour and wisdom, auspicious, the one who overcomes all mortals by yogas, the great soul whose self is Narayana, does."

अध्याय १२

श्लोक 290.1

[य] सम्यक तवयायं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः यॊगमार्गॊ यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा

[ya] samyaka tavayāyaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasaṃmataḥ yògamārgò yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā

हिन्दी अर्थ

स समाज्ञापयामास तिष्ठ त्वमिति नन्दिनम् त॑ं यज्ञं स महातेजा भीमैरनुचरैस्तदा

English

"Bharadwaja said, 'Tell me, O best of Brahmanas, how the puissant Brahman residing within Mem, created these diverse kinds of objects.'

अध्याय १२

श्लोक 290.2

सांख्ये तवेदानीं कार्त्स्न्येन विधिं परब्रूहि पृच्छते तरिषु लॊकेषु यज जञानं सर्वं तद वितिदं हि ते

sāṃkhye tavedānīṃ kārtsnyena vidhiṃ parabrūhi pṛcchate tariṣu lòkeṣu yaja jañānaṃ sarvaṃ tada vitidaṃ hi te

हिन्दी अर्थ

लभेत कामान् स यथामनीषितान् त्रयशीत्यधिकद्धिशततमोध्याय:

English

[Yudhishthira said:] "Now tell me the rule of Sankhya in full, as I ask; for you know all knowledge in the three worlds."

अध्याय १२

श्लोक 290.3

[भी] शृणु मे तवम इदं शुद्धं सांख्यानां विदितात्मनाम विहितं यतिभिर बुद्धैः कपिलादिभिर ईश्वरैः

[bhī] śṛṇu me tavama idaṃ śuddhaṃ sāṃkhyānāṃ viditātmanāma vihitaṃ yatibhira buddhaiḥ kapilādibhira īśvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

नूघातकसमं पापं शश्चवत् प्राप्नोति मानव:

English

[Bhishma said:] "Hear from me this pure doctrine of the Sankhyas who know the self, ordained by awakened ascetics and lords such as Kapila,

अध्याय १२

श्लोक 290.4

यस्मिन न विभ्रमाः के चिद दृश्यन्ते मनुजर्षभ गुणाश च यस्मिन बहवॊ दॊषहानिश च केवला

yasmina na vibhramāḥ ke cida dṛśyante manujarṣabha guṇāśa ca yasmina bahavò dòṣahāniśa ca kevalā

हिन्दी अर्थ

देवस्यानुमतं मत्वा प्रणम्य शिरसा तत: वीरभद्र इति ख्यातो देव्या मन्युप्रमार्जक:

English

in which, bull among men, no confusions are seen, and many virtues, and only the removal of faults.

अध्याय १२

श्लोक 290.5

जञानेन परिसंख्याय सदॊषान विषयान नृप मानुषान दुर्जयान कृत्स्नान पैशाचान विषयांस तथा

jañānena parisaṃkhyāya sadòṣāna viṣayāna nṛpa mānuṣāna durjayāna kṛtsnāna paiśācāna viṣayāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

चकार भैरवं नादं सर्वभूतभयंकरम्

English

Having reckoned by knowledge the objects with their faults, king, human ones, hard to conquer, all, and the objects of the pishachas,

अध्याय १२

श्लोक 290.6

राक्षसान विषयाञ जञात्वा यक्षाणां विषयांस तथा विषयान औरगाञ जञात्वा गान्धर्वविषयांस तथा

rākṣasāna viṣayāña jañātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃsa tathā viṣayāna auragāña jañātvā gāndharvaviṣayāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

तन्न मिथ्या भवेन्मह्ूं वरमेतमहं वृणे धर्माध्यक्षो विरूपाक्षसर्त्रयक्षो देव: प्रजापति:

English

having known the objects of rakshasas and of yakshas, the objects of serpents and of gandharvas,

अध्याय १२

श्लोक 290.7

पितॄणां विषयाञ जञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप सुपर्णविषयाञ जञात्वा मरुतां विषयांस तथा

pitṝṇāṃ viṣayāña jañātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa suparṇaviṣayāña jañātvā marutāṃ viṣayāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

सूर्याय सूर्यमालाय सूर्यध्वजपताकिने

English

having known the objects of ancestors, of those who move among animals, king, the objects of Suparna and of the Maruts,

अध्याय १२

श्लोक 290.8

राजर्षिविषयाञ जञात्वा बरह्मर्षिविषयांस तथा आसुरान विषयाञ जञात्वा वैश्वदेवांस तथैव च

rājarṣiviṣayāña jañātvā barahmarṣiviṣayāṃsa tathā āsurāna viṣayāña jañātvā vaiśvadevāṃsa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

नम: शमशभमे नित्यं गिरिवृक्षालयाय च नमो यज्ञाय यजिने हुताय प्रहुताय च

English

having known the objects of royal sages and of Brahmarshis, the objects of the asuras and of the Vishvedevas,

अध्याय १२

श्लोक 290.9

देवर्षिविषयाञ जञात्वा यॊगानान अपि चेश्वरान विषयांश च परजेशानां बरह्मणॊ विषयांस तथा

devarṣiviṣayāña jañātvā yògānāna api ceśvarāna viṣayāṃśa ca parajeśānāṃ barahmaṇò viṣayāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

पठ्यसे स्तुतिभिश्चिव वेदोपनिषदां गणै:

English

having known the objects of divine sages and the lords of yogas, the objects of the lords of creatures and of Brahma,

अध्याय १२

श्लोक 290.10

आयुषश च परं कालं लॊके विज्ञाय तत्त्वतः सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर

āyuṣaśa ca paraṃ kālaṃ lòke vijñāya tattvataḥ sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

केचिद् यूपान् समुत्पाट्य बश्रमुर्विकृतानना:

English

"Bhrigu said, 'The great Manasa (in his form of Brahman) created the diverse kinds of objects by fiat of Will. For the protection then of all creatures, he first created water. Water is the life of all creatures, and it is water which aids their growth. If there be no water, all creatures would perish. The whole universe is pervaded by water. Earth, mountains, clouds, and all things which have form, should all be known as transformations of water. They have all been produced by the solidification of that element.'

अध्याय १२

श्लोक 290.11

पराप्ते काले च यद दुःखं पततां विषयैषिणाम तिर्यक च पततां दुःख्म पततां नरके च यत

parāpte kāle ca yada duḥkhaṃ patatāṃ viṣayaiṣiṇāma tiryaka ca patatāṃ duḥkhma patatāṃ narake ca yata

हिन्दी अर्थ

यह समस्त लोकोंमें विचरण करेगा समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यतामयम्

English

and the sorrow, when the time comes, of those who fall seeking objects, the sorrow of those who fall among animals and of those who fall in hell,

अध्याय १२

श्लोक 290.12

सवर्गस्य च गुणान कृत्स्नान दॊषान सर्वांश च भारत वेदवादे च ये दॊषा गुणा ये चापि वैदिकाः

savargasya ca guṇāna kṛtsnāna dòṣāna sarvāṃśa ca bhārata vedavāde ca ye dòṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ

हिन्दी अर्थ

शान्त्यर्थ सर्वभूतानां शृणु तच्चापि पुत्रक अपां तु नीलिकां विद्यान्निर्मोक॑ भुजगेषु च

English

all the virtues of heaven and all faults, Bharata, the faults in Vedic disputation and the Vedic virtues,

अध्याय १२

श्लोक 290.13

जञानयॊगे च ये दॊषा गुणा यॊगे च ये नृप सांख्यज्ञाने च ये दॊषास तथैव च गुणा नृप

jañānayòge ca ye dòṣā guṇā yòge ca ye nṛpa sāṃkhyajñāne ca ye dòṣāsa tathaiva ca guṇā nṛpa

हिन्दी अर्थ

पशूनामपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम्

English

the faults in the yoga of knowledge and the virtues in yoga, king, the faults in Sankhya knowledge and likewise its virtues,

अध्याय १२

श्लोक 290.14

सत्त्वं दशगुणं जञात्वा रजॊ नव गुणं तथा तमश चास्त गुणं जञात्वा बुद्धिं सप्त गुणां तथा

sattvaṃ daśaguṇaṃ jañātvā rajò nava guṇaṃ tathā tamaśa cāsta guṇaṃ jañātvā buddhiṃ sapta guṇāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

नेत्ररोग: कोकिलस्य ज्वरः प्रोक्तो महात्मना शुकानामपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वर:

English

having known sattva as tenfold, rajas as ninefold, tamas as eightfold, and intellect as sevenfold,

अध्याय १२

श्लोक 290.15

सॊ गुणं च नभॊ जञात्वा मनः पञ्च गुणं तथा बुद्धिं चतुर्गुणां जञात्वा तमश च तरिगुणं महत

sò guṇaṃ ca nabhò jañātvā manaḥ pañca guṇaṃ tathā buddhiṃ caturguṇāṃ jañātvā tamaśa ca tariguṇaṃ mahata

हिन्दी अर्थ

मानुषेषु तु धर्मज्ञ ज्वरो नामैष भारत

English

having known space with its quality, the mind as fivefold, intellect as fourfold, and the great tamas as threefold,

अध्याय १२

श्लोक 290.16

दविगुणं च रजॊ जञात्वा सत्त्वम एकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन परलये परेक्षणं तथा

daviguṇaṃ ca rajò jañātvā sattvama ekaguṇaṃ punaḥ mārgaṃ vijñāya tattvena paralaye parekṣaṇaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

एतन्माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुण: अनेन हि समाविष्टो वृत्रो धर्मभूतां वर:

English

having known rajas as twofold and sattva again as one, having known the path in truth and the observation at dissolution,

अध्याय १२

श्लोक 290.17

जञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर भाविताः शुभैः पराप्नुवन्ति शुभं मॊक्षं सूक्ष्मा इह नभः परम

jañānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇaira bhāvitāḥ śubhaiḥ parāpnuvanti śubhaṃ mòkṣaṃ sūkṣmā iha nabhaḥ parama

हिन्दी अर्थ

प्रविश्य वज्भ वृत्रं च दारयामास भारत

English

those endowed with knowledge and discernment, formed by auspicious causes, gain auspicious liberation, subtle, here beyond space.

अध्याय १२

श्लोक 290.18

रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घराणं गन्धगुणेन च शब्दे सक्तं तथा शरॊत्रं जिह्वां रसगुणेषु च

rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ gharāṇaṃ gandhaguṇena ca śabde saktaṃ tathā śaròtraṃ jihvāṃ rasaguṇeṣu ca

हिन्दी अर्थ

जगाम परम॑ स्थान विष्णोरमिततेजस: तस्माच्च निहतो युद्धे विष्णो: स्थानमवाप्तवान्

English

The eye is joined to form, the nose to the quality of smell, the ear attached to sound, the tongue to the qualities of taste,

अध्याय १२

श्लोक 290.19

तनुं सपर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम मॊहं तमसि संसक्तं लॊभम अर्थेषु संश्रितम

tanuṃ saparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritama mòhaṃ tamasi saṃsaktaṃ lòbhama artheṣu saṃśritama

हिन्दी अर्थ

वृत्तान्त विस्सारपूर्वक कह सुनाया। अब तुमसे और क्या कहूँ?

English

the body attached to touch, wind resting in space, delusion clinging to tamas, greed resting on objects,

अध्याय १२

श्लोक 290.20

विष्णुं करान्ते बले शक्रं कॊष्ठे सक्तं तथानलम अप्सु देवीं तथा सक्ताम अपस तेजसि चाश्रिताः

viṣṇuṃ karānte bale śakraṃ kòṣṭhe saktaṃ tathānalama apsu devīṃ tathā saktāma apasa tejasi cāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

विनाशमगमद् ब्रह्मन् हयमेध: प्रजापते:

English

Vishnu in the stride, Shakra in strength, fire clinging in the belly, the goddess in the waters; the waters rest in light.

