Mahabharata· Mahābhārata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 47/65 · श्लोक 269.1–272.44WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ167 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 269.1

[य] किं शीलः किं समाचारः किं विद्यः किं परायनः पराप्नॊति बरह्मणः सथानं यत परं परकृतेर धरुवम

[ya] kiṃ śīlaḥ kiṃ samācāraḥ kiṃ vidyaḥ kiṃ parāyanaḥ parāpnòti barahmaṇaḥ sathānaṃ yata paraṃ parakṛtera dharuvama

हिन्दी अर्थ

भावाभावौ च कालबश्च सर्वभूतेषु पडचसु

English

penances, renunciation, and yoga meditation, all rest on Brahma, succeeds in earning the highest good. There is no eye which is equal to (the eye of) Knowledge. There is no penance like (that involved in) Truth. There is no sorrow equal to (that involved in) attachment. There is no happiness (that which is obtainable from) renunciation. I have sprung from Brahma through Brahma. I shall devote myself to Brahma, though I am childless. I shall return to Brahma. I do not require a son for rescuing me. A Brahmana can have no wealth like to the state of being alone, the state in consequence of which he is capable of regarding everything with an equal eye, the practice of truthfulness, good behaviour, patience, abstention from injury, simplicity, and avoidance of all rites and visible sacrifices. What use hast thou, O Brahmana, of wealth or kinsmen and relatives, of wives, when thou shalt have to die? Seek thy Self which is concealed in a cave. Where are thy grandsires and where thy sire?' l

अध्याय १२

श्लोक 269.2

[भी] मॊक्षधर्मेषु निरतॊ लघ्व आहारॊ जितेन्द्रियः पराप्नॊति परमं सथानं यत परं परकृतेर धरुवम

[bhī] mòkṣadharmeṣu niratò laghva āhārò jitendriyaḥ parāpnòti paramaṃ sathānaṃ yata paraṃ parakṛtera dharuvama

हिन्दी अर्थ

कर्मभि: परिपश्यन्ति शास्त्रोक्तै: शास्त्रवेदिन: निकले हुए सूक्ष्म स्वरूप जीवात्माको देखते हैं

English

[Bhishma said:] "Devoted to the dharmas of liberation, light of diet, master of senses, one reaches the highest place, which is beyond nature and firm.

अध्याय १२

श्लोक 269.3

सवगृहाद अभिनिःसृत्य लाभालाभे समॊ मुनिः समुपॊधेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत

savagṛhāda abhiniḥsṛtya lābhālābhe samò muniḥ samupòdheṣu kāmeṣu nirapekṣaḥ parivrajeta

हिन्दी अर्थ

(यह ज्ञानदृष्टिसे ही जाननेमें आ सकता है) सत्त्ववत्सु तथा सत्त्वं प्रतिरूपं स पश्यति

English

Going forth from his house, equal in gain and loss, the sage should wander, without expectation of desires that rise.

अध्याय १२

श्लोक 269.4

न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूसयेद अपि न परत्यक्षं परॊक्षं वा दूसनं वयाहरेत कव चित

na cakṣuṣā na manasā na vācā dūsayeda api na paratyakṣaṃ paròkṣaṃ vā dūsanaṃ vayāhareta kava cita

हिन्दी अर्थ

वशे तिष्ठति सत्त्वात्मा सततं योगयोगिनाम्

English

He should not offend by eye, mind or speech; he should never speak a fault, directly or indirectly.

अध्याय १२

श्लोक 269.5

न हिंस्यात सर्वभूतानि मैत्रायण गतिश चरेत नेदं जीवितम आसाद्य वैरं कुर्वीत केन चित

na hiṃsyāta sarvabhūtāni maitrāyaṇa gatiśa careta nedaṃ jīvitama āsādya vairaṃ kurvīta kena cita

हिन्दी अर्थ

सप्तभिस्त्वन्वित: सूक्ष्मैश्नरिष्णुरजरामर: स्वप्लेष्वपि भवत्येष विज्ञाता सुखदु:खयो:

English

He should not harm any beings, and go the way of Maitrayana; having obtained this life, he should not make enmity with anyone.

अध्याय १२

श्लोक 269.6

अतिवादांस तितिक्षेत नाभिमन्येत कथं चन करॊध्यमानः परियं बरूयाद आक्रुष्टः कुशलं वदेत

ativādāṃsa titikṣeta nābhimanyeta kathaṃ cana karòdhyamānaḥ pariyaṃ barūyāda ākruṣṭaḥ kuśalaṃ vadeta

हिन्दी अर्थ

क्रोधलोभौ तु तत्रापि कृत्वा व्यसनमृच्छति

English

He should bear harsh words, and never be proud; angered, he should speak kindly; abused, he should speak well.

अध्याय १२

श्लोक 269.7

परदक्षिणं परसव्यं च गराममध्ये न चाचरेत भैक्ष चर्याम अनापन्नॊ न गच्छेत पूर्वकेतितः

paradakṣiṇaṃ parasavyaṃ ca garāmamadhye na cācareta bhaikṣa caryāma anāpannò na gaccheta pūrvaketitaḥ

हिन्दी अर्थ

भाँति ही) क्रोध और लोभ करके वह संकटमें पड़ जाता है करोति पुण्यं तत्रापि जीवन्निव च पश्यति

English

He should not go in a circle clockwise or anticlockwise in the middle of the village; unless in need, he should not go for alms to a house previously marked.

अध्याय १२

श्लोक 269.8

अविकीर्णः सुगुप्तश च न वाचा हय अप्रियं वदेत मृदुः सयाद अप्रतिक्रूरॊ विस्रब्धः सयाद अरॊषणः

avikīrṇaḥ suguptaśa ca na vācā haya apriyaṃ vadeta mṛduḥ sayāda apratikrūrò visrabdhaḥ sayāda aròṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

दश मासान् वसन् कुक्षौ नैषोऊन्नमिव जीर्यते

English

Unscattered and well guarded, he should not speak unpleasantly; he should be gentle, not cruel in return, trusting, without anger.