अध्याय १२

श्लोक 290.21

तेजॊ वायौ तु संसक्तं वायुं नभसि चाश्रितम नभॊ महति संयुक्तं महद बुद्धौ च संश्रितम

tejò vāyau tu saṃsaktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritama nabhò mahati saṃyuktaṃ mahada buddhau ca saṃśritama

हिन्दी अर्थ

अश्वमेध यज्ञ कैसे नष्ट हो गया? एतद् वेदितुमिच्छेयं तन्मे ब्रूहि यथातथम्

English

Light clings to wind, wind rests in space, space is joined to the great, and the great rests in intellect;

अध्याय १२

श्लोक 290.22

बुद्धिं तमसि संसक्तां तमॊ रजसि चाश्रितम रजः सत्त्वे तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि

buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamò rajasi cāśritama rajaḥ sattve tathā saktaṃ sattvaṃ saktaṃ tathātmani

हिन्दी अर्थ

गड़ाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते

English

intellect clings to tamas, tamas rests in rajas, rajas clings to sattva, and sattva clings to the self;

अध्याय १२

श्लोक 290.23

सक्तम आत्मानम ईशे च देवे नारायणे तथा देवं मॊक्षे च संसक्तं मॊक्षं सक्तं तु न कव चित

saktama ātmānama īśe ca deve nārāyaṇe tathā devaṃ mòkṣe ca saṃsaktaṃ mòkṣaṃ saktaṃ tu na kava cita

हिन्दी अर्थ

ऋषिसड्चै: परिवृतं दक्ष धर्मभूतां वरम् सर्वे प्राजजलयो भूत्वा उपतस्थु: प्रजापतिम्

English

the self clings to the lord, the god Narayana; the god clings to liberation, and liberation clings to nothing.

अध्याय १२

श्लोक 290.24

जञात्वा सत्त्वयुतं देहं वृतं सॊदशभिर गुणैः सवभावं चेतनां चैव जञात्वा वै देहम आश्रिते

jañātvā sattvayutaṃ dehaṃ vṛtaṃ sòdaśabhira guṇaiḥ savabhāvaṃ cetanāṃ caiva jañātvā vai dehama āśrite

हिन्दी अर्थ

हाहाहूहृश्व गन्धर्वो तुम्बुरुनारिदस्तथा

English

Knowing the body joined with sattva, covered with sixteen qualities, knowing nature and consciousness resting in the body,

अध्याय १२

श्लोक 290.25

मध्यस्थम एकम आत्मानं पापं यस्मिन न विद्यते दवितीयं कर्म विज्ञाय नृपतौ विषयैषिणाम

madhyasthama ekama ātmānaṃ pāpaṃ yasmina na vidyate davitīyaṃ karma vijñāya nṛpatau viṣayaiṣiṇāma

हिन्दी अर्थ

ऊष्मपा: सोमपाश्चैव धूमपा आज्यपास्तथा एते चान्ये च बहवो भूतग्रामाश्षतुर्विधा:

English

the one self standing in the middle, in whom sin is not found, knowing the second, action, among kings who seek objects,

अध्याय १२

श्लोक 290.26

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश च सर्वान आत्मनि संशृतान पराणापानौ समानं च वयानॊदानौ च तत्त्वतः

indriyāṇīndriyārthāśa ca sarvāna ātmani saṃśṛtāna parāṇāpānau samānaṃ ca vayānòdānau ca tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

आहूता मन्त्रिता: सर्वे देवाश्न सह पत्निभि:

English

the senses and the objects of the senses, all dissolved in the self, and prana, apana, samana, vyana and udana in truth,

अध्याय १२

श्लोक 290.27

अवाक्चैवानिलं जञात्वा परवहं चानिलं पुनः सप्त वातांस तथा शेषान सप्तधा विधिवत पुनः

avākcaivānilaṃ jañātvā paravahaṃ cānilaṃ punaḥ sapta vātāṃsa tathā śeṣāna saptadhā vidhivata punaḥ

हिन्दी अर्थ

तान् दृष्टवा मत्युना5विष्टो दधीचिर्वाक्यमब्रवीत् वधबन्धं प्रपन्ना वै कि नु कालस्य पर्यय:

English

knowing the downward wind and the flowing wind, and the seven winds and the rest, sevenfold by rule again,

अध्याय १२

श्लोक 290.28

परजापतीन ऋषींश चैव मार्गांश च सुबहून वरान सप्तर्षींश च बहूञ जञात्वा राजर्षींश च परंतप

parajāpatīna ṛṣīṃśa caiva mārgāṃśa ca subahūna varāna saptarṣīṃśa ca bahūña jañātvā rājarṣīṃśa ca paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

स पश्यति महादेवं देवीं च वरदां शुभाम्

English

the Prajapatis and sages and the many excellent paths, scourge of foes, knowing the many seven sages and royal sages,

अध्याय १२

श्लोक 290.29

सुरर्षीन महतश चान्यान महर्षीन सूर्यसंनिभान ऐश्वर्याच चयाविताञ जञात्वा कालेन महता नृप

surarṣīna mahataśa cānyāna maharṣīna sūryasaṃnibhāna aiśvaryāca cayāvitāña jañātvā kālena mahatā nṛpa

हिन्दी अर्थ

संतोष॑ं परम॑ लेभे इति निश्चित्य योगवित् तस्माद् देशादपक्रम्य दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्

English

the divine sages and other great sages like the sun, knowing them fallen from lordship after a great time, king,

अध्याय १२

श्लोक 290.30

महतां भूतसंघानां शरुत्वा नाशं च पार्थिव गतिं चाप्य अशुभां जञात्वा नृपते पापकर्मणाम

mahatāṃ bhūtasaṃghānāṃ śarutvā nāśaṃ ca pārthiva gatiṃ cāpya aśubhāṃ jañātvā nṛpate pāpakarmaṇāma

हिन्दी अर्थ

देवतानामृषीणां च मध्ये सत्यं ब्रवीम्पहम् तथा ऋषियोंके बीचमें मैं सच्ची बात कह रहा हूँ

English

hearing of the destruction of great hosts of beings, lord of the earth, and knowing the inauspicious goal of sinful doers, king,

अध्याय १२

श्लोक 290.31

वैतरण्यां च यद दुःखं पतितानां यमक्षये यॊनीषु च विचित्रासु संसारान अशुभांस तथा

vaitaraṇyāṃ ca yada duḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye yònīṣu ca vicitrāsu saṃsārāna aśubhāṃsa tathā

हिन्दी अर्थ

अध्वरे ह्ााग्रभोक्तारं सर्वेषां पश्यत प्रभुम

English

and the sorrow of those fallen in the Vaitarani in Yama's abode, and the inauspicious wanderings in varied wombs,

अध्याय १२

श्लोक 290.32

जथरे चाशुभे वासं शॊनितॊदक भाजने शलेष्म मूत्र पुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते

jathare cāśubhe vāsaṃ śònitòdaka bhājane śaleṣma mūtra purīṣe ca tīvragandhasamanvite

हिन्दी अर्थ

एकादशस्थानगता नाहं वेझि महेश्वरम् किसी महेश्वरको मैं नहीं जानता

English

dwelling in the inauspicious womb, a vessel of blood and water, with phlegm, urine and excrement and a strong stench,

अध्याय १२

श्लोक 290.33

शुक्रशॊनित संघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे सिरा शतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽशुचौ

śukraśònita saṃghāte majjāsnāyuparigrahe sirā śatasamākīrṇe navadvāre pure 'śucau

हिन्दी अर्थ

तथा दक्षस्य विपुलो यज्ञोडयं न भविष्यति

English

in an aggregate of semen and blood, grasped by marrow and sinew, in an impure city of nine gates, crowded with hundreds of veins,

अध्याय १२

श्लोक 290.34

विज्ञायाहितम आत्मानं यॊगांश च विविधान नृप तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम

vijñāyāhitama ātmānaṃ yògāṃśa ca vividhāna nṛpa tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanāma

हिन्दी अर्थ

यह विशाल यज्ञ निश्चय ही नष्ट हो जायगा शंकरको यज्ञका आधा अथवा तिहाई भाग अवश्य प्राप्त हो?”

English

knowing the self as harmed, and the manifold yogas, king, and the lovely enclosure of tamasic creatures,

अध्याय १२

श्लोक 290.35

सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ गर्हितं महताम अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम

sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabha garhitaṃ mahatāma arthe sāṃkhyānāṃ viditātmanāma

हिन्दी अर्थ

लोकास्त्रय: सर्वत एव मूढा:

English

and the despised state of the sattvic creatures, Bharata, blamed for the sake of the great, and the Sankhyas who know the self,

अध्याय १२

श्लोक 290.36

उपप्लवांस तथा घॊराञ शशिनस तेजसस तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम

upaplavāṃsa tathā ghòrāña śaśinasa tejasasa tathā tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayama

हिन्दी अर्थ

ममाध्वर्यव: कल्पयन्ते च भागम् स्तौति गर्वायते चापि स्वमात्मानं न संशय:

English

the dreadful disasters of the moon and the sun, seeing the fall of stars and the turning of constellations,

अध्याय १२

श्लोक 290.37

दवन्द्वानां विप्रयॊगं च विज्ञाय कृपणं नृप अन्यॊन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम अपि चाशुभम

davandvānāṃ viprayògaṃ ca vijñāya kṛpaṇaṃ nṛpa anyònyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānāma api cāśubhama

हिन्दी अर्थ

य॑ं स्रक्ष्यामि वरारोहे यागार्थे वरवर्णिनि

English

knowing the wretched separation of pairs, king, and seeing the mutual devouring of beings, and their inauspiciousness,

अध्याय १२

श्लोक 290.38

बाल्ये मॊहं च विज्ञाय कषयं देहस्य चाशुभम रागे मॊहे च संप्राप्ते कव चित सत्त्वं समाश्रितम

bālye mòhaṃ ca vijñāya kaṣayaṃ dehasya cāśubhama rāge mòhe ca saṃprāpte kava cita sattvaṃ samāśritama

हिन्दी अर्थ

लिये मैं जिस वीर पुरुषकी सृष्टि कर रहा हूँ” उसपर दृष्टिपात करो सो5सृजद् भगवान् वक्‍त्राद् भूतं॑ घोरं प्रहर्षणम्

English

knowing delusion in childhood and the inauspicious decay of the body, with sattva resting somewhere when passion and delusion arrive,

अध्याय १२

श्लोक 290.39

सहस्रेषु नरः कश चिन मॊक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मॊक्षस्य विज्ञाय शरुतिपूर्वकम

sahasreṣu naraḥ kaśa cina mòkṣabuddhiṃ samāśritaḥ durlabhatvaṃ ca mòkṣasya vijñāya śarutipūrvakama

हिन्दी अर्थ

ततो वक्‍त्राद् विमुक्तेन सिंहेनेकेन लीलया

English

among thousands some man resorts to the thought of liberation, knowing, from hearing first, the rarity of liberation,

अध्याय १२

श्लोक 290.40

बहुमानम अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः

bahumānama alabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ

हिन्दी अर्थ

रुद्रतुल्या गणा रौद्रा रुद्रवीर्यपराक्रमा:

English

great regard for what is not gained, then indifference to what is gained, and again knowing, king, the wickedness of objects,

अध्याय १२

श्लोक 290.41

गतासूनां च कौन्तेय देहान दृष्ट्वा तथाशुभान वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत

gatāsūnāṃ ca kaunteya dehāna dṛṣṭvā tathāśubhāna vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata

हिन्दी अर्थ

भीमरूपा महाकाया: शतशो5थ सहस्रश: तेजीके साथ टूट पड़े

English

and seeing the inauspicious bodies of the lifeless, Kaunteya, and knowing the sorrow of dwelling in families, Bharata,

अध्याय १२

श्लोक 290.42

बरह्मघ्नानां गतिं जञात्वा पतितानां सुदारुणाम सुरा पाने च सक्तानां बराह्मणानां दुरात्मनाम गुरु दारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम

barahmaghnānāṃ gatiṃ jañātvā patitānāṃ sudāruṇāma surā pāne ca saktānāṃ barāhmaṇānāṃ durātmanāma guru dāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhāma

हिन्दी अर्थ

मास्ताश्रैव घूर्णन्ते चुक्षुभे वरुणालय:

English

knowing the dreadful goal of the killers of brahmanas, of the fallen, of the evil-souled brahmanas addicted to drink, and the bad goal of those attached to the teacher's wife,

अध्याय १२

श्लोक 290.43

जननीषु च वर्तन्ते ये न सम्यग युधिष्ठिर सदेवकेषु लॊकेषु ये न वर्तन्ति मानवाः

jananīṣu ca vartante ye na samyaga yudhiṣṭhira sadevakeṣu lòkeṣu ye na vartanti mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रहा नैव प्रकाशन्ते नक्षत्राणि न चन्द्रमा: एवं तु तिमिरीभूते निर्दहन्त्यपमानिता:

English

those, Yudhishthira, who do not behave rightly toward their mothers, and men who do not live properly in worlds with gods,

अध्याय १२

श्लोक 290.44

तेन जञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभ कर्मणाम तिर्यग्यॊनिगतानां च विज्ञाय गतयः पृथक

tena jañānena vijñāya gatiṃ cāśubha karmaṇāma tiryagyònigatānāṃ ca vijñāya gatayaḥ pṛthaka

हिन्दी अर्थ

रुद्रगण यज्ञकी सामग्रीको कुचलने और रौंदने लगे

English

knowing by that knowledge the goal of the doers of evil, and knowing separately the courses of those born in animal wombs,

अध्याय १२

श्लोक 290.45

वेदवादांस तथा चित्रान ऋतूनां पर्ययांस तथा कषयं संवत्सराणां च मासानां परक्षयं तथा

vedavādāṃsa tathā citrāna ṛtūnāṃ paryayāṃsa tathā kaṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ parakṣayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

चूर्ण्यन्ते यज्ञपात्राणि दिव्यान्याभरणानि च लोग यज्ञके उपयोगमें आनेवाले पात्रों तथा दिव्य आभूषणोंको चूर-चूर कर रहे थे

English

the varied Vedic discussions, the turning of seasons, the waning of years, the waning of months,

अध्याय १२

श्लोक 290.46

पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम कषयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा परत्यक्षतस तथा

pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayama kaṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā paratyakṣatasa tathā

हिन्दी अर्थ

दिव्यान्नपानभक्ष्याणां राशय: पर्वतोपमा:

English

seeing the waning of fortnights, the waning of days, and seeing directly the waning and waxing of the moon,

अध्याय १२

श्लोक 290.47

वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां कषयं तेषां तथा पुनः कषयं धनानां च तथा पुनर वृद्धिं तथैव च

vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kaṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ kaṣayaṃ dhanānāṃ ca tathā punara vṛddhiṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

दघिमण्डोदका दिव्या: खण्डशर्करवालुका: उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च

English

seeing the rise of oceans and their fall again, the loss of wealth and its growth again,

अध्याय १२

श्लोक 290.48

समॊगानां कषयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः कषयं च दृष्ट्वा शैलानां कषयं च सरितां तथा

samògānāṃ kaṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ kaṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kaṣayaṃ ca saritāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

भुज्जते विविधैर्वक्त्रैविलुम्पन्त्याक्षिपन्ति च

English

seeing the decline of enjoyments and especially of the ages, seeing the decline of mountains and rivers,

अध्याय १२

श्लोक 290.49

वर्णानां च कषयं दृष्ट्वा कषयान्तं च पुनः पुनः जरामृत्युं तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह

varṇānāṃ ca kaṣayaṃ dṛṣṭvā kaṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥ jarāmṛtyuṃ tathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha

हिन्दी अर्थ

क्षोभयन् सुरसैन्यानि भीषयन्त: समन्तत:ः रुद्रक्रोधात् प्रयत्नेन सर्वदेवै: सुरक्षितम्

English

seeing the decay of classes and the end of decay again and again, seeing old age, death and birth, and sorrows,

अध्याय १२

श्लोक 290.50

देहदॊषांस तथा जञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः देव विक्लवतां चैव सम्यग विज्ञाय भारत

dehadòṣāṃsa tathā jañātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥ deva viklavatāṃ caiva samyaga vijñāya bhārata

हिन्दी अर्थ

ततो ब्रह्मादयो देवा दक्षश्नैव प्रजापति: द्रष्ट॑ वा नैव विप्रेन्द्रा नैव कौतूहलेन वा

English

knowing the faults of the body and, in truth, their sorrow, and rightly knowing the helplessness of the gods, Bharata,

अध्याय १२

श्लोक 290.51

आत्मदॊषांश च विज्ञाय सर्वान आत्मनि संश्रितान सवदेहाद उत्थितान गन्धांस तथा विज्ञाय चाशुभम

ātmadòṣāṃśa ca vijñāya sarvāna ātmani saṃśritāna savadehāda utthitāna gandhāṃsa tathā vijñāya cāśubhama

हिन्दी अर्थ

वीरभद्र इति ख्यातों रुद्रकोपाद् विनि:सृत:

English

knowing the faults of the self, all resting in the self, and knowing the bad smells arisen from one's own body,

अध्याय १२

श्लोक 290.52

[य] कान सवगात्रॊद्भवान दॊषान पश्यस्य अमितविक्रम एतन मे संशयं कृत्स्नं वक्तुम अर्हसि तत्त्वतः

[ya] kāna savagātròdbhavāna dòṣāna paśyasya amitavikrama etana me saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktuma arhasi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेषितो देवदेवेन यज्ञान्तिकमिहागतौ वरं क्रोधो5पि देवस्य वरदानं न चान्यत:

English

[Yudhishthira said:] "What faults born of your own body do you see, of immeasurable valour? You should tell me all this doubt truly."

अध्याय १२

श्लोक 290.53

[भी] पञ्च दॊषान परभॊ देहे परवदन्ति मनीषिणः मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणु तान अरिसूदन

[bhī] pañca dòṣāna parabhò dehe paravadanti manīṣiṇaḥ mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṃkhyāḥ śṛṇu tāna arisūdana

हिन्दी अर्थ

तोषयामास स्तोत्रेण प्रणिपत्य महेश्वरम्

English

[Bhishma said:] "Lord, the wise, the Kapila Sankhyas who know the way, speak of five faults in the body; hear them, scourge of foes.

अध्याय १२

श्लोक 290.54

कामक्रॊधौ भयं निद्रा पञ्चमः शवास उच्यते एते दॊषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम

kāmakròdhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śavāsa ucyate ete dòṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehināma

हिन्दी अर्थ

करके निम्नांकित स्तोत्रके द्वारा उनकी स्तुति की-- महादेवं महात्मानं विश्वस्य जगत: पतिम्

English

Desire, anger, fear, sleep, and breath as fifth: these faults are seen in bodies of all embodied beings.

अध्याय १२

श्लोक 290.55

छिन्दन्ति कषमया करॊधं कामं संकल्पवर्जनात सत्त्वसंशीलनान निद्राम अप्रमादाद भयं तथा छिन्दन्ति पञ्चमं शवासं लघ्व आहारतया नृप

chindanti kaṣamayā karòdhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanāta sattvasaṃśīlanāna nidrāma apramādāda bhayaṃ tathā chindanti pañcamaṃ śavāsaṃ laghva āhāratayā nṛpa

हिन्दी अर्थ

आराध्यदेव हैं, उन महादेवजीकी आज मैं शरण लेता हूँ”

English

They cut anger by forbearance, desire by giving up intentions, sleep by cultivating goodness, fear by heedfulness, and the fifth, breath, by light diet, king.

अध्याय १२

श्लोक 290.56

गुणान गुणशतैर जञात्वा दॊषान दॊषशतैर अपि हेतून हेतुशतैश चित्रैश चित्रान विज्ञाय तत्त्वतः

guṇāna guṇaśataira jañātvā dòṣāna dòṣaśataira api hetūna hetuśataiśa citraiśa citrāna vijñāya tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

विचार्य सर्वतो दृष्टिं बहुदृष्टिरमित्रजित् बिश्रत्सूर्यसहस्रस्थ तेज: संवर्तकोपम:

English

Knowing virtues by hundreds of virtues, faults by hundreds of faults, causes by hundreds of varied causes, knowing the varied in truth,

अध्याय १२

श्लोक 290.57

अपां फेनॊपमं लॊकं विष्णॊर माया शतैर वृतम चित्तभित्ति परतीकाशं नल सारम अनर्थकम

apāṃ phenòpamaṃ lòkaṃ viṣṇòra māyā śataira vṛtama cittabhitti paratīkāśaṃ nala sārama anarthakama

हिन्दी अर्थ

श्राविते च मखाध्याये देवानां गुरुणा तत:

English

the world like foam of water, covered with hundreds of Vishnu's illusions, like a painted wall of the mind, a reed without essence, useless,

अध्याय १२

श्लोक 290.58

तमः शवभ्र निभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुद संनिभम नाश परायं सुखाद धीनं नाशॊत्तरम अभावगम रजस तमसि संमग्नं पङ्के दविपम इवावशम

tamaḥ śavabhra nibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbuda saṃnibhama nāśa parāyaṃ sukhāda dhīnaṃ nāśòttarama abhāvagama rajasa tamasi saṃmagnaṃ paṅke davipama ivāvaśama

हिन्दी अर्थ

भीतशड्कितवित्रस्त: सबाष्पवदनेक्षण: यदि वाहमनुग्राह्मो यदि वा वरदो मम

English

seeing darkness like a pit, like a bubble in the rain, mostly of destruction, devoid of pleasure, ending in non-being; rajas sunk in tamas like an elephant helpless in mud;

अध्याय १२

श्लोक 290.59

सांख्या राजन महाप्राज्ञास तयक्त्वा देहं परजा कृतम जञानज्ञेयेन सांख्येन वयापिना महता नृप

sāṃkhyā rājana mahāprājñāsa tayaktvā dehaṃ parajā kṛtama jañānajñeyena sāṃkhyena vayāpinā mahatā nṛpa

हिन्दी अर्थ

चूर्णीकृतापविद्धं च यज्ञसम्भारमीदृशम्

English

the Sankhyas, king, greatly wise, give up the body made by the subjects, by Sankhya which is to be known by knowledge, pervading and great, king,

अध्याय १२

श्लोक 290.60

राजसान अशुभान गन्धांस तामसांश च तथाविधान पुण्यांश च सात्त्विकान गन्धान सपर्शजान देहसंश्रितान छित्त्वाशु जञानशस्त्रेण तपॊ दन्देन भारत

rājasāna aśubhāna gandhāṃsa tāmasāṃśa ca tathāvidhāna puṇyāṃśa ca sāttvikāna gandhāna saparśajāna dehasaṃśritāna chittvāśu jañānaśastreṇa tapò dandena bhārata

हिन्दी अर्थ

हरने “तथास्तु” कहकर दक्षको मनोवांछित वर दे दिया

English

cutting quickly with the sword of knowledge, with the rod of austerity, Bharata, the bad smells of rajas, and those of tamas, and the holy smells of sattva, born of touch and resting in the body.