अध्याय १२

श्लोक 269.9

विधूमे नयस्तमुसले वयङ्गारे भुक्तवज जने अतीते पात्रसंचारे भिक्षां लिप्सेत वै मुनिः

vidhūme nayastamusale vayaṅgāre bhuktavaja jane atīte pātrasaṃcāre bhikṣāṃ lipseta vai muniḥ

हिन्दी अर्थ

तमोरजो भ्यामाविष्टा नानुपश्यन्ति मूर्तिषु अनुच्छवासान्यमूर्तानि यानि वज्रोपमान्यपि

English

Where there is no smoke, the pestle laid down, the embers gone, people having eaten, and the passing of vessels past, the sage should seek alms.

अध्याय १२

श्लोक 269.10

अनुयात्रिकम अर्थस्य मात्रा लाभेष्व अनादृतः अलाभे न विहन्येत लाभश चैनं न हर्षयेत

anuyātrikama arthasya mātrā lābheṣva anādṛtaḥ alābhe na vihanyeta lābhaśa cainaṃ na harṣayeta

हिन्दी अर्थ

तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मूर्तिशास्त्रविधानवित् जाननेवाला मनुष्य शब्दको आकाशका गुण जाने

English

"Bhishma continued, 'Do thou also, O monarch, conduct thyself in that way in which the sire (in this story), conducts himself, devoted to the religion of Truth, after having listened to the speech of his son.'

अध्याय १२

श्लोक 269.11

लाभं साधारणं नेच्छेन न भुञ्जीताभिपूजितः अभिपूजित लाभं हि जुगुप्सेतैव तादृशः

lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchena na bhuñjītābhipūjitaḥ abhipūjita lābhaṃ hi jugupsetaiva tādṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

स्पर्शन॑ चेन्द्रियं विद्यात् तथा स्पर्श च तन्‍्मयम्

English

apihitah. The words with ava and api frequently drop the initial a, Hence a-pihitah means not covered.

अध्याय १२

श्लोक 269.12

न चान्न दॊषान निन्देत न गुणान अभिपूजयेत शयासने विविक्ते च नित्यम एवाभिपूजयेत

na cānna dòṣāna nindeta na guṇāna abhipūjayeta śayāsane vivikte ca nityama evābhipūjayeta

हिन्दी अर्थ

भी वायुमय ही समझना चाहिए तस्य रूपं गुणं विद्यात् ताम्रगौरासितात्मकम्

English

deva is here used for implying the senses.

अध्याय १२

श्लोक 269.13

शून्यागरं वृक्षमूलम अरण्यम अथ वा गुहाम अज्ञातचर्यां गत्वान्यां ततॊ ऽनयत्रैव संविशेत

śūnyāgaraṃ vṛkṣamūlama araṇyama atha vā guhāma ajñātacaryāṃ gatvānyāṃ tatò 'nayatraiva saṃviśeta

हिन्दी अर्थ

और ताम्र आदि वर्णवाले रूपको उसका गुण समझना चाहिए

English

Asaryajyam and Asatyadyam are both correct. The sense is the same. The first means 'having untruth for the libation (that it eats up).' The second means 'having untruth for the food (it devours)'.

अध्याय १२

श्लोक 269.14

अनुरॊध विरॊधाभ्यां समः सयाद अचलॊ धरुवः सुकृतं दुष्कृतं चॊभे नानुरुध्येत कर्मणि

anuròdha viròdhābhyāṃ samaḥ sayāda acalò dharuvaḥ sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ còbhe nānurudhyeta karmaṇi

हिन्दी अर्थ

असृड्मज्जा च यच्चान्यत् स्निग्धं विद्यात् तदात्मकम् संघात: पार्थिवो धातुरस्थिदन्‍्तनखानि च

English

other words, to restrain all sorts of propensities or inclinations. The Brahma-sacrifice is reflection on truths laid down in the Upanishads. The Word-sacrifice consists in the silent recitation (japa) of the Pranava or Om, the initial mantra. The Mind-sacrifice is contemplation of the Supreme Soul. The Work- sacrifice consists in baths, cleanliness, and waiting upon the preceptor.

अध्याय १२

श्लोक 269.15

वाचॊ वेगं मनसः करॊधवेगं; विवित्सा वेगम उदरॊपस्थ वेगम एतान वेगान विनयेद वै तपस्वी; निन्दा चास्य हृदयं नॊपहन्यात

vācò vegaṃ manasaḥ karòdhavegaṃ; vivitsā vegama udaròpastha vegama etāna vegāna vinayeda vai tapasvī; nindā cāsya hṛdayaṃ nòpahanyāta

हिन्दी अर्थ

इन्द्रियं प्राणसंज्ञातं नासिकेत्यभिसंज्ञिता

English

The ascetic should restrain the force of speech, of the mind, of anger, of contentiousness, of the belly and genitals; blame should not strike his heart.

अध्याय १२

श्लोक 269.16

मध्यस्थ एव तिष्ठेत परशंसा निन्दयॊः समः एतत पवित्रं परमं परिव्राजक आश्रमे

madhyastha eva tiṣṭheta paraśaṃsā nindayòḥ samaḥ etata pavitraṃ paramaṃ parivrājaka āśrame

हिन्दी अर्थ

उत्तरेषु गुणा: सन्ति सर्वसत्त्वेषु चोत्तरा: मनो नवममेषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृता

English

He should stay neutral, equal toward praise and blame; this is the supreme purifier in the mendicant's stage.

अध्याय १२

श्लोक 269.17

महात्मा सुव्रतॊ दान्तः सर्वत्रैवानपाश्रितः अपूर्व चारकः सौम्यॊ अनिकेतः समाहितः

mahātmā suvratò dāntaḥ sarvatraivānapāśritaḥ apūrva cārakaḥ saumyò aniketaḥ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

इनके साथ मनको नवाँ और बुद्धिको दसवाँ तत्त्व माना गया है

English

Great-souled, of good vows, self-controlled, dependent on nothing anywhere, of unprecedented conduct, gentle, homeless, collected,

अध्याय १२

श्लोक 269.18

वान परस्थगृहस्थाभ्यां न संसृज्येत कर्हि चित अज्ञातलिप्सां लिप्सेत न चैनं हर्ष आविशेत

vāna parasthagṛhasthābhyāṃ na saṃsṛjyeta karhi cita ajñātalipsāṃ lipseta na cainaṃ harṣa āviśeta

हिन्दी अर्थ

पश्यत्यकलुषं कर्म स मोहं नानुवर्तते कर्म करता है, वह कभी मोहमें नहीं पड़ता है

English

he should never mix with forest-dwellers and householders; he should seek unknown alms, and joy should not enter him.

अध्याय १२

श्लोक 269.19

विजानतां मॊक्ष एष शरमः सयाद अविजानताम मॊक्षयानम इदं कृत्स्नं विदुषां हारितॊ ऽबरवीत

vijānatāṃ mòkṣa eṣa śaramaḥ sayāda avijānatāma mòkṣayānama idaṃ kṛtsnaṃ viduṣāṃ hāritò 'baravīta

हिन्दी अर्थ

द्विपज्चाशदधिकद्धिशततमो5ध्याय:

English

For those who know, this is liberation; for those who do not, toil; this whole vehicle of liberation Harita spoke to the learned.

अध्याय १२

श्लोक 269.20

अभयं सर्वभूतेभ्यॊ दत्त्वा यः परव्रजेद गृहात लॊकास तेजॊमयास तस्य तथानन्त्याय कल्पते

abhayaṃ sarvabhūtebhyò dattvā yaḥ paravrajeda gṛhāta lòkāsa tejòmayāsa tasya tathānantyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

स्तथैव सत्त्वान्यतिमानुषाणि

English

The twice-born who goes forth from the house, having given fearlessness to all beings, has radiant worlds and becomes fit for the endless."

अध्याय १२

श्लोक 270.1

[य] धन्या धन्या इति जनाः सर्वे ऽसमान परवदन्त्य उत न दुःखिततरः कश चित पुमान अस्माभिर अस्ति ह

[ya] dhanyā dhanyā iti janāḥ sarve 'samāna paravadantya uta na duḥkhitataraḥ kaśa cita pumāna asmābhira asti ha

हिन्दी अर्थ

समाधौ योगमेवैतच्छाण्डिल्य: शममब्रवीत्

English

the latter reading be accepted, the meaning will be 'a sacrifice like that of a Kshatriya, i.e., battle.' Hence, all kinds of acts involving cruelty.

अध्याय १२

श्लोक 270.2

लॊकसंभावितैर दुःखं यत पराप्तं कुरुसत्तम पराप्य जातिं मनुष्येषु देवैर अपि पितामह

lòkasaṃbhāvitaira duḥkhaṃ yata parāptaṃ kurusattama parāpya jātiṃ manuṣyeṣu devaira api pitāmaha

हिन्दी अर्थ

पृथग्भूतं मनो बुद्धया मनो भवति केवलम् बुद्धिसे पृथक् होता है, तब केवल मन रह जाता है

English

[Yudhishthira said:] "The sorrow, best of the Kurus, that is met even by gods, when born as a human, honoured by the world, grandsire:

अध्याय १२

श्लोक 270.3

कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखसंज्ञकम दुःखम एतच छरीराणां धारणं कुरुसत्तम

kadā vayaṃ kariṣyāmaḥ saṃnyāsaṃ duḥkhasaṃjñakama duḥkhama etaca charīrāṇāṃ dhāraṇaṃ kurusattama

हिन्दी अर्थ

परंतु परिवर्तनशील होनेके कारण उसे तत्त्वज्ञ पुरुष नित्य नहीं बताते हैं

English

when shall we make renunciation, called sorrow? This bearing of bodies is sorrow, best of the Kurus.

अध्याय १२

श्लोक 270.4

विमुक्ताः सप्तदशभिर हेतुभूतैश च पञ्चभिः इन्द्रियार्थैर गुणैश चैव अस्ताभिः परपितामह

vimuktāḥ saptadaśabhira hetubhūtaiśa ca pañcabhiḥ indriyārthaira guṇaiśa caiva astābhiḥ parapitāmaha

हिन्दी अर्थ

स शत्रुभिर्हत: संख्ये सबल: सपदानुग:

English

Freed from the seventeen and the five causes, from the objects of the senses and the eight qualities, great-grandsire,

अध्याय १२

श्लोक 270.5

न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रताः कदा वयं भविष्यामॊ राज्यं हित्वा परंतप

na gacchanti punarbhāvaṃ munayaḥ saṃśitavratāḥ kadā vayaṃ bhaviṣyāmò rājyaṃ hitvā paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

नारदका उन्हें दर्शन हुआ शन्रुभिग्रहणं संख्ये पुत्रस्य मरणं तथा

English

the sages of strict vows do not go to rebirth; when shall we be so, giving up the kingdom, scourge of foes?"

अध्याय १२

श्लोक 270.6

[भी] नास्त्य अनन्तं महाराज सर्वं संख्यान गॊचरम पुनर्भावॊ ऽपि संख्यातॊ नास्ति किं चिद इहाचलम

[bhī] nāstya anantaṃ mahārāja sarvaṃ saṃkhyāna gòcarama punarbhāvò 'pi saṃkhyātò nāsti kiṃ cida ihācalama

हिन्दी अर्थ

समाचार यथावत् रूपसे नारदजीके सामने कह सुनाया

English

[Bhishma said:] "There is nothing endless, great king, all comes within reckoning; even rebirth is reckoned; nothing here is unmoving.