अध्याय १२

श्लोक 290.61

ततॊ दुःखॊदकं घॊरं चिन्ताशॊकमहाह्रदम वयाधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहॊरगम

tatò duḥkhòdakaṃ ghòraṃ cintāśòkamahāhradama vayādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahòragama

हिन्दी अर्थ

नाम्नामष्टसहस्रेण स्तुतवान् वृषभध्वजम् हजार आठ नामोंद्वारा उन भगवान् वृषभध्वजका स्तवन किया

English

Then the dreadful waters of sorrow, the great lake of worry and grief, with disease and death as great crocodiles, the great serpent of great fear,

अध्याय १२

श्लोक 290.62

तमः कूर्मं रजॊ मीनं परज्ञया संतरन्त्य उत सनेहपङ्कं जरा दुर्गं सपर्शद्वीपम अरिंदम

tamaḥ kūrmaṃ rajò mīnaṃ parajñayā saṃtarantya uta sanehapaṅkaṃ jarā durgaṃ saparśadvīpama ariṃdama

हिन्दी अर्थ

वक्तुम्हसि मे तात श्रीतुं श्रद्धा ममानघ

English

with tamas as tortoise and rajas as fish, they cross by wisdom; with the mud of affection and old age as stronghold, and touch as islands, scourge of foes,

अध्याय १२

श्लोक 290.63

कर्मागाधं सत्यतीरं सथितव्रतम इदं नृप हिंसा शीघ्रमहावेगं नाना रसमहाकरम

karmāgādhaṃ satyatīraṃ sathitavratama idaṃ nṛpa hiṃsā śīghramahāvegaṃ nānā rasamahākarama

हिन्दी अर्थ

गूढव्रतस्य गुह्मानि प्रकाशानि च भारत महादेवजीके कुछ नाम गोपनीय हैं और कुछ प्रकाशित हैं। तुम उन सबको सुनो

English

with action as its depth, truth its shore, steadfast vow, this one, king; violence its swift great current, and the great mine of manifold tastes,

अध्याय १२

श्लोक 290.64

नाना परीतिमहारत्नं दुःखज्वर समीरणम शॊकतृष्णा महावर्तं तीस्क्न वयाधिमहागजम

nānā parītimahāratnaṃ duḥkhajvara samīraṇama śòkatṛṣṇā mahāvartaṃ tīskna vayādhimahāgajama

हिन्दी अर्थ

देवेन्द्रबलविष्टम्भ देवदानवपूजित

English

with various delights as great jewels, with sorrow and fever as winds, grief and craving as great whirlpools, sharp disease as great elephants,

अध्याय १२

श्लोक 290.65

अस्थि संघातसंघातं शलेष्म फेनम अरिंदम दानम उक्ताकरं भीमं शॊनित हरद विद्रुतम

asthi saṃghātasaṃghātaṃ śaleṣma phenama ariṃdama dānama uktākaraṃ bhīmaṃ śònita harada vidrutama

हिन्दी अर्थ

शंकुकर्ण महाकर्ण कुम्भकर्णारणवालय ब्रह्माणं त्वा शतक्रतुमूर्ध्य खमिव मेनिरे

English

the collection of aggregates of bones, with phlegm as foam, scourge of foes, giving as the pearl mine, terrible, with the lake of blood flowing,

अध्याय १२

श्लोक 290.66

हसितॊत्क्रुष्ट निर्घॊषं नाना जञानसुदुस्तरम रॊदनाश्रु मलक्षारं सङ्गत्यागपरायनम

hasitòtkruṣṭa nirghòṣaṃ nānā jañānasudustarama ròdanāśru malakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyanama

हिन्दी अर्थ

सर्वा वै देवता हास्मिन् गावो गोष्ठ इवासते

English

with a roar of laughter and shouting, hard to cross by manifold knowledge, with the dirt and alkali of weeping and tears, with renunciation of attachment as its refuge,

अध्याय १२

श्लोक 290.67

पुनर आ जन्म लॊकौघं पुत्र बान्धवपत्तनम अहिंसा सत्यमर्यादं पराण तयागमहॊर्मिणम

punara ā janma lòkaughaṃ putra bāndhavapattanama ahiṃsā satyamaryādaṃ parāṇa tayāgamahòrmiṇama

हिन्दी अर्थ

आदित्यमथ वै विष्णु ब्रह्माणं च बृहस्पतिम् उत्पत्ति और प्रलयके स्थान भी आप ही हैं

English

the flood of the world of rebirth, the city of sons and kinsmen, with non-violence and truth as limits, with the great waves of giving up life,

अध्याय १२

श्लोक 290.68

वेदान्तगमन दवीपं सर्वभूतदयॊदधिम मॊक्षदुष्प्राप विषयं वदवा मुखसागरम

vedāntagamana davīpaṃ sarvabhūtadayòdadhima mòkṣaduṣprāpa viṣayaṃ vadavā mukhasāgarama

हिन्दी अर्थ

त्र्यम्बकाय नत्रिनेत्राय त्रिपुरघ्नाय वै नम:

English

with the Vedanta as its island and compassion for all beings as its sea, an ocean with the mouth of the undersea fire, whose object is hard to reach by liberation,

अध्याय १२

श्लोक 290.69

तरन्ति मुनयः सिद्धा जञानयॊगेन भारत तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः

taranti munayaḥ siddhā jañānayògena bhārata tīrtvā ca dustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ

हिन्दी अर्थ

दण्डिने समकर्णाय दण्डिमुण्डाय वै नम: विलोहिताय धूम्राय नीलग्रीवाय वै नम:

English

the sages and perfected ones cross it by the yoga of knowledge, Bharata, and having crossed the hard-to-cross birth they enter the stainless sky.

अध्याय १२

श्लोक 290.70

ततस तान सुकृतीन सांख्यान सूर्यॊ वहति रश्मिभिः पद्मतन्तुवद आविश्य परवहन विषयान नृप

tatasa tāna sukṛtīna sāṃkhyāna sūryò vahati raśmibhiḥ padmatantuvada āviśya paravahana viṣayāna nṛpa

हिन्दी अर्थ

हिरण्यकृतचूडाय हिरण्यपतये नम: सर्वाय सर्वभक्षाय सर्वभूतान्तरात्मने

English

Then the sun carries those virtuous Sankhyas with his rays, entering them like lotus-fibres, carrying them across objects, king.

अध्याय १२

श्लोक 290.71

तत्र तान परवहॊ वायुः परतिगृह्णाति भारत वीतरागान यतीन सिद्धान वीर्ययुक्तांस तपॊधनान

tatra tāna paravahò vāyuḥ paratigṛhṇāti bhārata vītarāgāna yatīna siddhāna vīryayuktāṃsa tapòdhanāna

हिन्दी अर्थ

अन्तरात्मा हैं। आपको बारंबार नमस्कार है

English

There the Pravaha wind receives them, Bharata: the detached ascetics, the perfected, the strong, rich in austerity.

अध्याय १२

श्लोक 290.72

सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश च भारत सप्तानां मरुतां शरेष्ठॊ लॊकान गच्छति यः शुभान स तान वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम

sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaśa ca bhārata saptānāṃ marutāṃ śareṣṭhò lòkāna gacchati yaḥ śubhāna sa tāna vahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

स्थिताय धावमानाय मुण्डाय जटिलाय च और जटाधारी तपस्वी भी आपके ही स्वरूप हैं। आपको नमस्कार है

English

Subtle, cool, fragrant and pleasant to touch, Bharata, the best of the seven winds goes to the holy worlds; he carries them, Kaunteya, to the supreme goal beyond space.

अध्याय १२

श्लोक 290.73

नभॊ वहति लॊकेश रजसः परमां गतिम रजॊ वहति राजेन्द्र सत्त्वस्य परमां गतिम

nabhò vahati lòkeśa rajasaḥ paramāṃ gatima rajò vahati rājendra sattvasya paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

नाद्योपहारलुब्धाय गतिवादित्रशालिने

English

Space carries, lord of the world, to the highest goal of rajas; rajas carries, king of kings, to the highest goal of sattva.

अध्याय १२

श्लोक 290.74

सत्त्वं वहति शुद्धात्मन परं नारायणं परभुम परभुर वहति शुद्धात्मा परमात्मानम आत्मना

sattvaṃ vahati śuddhātmana paraṃ nārāyaṇaṃ parabhuma parabhura vahati śuddhātmā paramātmānama ātmanā

हिन्दी अर्थ

तत्पर रहकर आप बड़ी शोभा पाते हैं। आपको प्रणाम है उग्राय च नमो नित्यं नमो5स्तु दशबाहवे

English

Sattva carries the pure-souled to the supreme Narayana, the lord; the lord, pure-souled, carries by the self to the Supreme Self.

अध्याय १२

श्लोक 290.75

परमात्मानम आसाद्य तद भूतायतनामलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति चाभिभॊ परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वन्द्वानां महात्मनाम

paramātmānama āsādya tada bhūtāyatanāmalāḥ amṛtatvāya kalpante na nivartanti cābhibhò paramā sā gatiḥ pārtha nirdvandvānāṃ mahātmanāma

हिन्दी अर्थ

विभीषणाय भीष्माय भीमव्रतधराय च

English

Having reached the Supreme Self, stainless in the seat of beings, they become fit for immortality and do not return, lord; that is the supreme goal, Partha, of the great souls beyond the pairs."

अध्याय १२

श्लोक 290.76

[य] सथानम उत्तमम आसाद्य भगवन्तं सथिरव्रताः आजन्म मरणं वा ते समरन्त्य उप न वानघ

[ya] sathānama uttamama āsādya bhagavantaṃ sathiravratāḥ ājanma maraṇaṃ vā te samarantya upa na vānagha

हिन्दी अर्थ

पक्‍्वाममांसलुब्धाय तुम्बीवीणाप्रियाय च कटंकटाय दण्डाय नम: पचपचाय च

English

[Yudhishthira said:] "Having reached the highest place, the blessed one, the steadfast in vow, do they remember it until birth and death, sinless one, or not?

अध्याय १२

श्लोक 290.77

यद अत्र तथ्यं तन मे तवं यथावद वक्तुम अर्हसि तवदृते मानवं नान्यं परस्तुम अर्हामि कौरव

yada atra tathyaṃ tana me tavaṃ yathāvada vaktuma arhasi tavadṛte mānavaṃ nānyaṃ parastuma arhāmi kaurava

हिन्दी अर्थ

वरमाल्यगन्धवस्त्राय वरातिवरदे नमः:

English

What is true in this, you should tell me as it is; apart from you, Kauravya, I have no other man to ask.

अध्याय १२

श्लोक 290.78

मॊक्षदॊषॊ महान एष पराप्य सिद्धिं गतान ऋषीन यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे

mòkṣadòṣò mahāna eṣa parāpya siddhiṃ gatāna ṛṣīna yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare

हिन्दी अर्थ

नम: शिवाय शान्ताय नमः शान्ततमाय च रुद्राय क्षुद्रलुब्धाय संविभागप्रियाय च

English

This is a great fault of liberation: if sages who have gone, having attained success, remain in that same knowledge, they are supreme ascetics.

अध्याय १२

श्लोक 290.79

परवृत्ति लक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप मग्नस्य हि परे जञाने किं नु दुःखतरं भवेत

paravṛtti lakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpa magnasya hi pare jañāne kiṃ nu duḥkhataraṃ bhaveta

हिन्दी अर्थ

नमश्नण्डिकघण्टाय घण्टायाघण्टघण्टिने

English

I see the dharma marked by activity as supreme, king; for one sunk in the supreme knowledge, what could be sorrier?"

अध्याय १२

श्लोक 290.80

[भी] यथान्यायं तवया तात परश्नः पृष्टः सुसंकटः बुद्धानाम अपि संमॊहः परश्ने ऽसमिन भरतर्षभ अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यग भयेरितम

[bhī] yathānyāyaṃ tavayā tāta paraśnaḥ pṛṣṭaḥ susaṃkaṭaḥ buddhānāma api saṃmòhaḥ paraśne 'samina bharatarṣabha atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaga bhayeritama

हिन्दी अर्थ

नम: सहस््रशीर्षाय सहस्रचरणाय च

English

[Bhishma said:] "Your question, dear, has been asked with great difficulty, properly; even the awakened are bewildered by this question, bull of the Bharatas. Here too hear the supreme truth, rightly told by fear.

अध्याय १२

श्लोक 290.81

बुद्धिश च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम इन्द्रियाण्य अपि बुध्यन्ते सवदेहं देहिनॊ नृप कारणाय आत्मनस तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस तु सः

buddhiśa ca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanāma indriyāṇya api budhyante savadehaṃ dehinò nṛpa kāraṇāya ātmanasa tāni sūkṣmaḥ paśyati taisa tu saḥ

हिन्दी अर्थ

नमो बालार्कवर्णाय बालरूपधराय च नम: षट्कर्मतुष्टाय त्रिकर्मनिरताय च

English

Where the supreme intellect of the great-souled Kapilas is, the senses too know their own body of the embodied, king; for the sake of the self they are; the subtle one sees by them.

अध्याय १२

श्लोक 290.82

आत्मना विप्रहीनानि काष्ठ कुन्द्य समानि तु विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे

ātmanā viprahīnāni kāṣṭha kundya samāni tu vinaśyanti na saṃdehaḥ phenā iva mahārṇave

हिन्दी अर्थ

प्राणभग्नाय दण्डाय स्फोटनाय कृशाय च

English

Deprived of the self, they are like logs and stumps and perish, without doubt, like foam on the great ocean.

अध्याय १२

श्लोक 290.83

इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन सूक्ष्मश चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः

indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana sūkṣmaśa carati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने त्रयम्बकाम्बिकनाथाय व्यक्ताव्यक्त नमोस्तु ते

English

Scourge of enemies, the subtle one of the embodied who sleeps with the senses roams everywhere, like the wind in the sky.