अध्याय १२

श्लोक 270.7

न चापि गम्यते राजन नैष दॊषः परसङ्गतः उद्यॊगाद एव धर्मज्ञ कालेनैव गमिष्यथ

na cāpi gamyate rājana naiṣa dòṣaḥ parasaṅgataḥ udyògāda eva dharmajña kālenaiva gamiṣyatha

हिन्दी अर्थ

आख्यानमिदमाचष्ट पुत्रशोकापहं तदा इतिहास कहना आरम्भ किया, जो उनके पुत्रशोकको मिटानेवाला था

English

And one does not go, king; this fault is incidental; by effort alone, knower of dharma, you will go in time.

अध्याय १२

श्लोक 270.8

ईशॊ ऽयं सततं देही नृपते पुण्यपापयॊः तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यते ऽपि च

īśò 'yaṃ satataṃ dehī nṛpate puṇyapāpayòḥ tata eva samutthena tamasā rudhyate 'pi ca

हिन्दी अर्थ

यथावृत्तं श्रुतं चैव मयेदं वसुधाधिप

English

This embodied one is ever lord of merit and demerit, king; yet from them he is covered by the darkness that arises.

अध्याय १२

श्लोक 270.9

यथाञ्जन मयॊ वायुः पुनर मानः शिलं रजः अनुप्रविश्य तद्वर्णॊ दृश्यते रञ्जयन दिशः

yathāñjana mayò vāyuḥ punara mānaḥ śilaṃ rajaḥ anupraviśya tadvarṇò dṛśyate rañjayana diśaḥ

हिन्दी अर्थ

इसे जैसा सुना है, वह यथावत् वृत्तान्त तुम्हें सुना रहा हूँ अतीव वृद्धा बहुला नामृष्यत पुन: प्रजा:

English

As a dusty wind, entering the crystal, is seen in its colour tinting the directions,

अध्याय १२

श्लोक 270.10

तथा कर्मफलैर देही रञ्जितस तमसावृतः विवर्णॊ वर्मम आश्रित्य देहेषु परिवर्तते

tathā karmaphalaira dehī rañjitasa tamasāvṛtaḥ vivarṇò varmama āśritya deheṣu parivartate

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणमें) कहा है प्रधानविनियोगज्ञ: परं ब्रह्मानुपश्यति

English

so the embodied one, tinted by the fruits of action and covered with darkness, colourless, turns in bodies relying on armour.

अध्याय १२

श्लोक 270.11

जञानेन हि यदा जन्तुर अज्ञानप्रभवं तमः वयपॊहति तदा बरह्म परकाशेत सनातनम

jañānena hi yadā jantura ajñānaprabhavaṃ tamaḥ vayapòhati tadā barahma parakāśeta sanātanama

हिन्दी अर्थ

त्रिपज्चाशदधिकद्धिशततमो ध्याय:

English

When a creature drives away by knowledge the darkness born of ignorance, then eternal Brahman would shine.

अध्याय १२

श्लोक 270.12

अयत्न साध्यं मुनयॊ वदन्ति; ये चापि मुक्तास त उपासितव्याः तवया च लॊकेन च सामरेण; तस्मान न शाम्यन्ति महर्षिसंघाः

ayatna sādhyaṃ munayò vadanti; ye cāpi muktāsa ta upāsitavyāḥ tavayā ca lòkena ca sāmareṇa; tasmāna na śāmyanti maharṣisaṃghāḥ

हिन्दी अर्थ

क्रोधमानमहास्कन्धो विधित्सापरिषेचन: मोहनीभि: पिपासाभिली॑ताभिरनुवेष्टित:

English

The sages say it is accomplished without effort; and those freed are to be served by you and the world with the gods; therefore the hosts of great sages are not at peace.

अध्याय १२

श्लोक 270.13

अस्मिन्न अर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैक मना नृप यथा दैत्येन वृत्रेण भरष्टैश्वर्येण चेष्टितम

asminna arthe purā gītaṃ śṛṇuṣvaika manā nṛpa yathā daityena vṛtreṇa bharaṣṭaiśvaryeṇa ceṣṭitama

हिन्दी अर्थ

आयसै: संयुता: पाशै: फलदं परिवेष्ट्य तम्

English

On this matter, long ago, hear what was sung, king, one-pointed, of how the Daitya Vritra acted when he had fallen from lordship.

अध्याय १२

श्लोक 270.14

निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत अशॊचता शत्रुमध्ये बुद्धिम आस्थाय केवलाम

nirjitenāsahāyena hṛtarājyena bhārata aśòcatā śatrumadhye buddhima āsthāya kevalāma

हिन्दी अर्थ

गत: स दुःखयोरन्तं जरामरणयोर्द्धयो: डालता है, वह मनुष्य जरा और मृत्युजनित दोनों प्रकारके दुःखोंसे पार हो जाता है

English

Conquered, helpless, his kingdom taken, Bharata, not grieving among his enemies, relying on wisdom alone,

अध्याय १२

श्लोक 270.15

भरष्टैश्वर्यं पुरा वृत्रम उशना वाक्यम अब्रवीत कच चित पराजितस्याद्य न वयथा ते ऽसति दानव

bharaṣṭaiśvaryaṃ purā vṛtrama uśanā vākyama abravīta kaca cita parājitasyādya na vayathā te 'sati dānava

हिन्दी अर्थ

स तमेव ततो हन्ति विषग्रन्थिरिवातुरम्

English

to Vritra fallen from lordship Ushanas formerly said: "Danava, have you no pain today, conquered?"

अध्याय १२

श्लोक 270.16

[वृत्र] सत्येन तपसा चैव विदित्वा संक्षयं हय अहम न शॊचामि न हृष्यामि भूतानाम आगतिं गतिम

[vṛtra] satyena tapasā caiva viditvā saṃkṣayaṃ haya ahama na śòcāmi na hṛṣyāmi bhūtānāma āgatiṃ gatima

हिन्दी अर्थ

बन्धं वै कामशास्त्रस्य स दुःखान्यतिवर्तते तत्त्वबुद्धेः शरीरस्थं मनो नामार्थचिन्तकम्

English

[Vritra said:] "By truth and austerity, knowing the destruction, I neither grieve nor rejoice at the coming and going of beings.