अध्याय १२

श्लोक 290.84

स पश्यति यथान्यायं सपर्शान सपृशति चाभिभॊ बुध्यमानॊ यथापूर्वम अखिलेनेह भारत

sa paśyati yathānyāyaṃ saparśāna sapṛśati cābhibhò budhyamānò yathāpūrvama akhileneha bhārata

हिन्दी अर्थ

महामेघचयप्रख्य महाकाल नमोस्तु ते

English

He sees properly and touches touches, lord, understanding all as before, Bharata.

अध्याय १२

श्लोक 290.85

इन्द्रियाणीह सर्वाणि सवे सवे सथाने यथाविधि अनीशत्वात परलीयन्ते सर्पा हतविषा इव

indriyāṇīha sarvāṇi save save sathāne yathāvidhi anīśatvāta paralīyante sarpā hataviṣā iva

हिन्दी अर्थ

सहसतसूर्यप्रतिम तपोनित्य नमोस्तु ते चन्द्रावर्त युगावर्त मेघावर्त नमोस्तु ते

English

All the senses here, each in its place by rule, dissolve for want of mastery, like serpents with poison struck.

अध्याय १२

श्लोक 290.86

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां सवस्थानेष्व एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश चरत्य आत्मा न संशयः

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ savasthāneṣva eva sarvaśaḥ ākramya gatayaḥ sūkṣmāśa caratya ātmā na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्नस्रष्टा च पक्ता च पक्‍्वभुक्पवनोडनल:

English

But the self moves subtle everywhere, entering the places of all the senses; there is no doubt.

अध्याय १२

श्लोक 290.87

सत्त्वस्य च गुणान कृत्स्नान रजसश च गुणान पुनः गुणांश च तमसः सर्वान गुणान बुद्धेश च भारत

sattvasya ca guṇāna kṛtsnāna rajasaśa ca guṇāna punaḥ guṇāṃśa ca tamasaḥ sarvāna guṇāna buddheśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

पक्‍्वान्रभोजी, प्राणवायु तथा जठरानलरूप हैं त्वमेव देवदेवेश भूतग्रामश्चतुर्विध:

English

All the qualities of sattva, and again the qualities of rajas, and all the qualities of tamas, and the qualities of intellect, Bharata..."

अध्याय १२

श्लोक 290.88

गुणांश च मनसस तद्वन नभसश च गुणांस तथा गुणान वायॊश च धर्मात्मंस तेजसश च गुणान पुनः

guṇāṃśa ca manasasa tadvana nabhasaśa ca guṇāṃsa tathā guṇāna vāyòśa ca dharmātmaṃsa tejasaśa ca guṇāna punaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वामाहुर्ब्रह्मविदुषो ब्रह्म ब्रह्मविदां वर

English

and the qualities of the mind likewise, and the qualities of space, and the qualities of wind, righteous-souled one, and again the qualities of light,

अध्याय १२

श्लोक 290.89

अपां गुणांस तथा पार्थ पार्थिवांश च गुणान अपि सर्वात्मना गुणैर वयाप्य कषेत्रज्ञः स युधिष्ठिर

apāṃ guṇāṃsa tathā pārtha pārthivāṃśa ca guṇāna api sarvātmanā guṇaira vayāpya kaṣetrajñaḥ sa yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

ऋक्सामानि तथोड्-कारमाहुस्त्वां ब्रह्मवादिन: गायन्ति त्वां सुरश्रेष्ठ सामगा ब्रह्म॒वादिन:

English

the qualities of water, Partha, and the qualities of earth too: the knower of the field, Yudhishthira, pervades them all with qualities by his whole self.

अध्याय १२

श्लोक 290.90

आत्मा च याति कषेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे शिष्या इव महात्मानम इन्द्रियाणि च तं विभॊ

ātmā ca yāti kaṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubhe śiṣyā iva mahātmānama indriyāṇi ca taṃ vibhò

हिन्दी अर्थ

त्वमेव मेघसंघाश्न विद्युत्स्तनितगर्जित: बिजली, गर्जना और गड़गड़ाहट भी आप ही हैं

English

The self goes to the knower of the field, and so do deeds good and bad, and the senses, lord, like pupils to the great soul.

अध्याय १२

श्लोक 290.91

परकृतिं चाप्य अतिक्रम्य गच्छत्य आत्मानम अव्ययम परं नारायणात्मानं निर्द्वन्द्वं परकृतेः परम

parakṛtiṃ cāpya atikramya gacchatya ātmānama avyayama paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvandvaṃ parakṛteḥ parama

हिन्दी अर्थ

युगं निमेषा: काष्ठास्त्वं नक्षत्राणि ग्रहा: कला:

English

Passing beyond nature too, he goes to the imperishable self, the supreme Narayana-self, beyond the pairs, beyond nature.

अध्याय १२

श्लोक 290.92

विमुक्तः पुण्यपापेभ्यः परविष्टस तम अनामयम परमात्मानम अगुणं न निवर्तति भारत

vimuktaḥ puṇyapāpebhyaḥ paraviṣṭasa tama anāmayama paramātmānama aguṇaṃ na nivartati bhārata

हिन्दी अर्थ

व्याप्रो मृगाणां पततां ताक्ष्योडनन्तश्न॒ भोगिनाम् गरुड़ तथा सर्पोर्में अनन्त आप ही हैं

English

Freed from merit and sin, having entered the free of disease, the Supreme Self without qualities, he does not return, Bharata.

अध्याय १२

श्लोक 290.93

शिष्टं तव अत्र मनस तात इन्द्रियाणि च भारत आगच्छन्ति यथाकालं गुरॊः संदेशकारिणः

śiṣṭaṃ tava atra manasa tāta indriyāṇi ca bhārata āgacchanti yathākālaṃ guròḥ saṃdeśakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

व्यवसायो धृतिलोंभ: कामक्रोधौ जयाजयौ

English

What remains here, dear, is the mind and the senses, which come in due time, obeying the teacher's command.

अध्याय १२

श्लोक 290.94

शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं पराप्तुं गुणार्थिना एवं युक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मॊक्षिणा

śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ parāptuṃ guṇārthinā evaṃ yuktena kaunteya yuktajñānena mòkṣiṇā

हिन्दी अर्थ

छेत्ता भेत्ता प्रहर्ता त्वं नेता मन्ता पिता मत: गड्जा समुद्रा: सरित: पल्‍्वचलानि सरांसि च

English

In a short time peace can be reached by the seeker of virtue; so, Kaunteya, by one joined, with joined knowledge, seeking liberation.

अध्याय १२

श्लोक 290.95

सांख्या राजन महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम जञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं जञानं न विद्यते

sāṃkhyā rājana mahāprājñā gacchanti paramāṃ gatima jañānenānena kaunteya tulyaṃ jañānaṃ na vidyate

हिन्दी अर्थ

कद्रुश्न कपिलश्चैव कपोतो मेचकस्तथा

English

The Sankhyas, king, greatly wise, go to the highest goal; there is no knowledge equal to this knowledge, Kaunteya.

अध्याय १२

श्लोक 290.96

अत्र ते संशयॊ मा भूज जञानं सांख्यं परं मतम अक्षरं धरुवम अव्यक्तं पूर्वं बरह्म सनातनम

atra te saṃśayò mā bhūja jañānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matama akṣaraṃ dharuvama avyaktaṃ pūrvaṃ barahma sanātanama

हिन्दी अर्थ

सुवर्णनामा च तथा सुवर्णप्रिय एव च हुआ है, इसलिये आप सुवर्णनामा हैं तथा आपको श्रेष्ठ वर्ण प्रिय है

English

Let there be no doubt in you here: Sankhya knowledge is held supreme: the imperishable, firm, unmanifest, the first eternal Brahman,

अध्याय १२

श्लोक 290.97

अनादिमध्यनिधनं निर्द्वन्द्वं कर्तृ शाश्वतम कूतस्थं चैव नित्यं च यद वदन्ति शमात्मकाः

anādimadhyanidhanaṃ nirdvandvaṃ kartṛ śāśvatama kūtasthaṃ caiva nityaṃ ca yada vadanti śamātmakāḥ

हिन्दी अर्थ

उपप्लवश्रित्रभानु: स्वर्भानुर्भानुरेव च

English

without beginning, middle or end, beyond the pairs, the doer, eternal, unchanging and constant, which the peaceful speak of,

अध्याय १२

श्लोक 290.98

यतः सर्वाः परवर्तन्ते सर्ग परलय विक्रियाः यच च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः

yataḥ sarvāḥ paravartante sarga paralaya vikriyāḥ yaca ca śaṃsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिसौपर्ण तथा ब्रह्म यजुषां शतरुद्रियम् बहुत-से वैदिक नाम हैं, वे सब आपहीके नाम हैं

English

from which all the modifications of creation and dissolution go on, and which they proclaim in the scriptures and the great sages declare.

अध्याय १२

श्लोक 290.99

सर्वे विप्राश च देवाश च तथागमविदॊ जनाः बरह्मण्यं परमं देवम अनन्तं परतॊ ऽचयुतम

sarve viprāśa ca devāśa ca tathāgamavidò janāḥ barahmaṇyaṃ paramaṃ devama anantaṃ paratò 'cayutama

हिन्दी अर्थ

लोहितान्तर्गता दृष्टिरमहावक्त्रो महोदर:

English

All brahmanas and gods and people who know tradition speak of the supreme god, devoted to brahmanas, endless, beyond, imperishable.

अध्याय १२

श्लोक 290.100

परार्थयन्तश च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्दयः सम्यग युक्तास तथा यॊगाः सांख्याश चामितदर्शनाः

parārthayantaśa ca taṃ viprā vadanti guṇabuddayaḥ samyaga yuktāsa tathā yògāḥ sāṃkhyāśa cāmitadarśanāḥ

हिन्दी अर्थ

लगे दूसरोंने यज्ञके परिचारकोंको अपने मुखका ग्रास बना लिया तं तु यज्ञ तथारूपं गच्छन्तमुपलभ्य सः

English

Bharadwaja said, 'How did water spring? How Fire and Wind? How also was the earth created? I have great doubts on these points.'

अध्याय १२

श्लोक 290.101

अमूर्तेस तस्य कौन्तेय सांख्यं मूर्तिर इति शरुतिः अभिज्ञानानि तस्याहुर मतं हि भरतर्षभ

amūrtesa tasya kaunteya sāṃkhyaṃ mūrtira iti śarutiḥ abhijñānāni tasyāhura mataṃ hi bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

बाणके द्वारा उसका पीछा किया

English

"Bhrigu said, 'O regenerate one, in very ancient times called the Brahma-kalpa, the high-souled Rishis of the regenerate order, when they assembled together, felt this very doubt about the creation of the universe. Re-straining speech, they remained immovable, engaged in (ascetic) contemplation. Having given up all food, they subsisted upon air alone, and remained thus for a thousand celestial years. At the end of that period, certain words as

अध्याय १२

श्लोक 290.102

दविविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते जङ्गमागम संज्ञानि जङ्गमं तु विशिष्यते

davividhānīha bhūtāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate jaṅgamāgama saṃjñāni jaṅgamaṃ tu viśiṣyate

हिन्दी अर्थ

ततस्तस्य सुरेशस्य क्रोधादमिततेजस: ऊर्ध्वकेशोतिरोमाडु: श्येनोलूकस्तथैव च

English

sacred as those of the Vedas simultaneously reached the ears of all. Indeed, this celestial voice was heard in the firmament to say, 'Formerly there was only infinite Space, perfectly motionless and immovable. Without sun, moon, stars, and wind, it seemed to be asleep. Then water sprang into existence like something darker within darkness. Then from the pressure of water arose wind. As an empty vessel without a hole appears at first to be without any sound, but when filled with water, air appears and makes a great noise, even so when infinite Space was filled with water, the wind arose with a great noise, penetrating through the water, l That wind, thus generated by the pressure of the ocean of water, still moveth. Coming into (unobstructed) Space, its motion is never stopped. Then in consequence of the friction of wind and water, fire possessed of great might and blazing energy, sprang into existence, with flames directed upwards. That fire dispelled the darkness that had covered Space. Assisted by the wind, fire drew Space and Water together. Indeed, combining with the wind, fire became solidified. While failing from the sky, the liquid portion of fire solidified again and became what is known as the earth. The earth or land, in which everything is born, is the origin of all kinds of taste, of all kinds of scent, of all kinds of liquids, and of all kinds of animals.'"