अध्याय १२

श्लोक 270.17

कालसंचॊदिता जीवा मज्जन्ति नरके ऽवशाः परिदृष्टानि सर्वाणि दिव्यान्य आहुर मनीषिणः

kālasaṃcòditā jīvā majjanti narake 'vaśāḥ paridṛṣṭāni sarvāṇi divyānya āhura manīṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तदर्थमुपजीवन्ति पौरा: सह पुरेश्वरै:

English

Beings urged by Time sink helpless in hell; the wise say all this has been seen to be divine.

अध्याय १२

श्लोक 270.18

कषपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचॊदिताः सावशेषेण कालेन संभवन्ति पुनः पुनः

kaṣapayitvā tu taṃ kālaṃ gaṇitaṃ kālacòditāḥ sāvaśeṣeṇa kālena saṃbhavanti punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र बुद्धिहहिं दुर्धर्षा मन: सामान्यमश्लुते हैं। वहाँ बुद्धि दुर्धर्ष होनेपर भी मनके साथ रहनेसे उसीके समान हो जाती है

English

Having spent the reckoned time urged by Time, with remaining time they are born again and again.

अध्याय १२

श्लोक 270.19

तिर्यग्यॊनिसहस्राणि गत्वा नरकम एव च निर्गच्छन्त्य अवशा जीवाः कालबन्धन बन्धनाः

tiryagyònisahasrāṇi gatvā narakama eva ca nirgacchantya avaśā jīvāḥ kālabandhana bandhanāḥ

हिन्दी अर्थ

तदर्थ बुद्धिरध्यास्ते सोडनर्थ: परिषीदति

English

Having gone through thousands of animal wombs and even hell, helpless beings emerge, bound with the bonds of Time.

अध्याय १२

श्लोक 270.20

एवं संसरमाणानि जीवान्य अहम अदृष्टवान यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम

evaṃ saṃsaramāṇāni jīvānya ahama adṛṣṭavāna yathā karma tathā lābha iti śāstranidarśanama

हिन्दी अर्थ

त॑ं चादाय जन॑ पौरं रजसे सम्प्रयच्छति

English

I have seen creatures so wandering; as the deed, so the gain: so the shastra shows.

अध्याय १२

श्लोक 270.21

तिर्यग गच्छन्ति नरकं मानुष्यं दैवम एव च सुखदुःखे परियद्वेष्ये चरित्वा पूर्वम एव च

tiryaga gacchanti narakaṃ mānuṣyaṃ daivama eva ca sukhaduḥkhe pariyadveṣye caritvā pūrvama eva ca

हिन्दी अर्थ

द्वैधायनमुखाद् भ्रष्ट श्लाघया परयानघ ततो5हमपि वक्ष्यामि भूय: पुत्र निदर्शनम्

English

Animal, hell, human and divine, having first practised pleasure, pain, the dear and the hated, all the world goes, joined with the ordinance of the end; and all beings go always the road gone.

अध्याय १२

श्लोक 270.22

कृतान्तविधिसंयुक्तं सर्वलॊकः परपद्यते गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा

kṛtāntavidhisaṃyuktaṃ sarvalòkaḥ parapadyate gataṃ gacchanti cādhvānaṃ sarvabhūtāni sarvadā

हिन्दी अर्थ

गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्व संघात: स्थापना धृति:

English

The whole world goes joined with the ordinance of the end, and all beings go always on the road already travelled.

अध्याय १२

श्लोक 270.23

[भी] कालसंख्यान संख्यातं सृष्टि सथिति परायनम तं भासमानं भगवान उशनाः परत्यभासत भीमान दुष्टप्रलापांस तवं तात कस्मात परभाससे

[bhī] kālasaṃkhyāna saṃkhyātaṃ sṛṣṭi sathiti parāyanama taṃ bhāsamānaṃ bhagavāna uśanāḥ paratyabhāsata bhīmāna duṣṭapralāpāṃsa tavaṃ tāta kasmāta parabhāsase

हिन्दी अर्थ

विशालता, शक्ति, संघात, स्थापना और धारणशक्ति--ये दस पृथ्वीके गुण हैं जिह्नदा विस्यन्दनं चापि भौमानां श्रप्णं तथा

English

[Bhishma said:] To him speaking, reckoned by the count of Time, whose resort is creation and maintenance, the blessed Ushanas answered: 'Dear, why do you speak these dreadful, wicked words?'

अध्याय १२

श्लोक 270.24

[वृत्र] परत्यक्षम एतद भवतस तथान्येषां मनीसिनाम मया यज जय लुब्धेन पुरा तप्तं महत तपः

[vṛtra] paratyakṣama etada bhavatasa tathānyeṣāṃ manīsināma mayā yaja jaya lubdhena purā taptaṃ mahata tapaḥ

हिन्दी अर्थ

चावल-दाल आदिको गला देना--ये सब जलके गुण हैं

English

[Vritra said:] 'This is plain to you and other wise ones: the great austerity I performed long ago, greedy for victory.

अध्याय १२

श्लोक 270.25

गन्धान आदाय भूतानां रसांश च विविधान अपि अवर्धं तरीन समाक्रम्य लॊकान वै सवेन तेजसा

gandhāna ādāya bhūtānāṃ rasāṃśa ca vividhāna api avardhaṃ tarīna samākramya lòkāna vai savena tejasā

हिन्दी अर्थ

शोको रागो लघुस्तैक्ष्णयं सततं चोर्ध्वभासिता बलं शैघ्र्यं च मोक्ष च कर्म चेष्टा55त्मता भव:

English

Taking the scents and various juices of beings, I grew, striding over the three worlds by my own splendour.

अध्याय १२

श्लोक 270.26

जवालामाला परिक्षिप्तॊ वैहायसचरस तथा अजेयः सर्वभूतानाम आसं नित्यम अपेतभीः

javālāmālā parikṣiptò vaihāyasacarasa tathā ajeyaḥ sarvabhūtānāma āsaṃ nityama apetabhīḥ

हिन्दी अर्थ

शक्ति, प्राण और जन्म-मृत्यु--ये सब वायुके गुण हैं

English

Surrounded by garlands of flame, moving in the sky, I was unconquerable by all beings and ever fearless.