अध्याय १२

श्लोक 290.103

जञानं महद यद धि महत्सु राजन; वेदेषु सांख्येषु तथैव यॊगे यच चापि दृष्टं विविधं पुराणं; सांख्यागतं तन निखिलं नरेन्द्र

jañānaṃ mahada yada dhi mahatsu rājana; vedeṣu sāṃkhyeṣu tathaiva yòge yaca cāpi dṛṣṭaṃ vividhaṃ purāṇaṃ; sāṃkhyāgataṃ tana nikhilaṃ narendra

हिन्दी अर्थ

त॑ यज्ञ सुमहासत्त्वोडदहत् कक्षमिवानल:

English

The great knowledge that is among the great, king, in the Vedas, in Sankhya, and likewise in yoga, and whatever varied ancient lore is seen, all of it, lord of men, has come from Sankhya.

अध्याय १२

श्लोक 290.104

यच चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं; यच चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे जञानं च लॊके यद इहास्ति किं चित; सांख्यागतं तच च महन महात्मन

yaca cetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ; yaca cārthaśāstre nṛpa śiṣṭajuṣṭe jañānaṃ ca lòke yada ihāsti kiṃ cita; sāṃkhyāgataṃ taca ca mahana mahātmana

हिन्दी अर्थ

देवाश्षाप्याद्रवन् सर्वे ततो भीता दिशो दश उसे देखकर सब देवता भयभीत हो दसों दिशाओंमें भाग गये

English

What is seen in the great histories, and in the science of wealth cherished by the refined, king, and whatever knowledge there is in the world here, that great thing, great soul, has come from Sankhya.

अध्याय १२

श्लोक 290.105

शमश च दृष्टः परमं बलं च; जञानं च सूक्ष्मं च यथावद उक्तम तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव; सांख्ये यथावद विहितानि राजन

śamaśa ca dṛṣṭaḥ paramaṃ balaṃ ca; jañānaṃ ca sūkṣmaṃ ca yathāvada uktama tapāṃsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva; sāṃkhye yathāvada vihitāni rājana

हिन्दी अर्थ

पृथिवी हाचलदू राजन्नतीव भरतर्षभ

English

Peace is seen, and supreme strength, and subtle knowledge rightly told, austerities and subtle pleasures: all are rightly laid down in Sankhya, king.

अध्याय १२

श्लोक 290.106

विपर्यये तस्य हि पार्थ देवान; गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन तांश चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः; पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः

viparyaye tasya hi pārtha devāna; gacchanti sāṃkhyāḥ satataṃ sukhena tāṃśa cānusaṃcārya tataḥ kṛtārthāḥ; patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ

हिन्दी अर्थ

यह पृथ्वी बड़े जोर-जोरसे काँपने लगी पितामहो महादेवं दर्शयन् प्रत्यभाषत

English

In the reverse of it, Partha, the Sankhyas ever go happily to the gods, and having moved them, their purpose done, they fall again among striving brahmins.

अध्याय १२

श्लोक 290.107

हित्वा च देहं परविशन्ति मॊक्षं; दिवौकसॊ दयाम इव पार्थ सांख्याः ततॊ ऽधिकं ते ऽभिरता महार्हे; सांख्ये दविजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे

hitvā ca dehaṃ paraviśanti mòkṣaṃ; divaukasò dayāma iva pārtha sāṃkhyāḥ tatò 'dhikaṃ te 'bhiratā mahārhe; sāṃkhye davijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe

हिन्दी अर्थ

महादेवजीको जगत्की यह दुर्दशा दिखाते हुए उनसे इस प्रकार कहा

English

Leaving the body, the Sankhyas enter liberation, Partha, like the dwellers in heaven into the sky; therefore the twice-born delight more in Sankhya, so worthy, loved by the refined, lord of the earth.

अध्याय १२

श्लोक 290.108

तेषां न तिर्यग गमनं हि दृष्टं; नावाग गतिः पापकृतां निवासः न चाबुधानाम अपि ते दविजातयॊ; ये जञानम एतन नृपते ऽनुरक्ताः

teṣāṃ na tiryaga gamanaṃ hi dṛṣṭaṃ; nāvāga gatiḥ pāpakṛtāṃ nivāsaḥ na cābudhānāma api te davijātayò; ye jañānama etana nṛpate 'nuraktāḥ

हिन्दी अर्थ

कीजिये। आजसे सब देवता आपको भी यज्ञका भाग दिया करेंगे तव क्रोधान्महादेव न शान्तिमुपलेभिरे

English

For them no animal birth is seen, no downward goal, no dwelling of sinners; nor are those twice-born unwise who are devoted to this knowledge, lord of men.

अध्याय १२

श्लोक 290.109

सांक्यं विशालं परमं पुराणं; महार्णवं विमलम उदारकान्तम कृत्स्नं च सांख्यं नृपते महात्मा; नारायणॊ धारयते ऽपरमेयम

sāṃkyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ; mahārṇavaṃ vimalama udārakāntama kṛtsnaṃ ca sāṃkhyaṃ nṛpate mahātmā; nārāyaṇò dhārayate 'parameyama

हिन्दी अर्थ

ज्वरो नामैष धर्मज्ञ लोकेषु प्रचरिष्यति

English

Sankhya is vast, supreme, ancient, a spotless great ocean, noble and lovely; the great soul Narayana, king, holds the whole Sankhya, immeasurable.

अध्याय १२

श्लोक 290.110

एतन मयॊक्तं नरदेव तत्त्वं; नारायणॊ विश्वम इदं पुराणम स सर्ग काले च करॊति सर्गं; संहार काले च तद अत्ति भूयः

etana mayòktaṃ naradeva tattvaṃ; nārāyaṇò viśvama idaṃ purāṇama sa sarga kāle ca karòti sargaṃ; saṃhāra kāle ca tada atti bhūyaḥ

हिन्दी अर्थ

अवाप च तदा भागं यथोत्तं ब्रह्मणा भव:

English

This truth has been told by me, king; Narayana is this ancient universe; at creation he makes creation, and at dissolution he devours it again."

अध्याय १२

श्लोक 291.1

[य] किं तद अक्षरम इत्य उक्तं यस्मान नावार्तते पुनः किं च तत कषरम इत्य उक्तं यस्माद आवर्तते पुनः

[ya] kiṃ tada akṣarama itya uktaṃ yasmāna nāvārtate punaḥ kiṃ ca tata kaṣarama itya uktaṃ yasmāda āvartate punaḥ

हिन्दी अर्थ

गीतवादित्रतत्त्वज्ञो गीतवादनकप्रिय: मुण्ड तथा त्रिदण्डधारी हैं

English

"Bharadwaja said, 'When the high-souled Brahman has created thousands of creatures, why is it that only these five elements which he created first, which pervade all the universe and which are great creatures, have come to have the name of creatures applied to them exclusively?'

अध्याय १२

श्लोक 291.2

अक्षरक्षरयॊर वयक्तिम इच्छाम्य अरिनिषूदन उपलब्धुं महाबाहॊ तत्त्वेन कुरुनन्दन

akṣarakṣarayòra vayaktima icchāmya ariniṣūdana upalabdhuṃ mahābāhò tattvena kurunandana

हिन्दी अर्थ

विषाग्निपा: सुरश्रेष्ठ: सोमपास्त्वं मरुत्पति:

English

[Yudhishthira said:] "I wish to understand the manifestation of the imperishable and the perishable, slayer of foes, mighty-armed, delight of the Kurus, in truth.

अध्याय १२

श्लोक 291.3

तवं हि जञाननिधिर विप्रैर उच्यसे वेदपारगैः ऋषिभिश च महाभागैर यतिभिश च महात्मभिः

tavaṃ hi jañānanidhira vipraira ucyase vedapāragaiḥ ṛṣibhiśa ca mahābhāgaira yatibhiśa ca mahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्तेभ्य: स्वधा स्वाहा प्राप्रुवन्तु मुदन्तु ते रक्षन्तु ते हि मां नित्यं नित्यं चाप्पाययन्तु माम्ू

English

For you are called a treasury of knowledge by brahmanas who master the Veda, and by greatly fortunate sages and great-souled ascetics.

अध्याय १२

श्लोक 291.4

शेषम अल्पं दिनानां ते दक्षिणायन भास्करे आवृत्ते भगवत्य अर्के गन्तासि परमां गतिम

śeṣama alpaṃ dinānāṃ te dakṣiṇāyana bhāskare āvṛtte bhagavatya arke gantāsi paramāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

तप: सुतप्तं विपुल॑ दुश्चरं देवदानवै:

English

Few days remain to you, with the sun in its southern course; when the blessed sun has turned, you will go to the highest goal.

अध्याय १२

श्लोक 291.5

तवयि परतिगते शरेयः कुतः शरॊष्यामहे वयम कुरुवंशप्रदीपस तवं जञानद्रव्येण दीप्यसे

tavayi paratigate śareyaḥ kutaḥ śaròṣyāmahe vayama kuruvaṃśapradīpasa tavaṃ jañānadravyeṇa dīpyase

हिन्दी अर्थ

इत्याह भगवान् व्यास: पराशरसुत: प्रभु:

English

When you have gone, from whom shall we hear the good? You are the lamp of the Kuru line, shining with the wealth of knowledge.

अध्याय १२

श्लोक 291.6

तद एतच छरॊतुम इच्छामि तवत्तः कुरुकुलॊद्वह न तृप्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्न अमृतम ईदृशम

tada etaca charòtuma icchāmi tavattaḥ kurukulòdvaha na tṛpyāmīha rājendra śṛṇvanna amṛtama īdṛśama

हिन्दी अर्थ

चतुरशीत्यधिकद्विशततमो5 ध्याय: यदध्यात्मं यतश्वैव तन्मे ब्रूहि पितामह

English

I wish to hear this from you, bull of the Kuru line; I am not sated, king of kings, hearing such nectar."

अध्याय १२

श्लोक 291.7

[भी] अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम इतिहासं पुरातनम वसिष्ठस्य च संवादं कराल जनकस्य च

[bhī] atra te vartayiṣye 'hama itihāsaṃ purātanama vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karāla janakasya ca

हिन्दी अर्थ

है, वह अध्यात्म क्या है और उसकी उत्पत्ति कहाँसे हुई है? यह मुझे बताइये

English

[Bhishma said:] "Here I shall relate to you an ancient tale, the dialogue of Vasishtha and Karala Janaka.

अध्याय १२

श्लोक 291.8

वसिष्ठं शरेष्ठम आसीनम ऋषीणां भास्करद्युतिम पप्रच्छ जनकॊ राजा जञानं नैःश्रेयसं परम

vasiṣṭhaṃ śareṣṭhama āsīnama ṛṣīṇāṃ bhāskaradyutima papraccha janakò rājā jañānaṃ naiḥśreyasaṃ parama

हिन्दी अर्थ

उस व्याख्याको ध्यान देकर सुनो महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ

English

Janaka the king asked Vasishtha, the best of sages, shining like the sun, seated, about the supreme knowledge of the highest good.

अध्याय १२

श्लोक 291.9

परम अध्यात्मकुशलम अध्यात्मगतिनिश्चयम मैत्रावरुणिम आसीनम अभिवाद्य कृताञ्जलिः

parama adhyātmakuśalama adhyātmagatiniścayama maitrāvaruṇima āsīnama abhivādya kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

और प्रलयके स्थान हैं

English

Having saluted with folded hands the son of Mitra and Varuna, seated, skilled in the supreme self-knowledge and settled in the course of the self:

अध्याय १२

श्लोक 291.10

सवक्षरं परश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्य अनुल्बनम पप्रच्छर्षिवरं राजान कराल जनकः पुरा

savakṣaraṃ paraśritaṃ vākyaṃ madhuraṃ cāpya anulbanama papraccharṣivaraṃ rājāna karāla janakaḥ purā

हिन्दी अर्थ

चातुराश्रम्यनेता च चातुर्व्ण्यकरश्न यः

English

"Bhrigu said, 'All things that belong to the category of the Infinite or the Vast receive the appellation of Great. It is for this reason that these five elements have come to be called Great creatures. Activity is wind. The sound that is heard is space. The heat that is within it is fire. The liquid juices occurring in it are water. The solidified matter, viz., flesh and bones, are earth. The bodies (of living creatures) are thus made of the five (primeval) elements. All mobile and immobile objects are made of these five elements. The five senses also of living creatures partake of the five elements. The ear partakes of the properties of space, the nose of earth; the tongue of water; touch of wind; and the eyes of light (of fire).'