अध्याय १२

श्लोक 270.27

ऐश्वर्यं तपसा पराप्तं भरष्टं तच च सवकर्मभिः धृतिम आस्थाय भगवन न शॊचामि ततस तव अहम

aiśvaryaṃ tapasā parāptaṃ bharaṣṭaṃ taca ca savakarmabhiḥ dhṛtima āsthāya bhagavana na śòcāmi tatasa tava ahama

हिन्दी अर्थ

और चंचलता--ये मनके नौ गुण हैं संशय: प्रतिपत्तिश्न बुद्धे! पजचगुणान् विदु:

English

The lordship gained by austerity is lost by my own deeds; taking steadiness, blessed one, I therefore do not grieve.

अध्याय १२

श्लोक 270.28

युयुत्सता महेन्द्रेण पुरा सार्धं महात्मना ततॊ मे भगवान दृष्टॊ हरिर नारायणः परभुः

yuyutsatā mahendreṇa purā sārdhaṃ mahātmanā tatò me bhagavāna dṛṣṭò harira nārāyaṇaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह

English

When I wished to fight long ago with the great-souled Mahendra, I saw the blessed Hari Narayana, the lord.

अध्याय १२

श्लोक 270.29

वैकुण्ठः पुरुषॊ विष्णुः शुक्लॊ ऽनन्तः सनातनः मुञ्जकेशॊ हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः

vaikuṇṭhaḥ puruṣò viṣṇuḥ śuklò 'nantaḥ sanātanaḥ muñjakeśò hariśmaśruḥ sarvabhūtapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

भूतोंके गुण कैसे हो सकती हैं? यह सारा सूक्ष्म ज्ञान आप मुझे बताइये पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति

English

Vaikuntha, Purusha, Vishnu, white, endless, eternal, with munja-grass hair and green beard, grandfather of all beings.

अध्याय १२

श्लोक 270.30

नूनं तु तस्य तपसः सावशेषं ममास्ति वै यद अहं परस्तुम इच्छामि भवन्तं कर्मणः फलम

nūnaṃ tu tasya tapasaḥ sāvaśeṣaṃ mamāsti vai yada ahaṃ parastuma icchāmi bhavantaṃ karmaṇaḥ phalama

हिन्दी अर्थ

भूतप्रभावाद् भव शान्तबुद्धि: यथार्थ तत्त्व सुनकर उन्हीं परमेश्वरके प्रभाव एवं प्रसादसे शान्तबुद्धि हो जाओ

English

Surely a remainder of that austerity is still mine, since I wish to ask you, blessed one, the fruit of action.

अध्याय १२

श्लोक 270.31

ऐश्वर्यं वै महद बरह्मन कस्मिन वर्णे परतिष्ठितम निवर्तते चापि पुनः कथम ऐश्वर्यम उत्तमम

aiśvaryaṃ vai mahada barahmana kasmina varṇe paratiṣṭhitama nivartate cāpi punaḥ kathama aiśvaryama uttamama

हिन्दी अर्थ

पृतनामध्य एते हि गतसंज्ञा महाबला:

English

In what class is great lordship founded, brahmana, and how does the highest lordship turn back?

अध्याय १२

श्लोक 270.32

कस्माद भूतानि जीवन्ति परवर्तन्ते ऽथ वा पुनः किं वा फलं परं पराप्य जीवस तिष्ठति शाश्वतः

kasmāda bhūtāni jīvanti paravartante 'tha vā punaḥ kiṃ vā phalaṃ paraṃ parāpya jīvasa tiṣṭhati śāśvataḥ

हिन्दी अर्थ

एते हि निहता: संख्ये तुल्यतेजोबलैनरै: मृता इति च शब्दोयं वर्तत्येषु गतासुषु

English

By what do beings live or proceed again, or having attained what supreme fruit does the soul stay eternal?

अध्याय १२

श्लोक 270.33

केन वा कर्मणा शक्यम अथ जञानेन केन वा बरह्मर्षे तत फलं पराप्तुं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि

kena vā karmaṇā śakyama atha jañānena kena vā barahmarṣe tata phalaṃ parāptuṃ tana me vayākhyātuma arhasi

हिन्दी अर्थ

हरत्यमरसंकाश तनमे ब्रूहि पितामह

English

By what action, or by what knowledge, brahmana sage, can that fruit be gained? You should explain that to me.'

अध्याय १२

श्लोक 270.34

इतीदम उक्तः स मुनिस तदानीं; परत्याह यत तच छृणु राजसिंह मयॊच्यमानं पुरुषर्षभ तवम; अनन्यचित्तः सह सॊदरीयैः

itīdama uktaḥ sa munisa tadānīṃ; paratyāha yata taca chṛṇu rājasiṃha mayòcyamānaṃ puruṣarṣabha tavama; ananyacittaḥ saha sòdarīyaiḥ

हिन्दी अर्थ

स शत्रुवशमापन्न: संग्रामे क्षीणवाहन: एक समय संग्राममें उनका रथ नष्ट हो गया और वे शत्रुके वशमें पड़ गये

English

Thus addressed, the sage then replied: 'Hear what I say, lion among kings, bull among men, with undivided mind together with your brothers.'"

अध्याय १२

श्लोक 271.1

[उषनस] नमस तस्मै भगवते देवाय परभविष्णवे यस्य पृथ्वी तलं तात साकाशं बाहुगॊचरम

[uṣanasa] namasa tasmai bhagavate devāya parabhaviṣṇave yasya pṛthvī talaṃ tāta sākāśaṃ bāhugòcarama

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीसे सहन न हो सका

English

"Yudhishthira said, 'Tell me, O grandsire, whence and how happiness and misery come to those that are rich, as also those that are poor, but who live in the observance of different practices and rites.'