अध्याय १२

श्लोक 291.11

भगवञ शरॊतुम इच्छामि परं बरह्म सनातनम यस्मान न पुनर आवृत्तिम आप्नुवन्ति मनीषिणः

bhagavaña śaròtuma icchāmi paraṃ barahma sanātanama yasmāna na punara āvṛttima āpnuvanti manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

रक्तमाल्याम्बरधरो गिरिशो गिरिकप्रिय: भगनेत्राड्कुशश्वण्ड: पूष्णो दन्‍तविनाशन:

English

"Bharadwaja said, 'If all mobile and immobile objects be composed of these five elements, why is it that in all immobile objects those elements are

अध्याय १२

श्लोक 291.12

यच च तत कषरम इत्य उक्तं यत्रेदं कषरते जगत यच चाक्षरम इति परॊक्तं शिवं कषेम्यम अनामयम

yaca ca tata kaṣarama itya uktaṃ yatredaṃ kaṣarate jagata yaca cākṣarama iti paròktaṃ śivaṃ kaṣemyama anāmayama

हिन्दी अर्थ

गूढव्रतो गुह्दतपास्तारकस्तारकामय:

English

not visible? Trees do not appear to have any heat. They do not seem to have any motion. They are again made up of dense particles. The five elements are not noticeable in them. Trees do not hear: they do not see; they are not capable of the perceptions of scent or taste. They have not also the perception of touch. How then can they be regarded as composed of the five (primeval) elements? It seems to me that in consequence of the absence of any liquid material in them, of any heat, of any earth, of any wind, and of any empty space, trees cannot be regarded as compounds of the five (primeval) elements.'

अध्याय १२

श्लोक 291.13

[वसिस्ठ] शरूयतां पृथिवीपाल कषरतीदं यथा जगत यन न कषरति पूर्वेण यावत कालेन चाप्य अथ

[vasisṭha] śarūyatāṃ pṛthivīpāla kaṣaratīdaṃ yathā jagata yana na kaṣarati pūrveṇa yāvata kālena cāpya atha

हिन्दी अर्थ

व्रतधारी, गुप्त तपस्या करनेवाले, तारकमन्त्र और ताराओंसे भरे हुए आकाश हैं ब्रह्मा तपश्च सत्यं च ब्रह्म॒चर्यमथार्जवम्

English

"Bhrigu said, 'Without doubt, though possessed of density, trees have space within them. The putting forth of flowers and fruits is always taking place in them. They have heat within them in consequence of which leaf, bark, fruit, and flower, are seen to droop. They sicken and dry up. That shows they have perception of touch. Through sound of wind and fire and thunder, their fruits and flowers drop down. Sound is perceived through the ear. Trees have, therefore, ears and do hear. A creeper winds round a tree and goes about all its sides. A blind thing cannot find its way. For this reason it is evident that trees have vision. Then again trees recover vigour and put forth flowers in consequence of odours, good and bad, of the sacred perfume of diverse kinds of dhupas. It is plain that trees have scent, l They drink water by their roots. They catch diseases of diverse kinds. Those diseases again are cured by different operations. From this it is evident that trees have perceptions of taste. As one can suck up water through a bent lotus- stalk, trees also, with the aid of the wind, drink through their roots. They are susceptible of pleasure and pain, and grow when cut or lopped off. From these circumstances I see that trees have life. They are not

अध्याय १२

श्लोक 291.14

युगं दवादश साहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्गुणम दश कल्पशतावृत्तं तद आहर बराह्मम उच्यते रात्रिश चैतावती राजन यस्यान्ते परतिबुध्यते

yugaṃ davādaśa sāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturguṇama daśa kalpaśatāvṛttaṃ tada āhara barāhmama ucyate rātriśa caitāvatī rājana yasyānte paratibudhyate

हिन्दी अर्थ

भूर्भुव: स्वरितश्वैव ध्रुवो दान्तो महेश्वर:

English

Know an age as twelve thousand; an aeon is four times that; repeated ten hundred times, that is called Brahma's day, and the night is as long, king, at whose end he awakes.

अध्याय १२

श्लोक 291.15

सृजत्य अनन्त कर्माणं महान्तं भूतम अग्रजम मूर्तिमन्तम अमूर्तात्मा विश्वं शम्भुः सवयम्भुवः अनिमा लघिमा पराप्तिर ईशानं जयॊतिर अव्ययम

sṛjatya ananta karmāṇaṃ mahāntaṃ bhūtama agrajama mūrtimantama amūrtātmā viśvaṃ śambhuḥ savayambhuvaḥ animā laghimā parāptira īśānaṃ jayòtira avyayama

हिन्दी अर्थ

चन्द्रावर्तों युगावर्त: संवर्त: सम्प्रवर्तक: संवर्त (प्रलय) तथा सम्प्रवर्तक (पुन: सृष्टि-संचालन करनेवाले) भी आप ही हैं

English

He creates the great being of endless action, the eldest being, the embodied one, formless in self, the universe of the Self-born; Shambhu, with minuteness, lightness and attainment, the lord, the imperishable light.

अध्याय १२

श्लोक 291.16

सर्वतः पानि पादान्तं सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखम सर्वतः शरुतिमल लॊके सर्वम आवृत्य तिष्ठति

sarvataḥ pāni pādāntaṃ sarvatò 'kaṣiśiròmukhama sarvataḥ śarutimala lòke sarvama āvṛtya tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

नन्दीमुखो भीममुख: सुमुखो दुर्मुखो5मुख:

English

He has hands and feet everywhere, eyes, heads and faces everywhere, ears everywhere in the world; he stands covering all.

अध्याय १२

श्लोक 291.17

हिरण्यगर्भॊ भगवान एष बुद्धिर इति समृतः महान इति च यॊगेषु विरिञ्च इति चाप्य उत

hiraṇyagarbhò bhagavāna eṣa buddhira iti samṛtaḥ mahāna iti ca yògeṣu viriñca iti cāpya uta

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भ: शकुनिर्महोरगपतिर्विराट् गोनर्दो गोप्रतारश्न॒ गोवृषेश्चवरवाहन:

English

This blessed Hiranyagarbha is called intellect; in the yogas he is also called Mahat and Virinchi.

अध्याय १२

श्लोक 291.18

सांख्ये च पथ्यते शास्त्रे नामभिर बहुधात्मकः विचित्ररूपॊ विश्वात्मा एकाक्षर इति समृतः

sāṃkhye ca pathyate śāstre nāmabhira bahudhātmakaḥ vicitrarūpò viśvātmā ekākṣara iti samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ: स्थिरश्न स्थाणुश्न निष्कम्प: कम्प एव च

English

In Sankhya doctrine he is read by many names, of manifold nature, of varied form, the self of the universe, called the one syllable.

अध्याय १२

श्लोक 291.19

वृतं नैकात्मकं येन कृत्स्नं तरैलॊक्यम आत्मना तथैव बहुरूपत्वाद विश्वरूप इति समृतः

vṛtaṃ naikātmakaṃ yena kṛtsnaṃ tarailòkyama ātmanā tathaiva bahurūpatvāda viśvarūpa iti samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

आधयो व्याधयश्रैव व्याधिहा व्याधिरेव च शिखण्डी पुण्डरीकाक्ष: पुण्डरीकवनालय:

English

Because by himself he covers the whole three worlds, not of one self, and because of his many forms, he is called Vishvarupa.

अध्याय १२

श्लोक 291.20

एष वै विक्रियापन्नः सृजत्य आत्मानम आत्मना अहंकारं महातेजाः परजापतिम अहंकृतम

eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjatya ātmānama ātmanā ahaṃkāraṃ mahātejāḥ parajāpatima ahaṃkṛtama

हिन्दी अर्थ

मधुधश्नयुतानामग्रपास्त्वमेव तुषिताद्यपा: चन्द्रादित्यौ चक्षुषी ते हृदयं च पितामह:

English

This one, changed, creates himself by himself: ego, of great energy, and the Prajapati made of ego.

अध्याय १२

श्लोक 291.21

अव्यक्ताद वयक्तम उत्पन्नं विद्या सर्गं वदन्ति तम महान्तं चाप्य अहंकारम अविद्या सर्गम एव च

avyaktāda vayaktama utpannaṃ vidyā sargaṃ vadanti tama mahāntaṃ cāpya ahaṃkārama avidyā sargama eva ca

हिन्दी अर्थ

माहात्म्यं वेदितुं शक्ता याथातथ्येन ते शिव

English

From the unmanifest the manifest arises; they call it the creation of knowledge; the great and ego too are the creation of ignorance.

अध्याय १२

श्लोक 291.22

अविधिश च विधिश चैव समुत्पन्नौ तथैकतः विद्याविद्येति विख्याते शरुतिशास्त्रार्थ चिन्तकैः

avidhiśa ca vidhiśa caiva samutpannau tathaikataḥ vidyāvidyeti vikhyāte śarutiśāstrārtha cintakaiḥ

हिन्दी अर्थ

त्राहि मां सततं रक्ष पिता पुत्रमिवौरसम् औरस पुत्रकी रक्षा करता है, उसी तरह आप सर्वदा मेरी रक्षा करें

English

Non-rule and rule arose together, called by the thinkers on scripture and shastra knowledge and ignorance.

अध्याय १२

श्लोक 291.23

भूतसर्गम अहंकारात तृतीयं विद्धि पार्थिव अहंकारेषु भूतेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम

bhūtasargama ahaṃkārāta tṛtīyaṃ viddhi pārthiva ahaṃkāreṣu bhūteṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtama

हिन्दी अर्थ

भक्तानुकम्पी भगवान् भक्तश्नाहं सदा त्वयि

English

Know the creation of elements from ego as the third, lord of the earth; and know the changed one, the fourth, among elements in ego.

अध्याय १२

श्लोक 291.24

वायुर जयॊतिर अथाकाशम आपॊ ऽथ पृथिवी तथा शब्दः सपर्शश च रूपं च रसॊ गन्धस तथैव च

vāyura jayòtira athākāśama āpò 'tha pṛthivī tathā śabdaḥ saparśaśa ca rūpaṃ ca rasò gandhasa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

तिष्ठत्येक: समुद्रान्ते स मे गोप्तास्तु नित्यश: ज्योति: पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नम:

English

Wind, light, space, water and earth, and sound, touch, form, taste and smell,

अध्याय १२

श्लोक 291.25

एवं युगपद उत्पन्नं दशवर्गम असंशयम पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम अर्थवत

evaṃ yugapada utpannaṃ daśavargama asaṃśayama pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargama arthavata

हिन्दी अर्थ

उस योगात्मा परमेश्वरको नमस्कार है

English

thus arisen together, the tenfold group, without doubt; know, king of kings, the elemental creation as the fifth, with meaning.

अध्याय १२

श्लोक 291.26

शरॊत्रं तवक चक्षुषी जिह्वा घराणम एव च पञ्चमम वाक च हस्तौ च पादौ च पायुर मेध्रं तथैव च

śaròtraṃ tavaka cakṣuṣī jihvā gharāṇama eva ca pañcamama vāka ca hastau ca pādau ca pāyura medhraṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

कमण्डलुनिषजड्भाय तस्मै ब्रह्मात्मने नम: कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नम:

English

Ear, skin, eyes, tongue and nose as fifth; speech, hands, feet, anus and genital;

अध्याय १२

श्लोक 291.27

बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च संभूतानीह युगपन मनसा सह पार्थिव

buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca saṃbhūtānīha yugapana manasā saha pārthiva

हिन्दी अर्थ

जलस्वरूप परमात्माको नमस्कार है

English

these are the senses of knowledge and the senses of action, arisen here together with the mind, lord of the earth.

अध्याय १२

श्लोक 291.28

एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिषु वर्तते यां जञात्वा नाभिशॊचन्ति बराह्मणास तत्त्वदर्शिनः

eṣā tattvacaturviṃśā sarvākṛtiṣu vartate yāṃ jañātvā nābhiśòcanti barāhmaṇāsa tattvadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

यः शेते जलमध्यस्थस्तं प्रपद्ये3म्बुशायिनम् करते हैं, उन जलशायी भगवान्की मैं शरण लेता हूँ

English

This twenty-four-fold set of principles operates in all forms; knowing it, the brahmanas who see the truth do not grieve.