अध्याय १२

श्लोक 271.2

मूर्धा यस्य तव अनन्तं च सथानं दानव सत्तम तस्याहं ते परवक्ष्यामि विष्णॊर माहात्म्यम उत्तमम

mūrdhā yasya tava anantaṃ ca sathānaṃ dānava sattama tasyāhaṃ te paravakṣyāmi viṣṇòra māhātmyama uttamama

हिन्दी अर्थ

आवश्यकता प्रतीत हुई है संहारार्थ महादेव भारेणाप्सु निमज्जति

English

[Sanatkumara said:] "He whose head and endless seat are, best of Danavas, of him I shall tell you the highest greatness, of Vishnu."

अध्याय १२

श्लोक 271.3

[भी] तयॊः संवदतॊर एवम आजगाम महामुनिः सनत्कुमारॊ धर्मात्मा संशय छेदनाय वै

[bhī] tayòḥ saṃvadatòra evama ājagāma mahāmuniḥ sanatkumārò dharmātmā saṃśaya chedanāya vai

हिन्दी अर्थ

प्रादुर्बभूव विश्वेभ्य: खेभ्यो नारी महात्मन:

English

[Bhishma said:] While they spoke thus, the great sage Sanatkumara, righteous-souled, came to cut their doubt.

अध्याय १२

श्लोक 271.4

स पूजितॊ ऽसुरेन्द्रेण मुनिनॊशनसा तथा निषसादासने राजन महार्हे मुनिपुंगवः

sa pūjitò 'surendreṇa muninòśanasā tathā niṣasādāsane rājana mahārhe munipuṃgavaḥ

हिन्दी अर्थ

अपध्यास्यन्ति यद्येवं मृतास्तेषां बिभेम्पहम् लोगोंसे बहुत डरती हूँ

English

Honoured by the lord of the asuras and by the sage Ushanas, he sat on a seat, king, the bull among sages, most worthy.

अध्याय १२

श्लोक 271.5

तम आसीनं महाप्राज्ञम उशना वाक्यम अब्रवीत बरूह्य अस्मै दानवेन्द्राय विन्सॊर माहात्म्यम उत्तमम

tama āsīnaṃ mahāprājñama uśanā vākyama abravīta barūhya asmai dānavendrāya vinsòra māhātmyama uttamama

हिन्दी अर्थ

तथैवैकपदे तात पुनरन्यानि सप्त सा

English

To him seated, the greatly wise, Ushanas said: "Tell this lord of the Danavas the highest greatness of Vishnu."

अध्याय १२

श्लोक 271.6

सनत्कुमारस तु ततः शरुत्वा पराह वचॊ ऽरथवत विष्णॊर माहात्म्य संयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते

sanatkumārasa tu tataḥ śarutvā parāha vacò 'rathavata viṣṇòra māhātmya saṃyuktaṃ dānavendrāya dhīmate

हिन्दी अर्थ

प्राप्त काले कालयिष्यन्ति मृत्यो न चाधर्म लप्स्यसे तुल्यवृत्ति:

English

Sanatkumara, hearing it, spoke to the wise lord of the Danavas words full of meaning, joined with the greatness of Vishnu.

अध्याय १२

श्लोक 271.7

शृणु सर्वम इदं दैत्य विन्सॊर माहात्म्यम उत्तमम विष्णौ जगत सथितं सर्वम इति विद्धि परंतप

śṛṇu sarvama idaṃ daitya vinsòra māhātmyama uttamama viṣṇau jagata sathitaṃ sarvama iti viddhi paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टा: स्वकैर्धन:

English

"Hear, Daitya, all this highest greatness of Vishnu; know, scourge of foes, that the whole world rests in Vishnu.

अध्याय १२

श्लोक 271.8

सृजत्य एष महाबाहॊ भूतग्रामं चराचरम एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः अस्मिन गच्छन्ति विलयम अस्माच च परभवन्त्य उत

sṛjatya eṣa mahābāhò bhūtagrāmaṃ carācarama eṣa cākṣipate kāle kāle visṛjate punaḥ asmina gacchanti vilayama asmāca ca parabhavantya uta

हिन्दी अर्थ

धनसे संतुष्ट रहते हैं--दूसरोंके धनपर हाथ लगाना पाप समझते हैं न हि दुश्चरितं किंचिदन्तरात्मनि पश्यति

English

He creates the host of beings, moving and unmoving, mighty-armed; he draws them in at the time and again releases them; into him they go to dissolution and from him they arise.

अध्याय १२

श्लोक 271.9

नैष दानवता शक्यस तपसा नैव चेज्यया संप्राप्तुम इन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते

naiṣa dānavatā śakyasa tapasā naiva cejyayā saṃprāptuma indriyāṇāṃ tu saṃyamenaiva śakyate

हिन्दी अर्थ

सत्येन विधुृतं सर्व सर्व सत्ये प्रतेष्ठितम्

English

He cannot be reached by Danava nature, nor by austerity or sacrifice, but only by restraint of the senses.

अध्याय १२

श्लोक 271.10

बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि सथितः निर्मली कुरुते बुद्ध्या सॊ ऽमुत्रानन्त्यम अश्नुते

bāhye cābhyantare caiva karmaṇā manasi sathitaḥ nirmalī kurute buddhyā sò 'mutrānantyama aśnute

हिन्दी अर्थ

निरुच्छवासमिवोज्नद्ध त्रिलोक्यमभवन्नूप लोगोंका कहीं साँस लेना भी असम्भव-सा हो गया--सबका दम घुटने लगा

English

"Bhishma continued, 'In this connection is cited the old narrative of what was sung by Sampaka who had obtained tranquillity and achieved emancipation for himself. In former times a certain Brahmana, rendered miserable by a bad wife, bad dress, and hunger, and living in the observance of the vow of renunciation, told me these verses, 3 'Diverse kinds of sorrow and happiness overtake, from the day of birth the person that is born on the earth. If he could ascribe either of them to the action of Destiny, he would not then feel glad when happiness came or miserable when sorrow overtook