अध्याय १२

श्लोक 291.29

एतद देहं समाख्यातं तरैलॊक्ये सर्वदेहिषु वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे

etada dehaṃ samākhyātaṃ tarailòkye sarvadehiṣu veditavyaṃ naraśreṣṭha sadevanaradānave

हिन्दी अर्थ

ग्रसत्यर्क च स्वर्भानुर्भूत्वा मां सोडभिरक्षतु

English

This is said of the body in all embodied beings in the three worlds, best of men, among gods, men and Danavas,

अध्याय १२

श्लोक 291.30

सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहॊरगे सचारण पिशाचे व सदेवर्षिनिशाचरे

sayakṣabhūtagandharve sakiṃnaramahòrage sacāraṇa piśāce va sadevarṣiniśācare

हिन्दी अर्थ

हर्षयन्ति न हृष्यन्ति नमस्तेभ्यो5स्तु नित्यश:

English

with yakshas, beings, gandharvas, kinnaras and great serpents, with charanas and pishachas, with divine sages and night-roamers,

अध्याय १२

श्लोक 291.31

सदंश कीत मशके सपूति कृमिमूषके शुनि शवपाके वैनेये सचन्दाले सपुल्कसे

sadaṃśa kīta maśake sapūti kṛmimūṣake śuni śavapāke vaineye sacandāle sapulkase

हिन्दी अर्थ

होकर उन्हें ही हर्षित करते हैं, उन सब रुद्रोंको मैं नित्य नमस्कार करता हूँ वृक्षमूलेषु गोछ्ठेषु कान्तारे गहनेषु च

English

with gnats, worms and mosquitoes, with putrid worms and mice, in dog and dog-eater, in the sons of Vinata, with chandalas and pulkasas,

अध्याय १२

श्लोक 291.32

हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृक्षे गवि चैव ह यच च मूर्तिमयं किं चित सर्वत्रैतन निदर्शनम

hastyaśvakharaśārdūle savṛkṣe gavi caiva ha yaca ca mūrtimayaṃ kiṃ cita sarvatraitana nidarśanama

हिन्दी अर्थ

हस्त्यश्वरथशालासु जीर्णोद्यानालयेषु च

English

in elephants, horses, asses and tigers, in trees and cows: whatever is made of form, this is the illustration everywhere.

अध्याय १२

श्लोक 291.33

जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः सथानं देहवताम अस्ति इत्य एवम अनुशुश्रुम

jale bhuvi tathākāśe nānyatreti viniścayaḥ sathānaṃ dehavatāma asti itya evama anuśuśruma

हिन्दी अर्थ

नमस्तेभ्यो नमस्ते भ्यो नमस्तेभ्यो5स्तु नित्यश: असंख्येयगुणा रुद्रा नमस्तेभ्यो5स्तु नित्यश:

English

In water, on earth and in space, not elsewhere: so it is settled; the embodied have a place: so we have heard.

अध्याय १२

श्लोक 291.34

कृत्स्नम एतावतस तात कषरते वयक्तसंज्ञकम अहन्य अहनि भूतात्मा ततः कषर इति समृतः

kṛtsnama etāvatasa tāta kaṣarate vayaktasaṃjñakama ahanya ahani bhūtātmā tataḥ kaṣara iti samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

सकती, उन रुद्रोंको मैं सदा नमस्कार करता हूँ

English

All this, dear, called the manifest, flows away; day by day the self of beings flows; therefore it is called perishable.

अध्याय १२

श्लोक 291.35

एतद अक्षरम इत्य उक्तं कषरतीदं यथा जगत जगन मॊहात्मकं पराहुर अव्यक्तं वयक्तसंज्ञकम

etada akṣarama itya uktaṃ kaṣaratīdaṃ yathā jagata jagana mòhātmakaṃ parāhura avyaktaṃ vayaktasaṃjñakama

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतान्तरात्मा च तेन त्वं न निमन्त्रित: प्राणियोंके अन्तरात्मा हैं। इसीलिये मैंने आपको पृथक् निमन्त्रण नहीं दिया

English

This is called the imperishable; as the world flows, they call the world delusive; they call the unmanifest the manifest by name.

अध्याय १२

श्लोक 291.36

महांश चैवाग्रजॊ नित्यम एतत कषर निदर्शनम कथितं ते महाराज यस्मान नावर्तते पुनः

mahāṃśa caivāgrajò nityama etata kaṣara nidarśanama kathitaṃ te mahārāja yasmāna nāvartate punaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वमेव कर्ता सर्वस्य तेन त्वं न निमन्त्रित:

English

And the Great, the eldest, is ever the illustration of the perishable; I have told you that, great king, from which one does not return.

अध्याय १२

श्लोक 291.37

पञ्चविंशतिमॊ विष्णुर निस्तत्त्वस तत्त्वसंज्ञकः तत्त्वसंश्रयणाद एतत तत्त्वम आहुर मनीषिणः

pañcaviṃśatimò viṣṇura nistattvasa tattvasaṃjñakaḥ tattvasaṃśrayaṇāda etata tattvama āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

एतस्मात् कारणाद् वापि तेन त्वं न निमन्त्रित: त्वयि मे हृदयं देव त्वयि बुद्धिर्मनस्त्वयि

English

The twenty-fifth is Vishnu, without principle, called the principle; through reliance on the principles the wise call this the principle.

अध्याय १२

श्लोक 291.38

यद अमूर्त्य असृजद वयक्तं तत तन मूर्त्य अधितिष्ठति चतुर्विंशतिमॊ वयक्तॊ हय अमूर्तः पञ्चविंशकः

yada amūrtya asṛjada vayaktaṃ tata tana mūrtya adhitiṣṭhati caturviṃśatimò vayaktò haya amūrtaḥ pañcaviṃśakaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवानपि सुप्रीत: पुनर्दक्षमभाषत

English

What the formless created as manifest, the formless one rests in as form; the twenty-fourth is manifest, but the twenty-fifth is formless.

अध्याय १२

श्लोक 291.39

स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्व आतिष्ठते ऽऽतमवान चेतयंश चेतनॊ नित्यः सर्वमूर्तिर अमूर्तिमान

sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣva ātiṣṭhate ''tamavāna cetayaṃśa cetanò nityaḥ sarvamūrtira amūrtimāna

हिन्दी अर्थ

हूँ। यहाँ अधिक क्या कहूँ, तुम मेरे निकट निवास करोगे आश्वासनकरं वाक्‍्यं वाक्यविद्वाक्य सम्मतम्

English

He alone, self-possessed, abides in the heart of all forms, conscious, making conscious, eternal, the form of all and the formless.

अध्याय १२

श्लोक 291.40

सर्ग परलय धर्मिण्या असर्ग परलयात्मकः गॊचरे वर्तते नित्यं निर्गुणॊ गुणसंज्ञकः

sarga paralaya dharmiṇyā asarga paralayātmakaḥ gòcare vartate nityaṃ nirguṇò guṇasaṃjñakaḥ

हिन्दी अर्थ

अब्हैर्दशाहसंयुक्तं गूढमप्राज्ञनिन्दितम् गतान्तैरध्यवसितमत्याश्रममिदं व्रतम्

English

Of the nature of non-creation and non-dissolution, though the law of creation and dissolution is of nature, he is ever in the sphere, without qualities, called by qualities.

अध्याय १२

श्लोक 291.41

एवम एष महान आत्मा सर्ग परलय कॊविदः विकुर्वाणः परकृतिमान अभिमन्यत्य अबुद्धिमान

evama eṣa mahāna ātmā sarga paralaya kòvidaḥ vikurvāṇaḥ parakṛtimāna abhimanyatya abuddhimāna

हिन्दी अर्थ

अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्थामितविक्रम:

English

Thus this great self, knowing creation and dissolution, modifying, joined with nature, thinks himself, unawake.

अध्याय १२

श्लोक 291.42

तमः सत्त्वरजॊ युक्तस तासु तास्व इह यॊनिषु लीयते ऽपरतिबुद्धत्वाद अबुद्ध जनसेवनात

tamaḥ sattvarajò yuktasa tāsu tāsva iha yòniṣu līyate 'paratibuddhatvāda abuddha janasevanāta

हिन्दी अर्थ

नाशुभं प्राप्तुयात् किंचिद् दीर्घमायुरवाप्रुयात् अमंगल नहीं प्राप्त होगा। वह दीर्घ आयु प्राप्त करता है

English

Joined with tamas, sattva and rajas, he is dissolved in these and those wombs here, from being unawakened, from serving the unawake.

अध्याय १२

श्लोक 291.43

सह वासॊ निवासात्मा नान्यॊ ऽहम इति मन्यते यॊ ऽहं सॊ ऽहम इति हय उक्त्वा गुणान अनु निवर्तते

saha vāsò nivāsātmā nānyò 'hama iti manyate yò 'haṃ sò 'hama iti haya uktvā guṇāna anu nivartate

हिन्दी अर्थ

तथा स्तवो वरिष्ठो5यं स्तवानां ब्रह्मसम्मित:

English

By dwelling together he thinks, as dweller, "I am not another"; saying "who I am, he I am," he turns after the qualities.

अध्याय १२

श्लोक 291.44

तमसा तामसान भावान विविधान परतिपद्यते रजसा राजसांश चैव सात्त्विकान सत्त्वसंश्रयात

tamasā tāmasāna bhāvāna vividhāna paratipadyate rajasā rājasāṃśa caiva sāttvikāna sattvasaṃśrayāta

हिन्दी अर्थ

श्रोतव्यो भक्तिमास्थाय विद्याकामैश्न यत्नतः तेजसा यशसा चैव युक्तो भवति निर्मल:

English

By tamas he reaches the manifold tamasic states, by rajas the rajasic, and by relying on sattva the sattvic.

अध्याय १२

श्लोक 291.45

शुक्ललॊहित कृष्णानि रूपाण्य एतानि तरीणि तु सर्वाण्य एतानि रूपाणि जानीहि पराकृतानि वै

śuklalòhita kṛṣṇāni rūpāṇya etāni tarīṇi tu sarvāṇya etāni rūpāṇi jānīhi parākṛtāni vai

हिन्दी अर्थ

तथा तेज और यशसे सम्पन्न होकर निर्मल हो जाता है

English

White, red and black: these three forms; know all these forms to be of nature.

अध्याय १२

श्लोक 291.46

तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषांस तथा सात्त्विका देवलॊकाय गच्छन्ति सुखभागिनः

tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānuṣāṃsa tathā sāttvikā devalòkāya gacchanti sukhabhāginaḥ

हिन्दी अर्थ

विघ्नं कुर्युर्गहे तस्य यत्रायं पठ्यते स्तवः: पितृपक्षे भर्त॒पक्षे पूज्या भवति देववत्

English

The tamasic go to hell, the rajasic to men, the sattvic go to the world of the gods, sharers of happiness.

अध्याय १२

श्लोक 291.47

निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्यॊनिम अवाप्नुयात पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः

niṣkaivalyena pāpena tiryagyònima avāpnuyāta puṇyapāpena mānuṣyaṃ puṇyenaikena devatāḥ

हिन्दी अर्थ

सुनती है, वह पितृकुल और पतिकुलमें देवताके समान आदरणीय होती है

English

By unmixed sin he would gain an animal womb; by merit and sin, humanity; by merit alone, divinity.

अध्याय १२

श्लोक 291.48

एवम अव्यक्तविषयं कषरम आहुर मनीषिणः पञ्चविंशतिमॊ यॊ ऽयं जञानाद एव परवर्तते

evama avyaktaviṣayaṃ kaṣarama āhura manīṣiṇaḥ pañcaviṃśatimò yò 'yaṃ jañānāda eva paravartate

हिन्दी अर्थ

तस्य सर्वाणि कर्माणि सिद्धि गच्छन्त्यभीक्ष्णश: बलिं सुविहितं कृत्वा दमेन नियमेन च

English

Thus the wise call the perishable the object of the unmanifest; this twenty-fifth proceeds from knowledge alone."

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.