अध्याय १२

श्लोक 271.11

यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यम अग्नौ विशॊधयेत बहुशॊ ऽतिप्रयत्नेन महतात्म कृतेन ह

yathā hiraṇyakartā vai rūpyama agnau viśòdhayeta bahuśò 'tiprayatnena mahatātma kṛtena ha

हिन्दी अर्थ

चिन्तयन् नाध्यगच्छच्च संहारे हेतुकारणम्

English

him. Though thy mind is divested of desire, thou bearest yet a heavy load. Thou dost not seek to achieve thy good (i.e., emancipation). Art thou not successful in controlling thy mind? If thou goest about, having renounced home and desirable possessions, thou shalt taste real happiness. A person divested of everything sleepeth in happiness, and awaketh in happiness. Complete poverty, in this world, is happiness. It is a good regimen, it is the source of 'blessings, it is freedom from danger. This foeless path is unattainable (by persons cherishing desire) and is easily attainable (by those that are freed from desire). Casting my eyes on every part of the three worlds, I do not behold the person who is equal to a poor man of pure conduct and without attachment (to worldly things). I weighed poverty and sovereignty in a balance. Poverty weighed heavier than sovereignty and seemed to possess greater merits. Between poverty and sovereignty there is this great distinction, viz., that the sovereign, possessed of affluence, is always agitated by anxiety and seems to be within the very jaws of death. As regards, however, the poor man, who in consequence of the divestment of all wealth has freed himself from hopes and emancipated himself, neither fire, nor foe, nor death, nor robbers, can get the better of him. The very gods applaud such a man who wanders about according to his sweet will, who lies down on the bare ground with his arm for a pillow, and who is possessed of tranquillity. Affected by wrath and cupidity, the man of affluence is stained by a wicked heart. He casts oblique glances and makes dry speeches. —He becomes sinful, and his face is always darkened with frowns. Biting his lips, and excited with wrath, he utters harsh and cruel words. If such a man desires to even make a gift of the whole world, who is there that would like even to look at him? Constant companionship with Prosperity stupefies a person of weak judgment. It drives off his judgment like the wind driving off the autumnal clouds. Companionship with Prosperity induces him to think,— I am possessed of beauty! I am possessed of wealth! I am high-born! I meet with success in whatever I undertake! I am not an ordinary human being!— His heart becomes intoxicated in consequence of these three reasons. With heart deeply attached to worldly possessions, he wastes the wealth hoarded by his sires. Reduced to want, he then regards the

अध्याय १२

श्लोक 271.12

तद्वज जातिशतैर जीवः शुध्यते ऽलपेन कर्मणा यत्नेन महता चैवाप्य एकजातौ विशुध्यते

tadvaja jātiśataira jīvaḥ śudhyate 'lapena karmaṇā yatnena mahatā caivāpya ekajātau viśudhyate

हिन्दी अर्थ

ध्यानमें नहीं आया तेन सर्वा दिशो राजन् ददाह स पितामह:

English

So the soul is purified in a hundred births by small action, and by great effort is purified in a single birth.

अध्याय १२

श्लोक 271.13

लीलयाल्पं यथा गात्रात परमृज्याद आत्मनॊ रजः बहु यत्नेन महता दॊषनिर्हरनं तथा

līlayālpaṃ yathā gātrāta paramṛjyāda ātmanò rajaḥ bahu yatnena mahatā dòṣanirharanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ददाह पावको राजन् भगवत्कोपसम्भव:

English

As one might wipe a little dust from one's body playfully, but removal of faults takes great effort."

अध्याय १२

श्लोक 271.14

यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम न मुञ्चति सवकं गन्धं तद्वत सूक्ष्मस्य दर्शनम

yathā cālpena mālyena vāsitaṃ tilasarṣapama na muñcati savakaṃ gandhaṃ tadvata sūkṣmasya darśanama

हिन्दी अर्थ

चराचर प्राणियोंसहित सम्पूर्ण जगत्को जलाने लगी महता क्रोधवेगेन कुपिते प्रपितामहे

English

As sesame and mustard scented with a little flower do not give up their own smell, such is the seeing of the subtle.

अध्याय १२

श्लोक 271.15

तद एव बहुभिर माल्यैर वास्यमानं पुनः पुनः विमुञ्चति सवकं गन्धं माल्यगन्धे ऽवतिष्ठति

tada eva bahubhira mālyaira vāsyamānaṃ punaḥ punaḥ vimuñcati savakaṃ gandhaṃ mālyagandhe 'vatiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

संहार करनेवाले कल्याणकारी भगवान् शिव ब्रह्माजीकी शरणमें गये

English

The same, scented again and again with many flowers, gives up its own smell and stays with the flowers' scent.

अध्याय १२

श्लोक 271.16

एवं जातिशतैर युक्तॊ गुणैर एव परसङ्गिषु बुद्ध्या निवर्तते दॊषॊ यत्नेनाभ्यासजेन वै

evaṃ jātiśataira yuktò guṇaira eva parasaṅgiṣu buddhyā nivartate dòṣò yatnenābhyāsajena vai

हिन्दी अर्थ

कर्ता हास्मि प्रियं शम्भो तव यद् हृदि वर्तते करूँ? तुम्हारे हृदयमें जो भी प्रिय मनोरथ हो, उसे मैं पूर्ण करूँगा”

English

So one joined with hundreds of births, among those attached to qualities, has the fault turned away by intellect, by effort born of practice.

अध्याय १२

श्लोक 271.17

कर्मणा सवेन रक्तानि विरक्तानि च दानव यथा कर्मविशेषांश च पराप्नुवन्ति तथा शृणु

karmaṇā savena raktāni viraktāni ca dānava yathā karmaviśeṣāṃśa ca parāpnuvanti tathā śṛṇu

हिन्दी अर्थ

विद्धि सृष्टास्त्वया हीमा मा कुप्पासां पितामह

English

Hear how, Danava, those who are attached and those detached by their own action gain the particulars of action.

अध्याय १२

श्लोक 271.18

यथा च संप्रवर्तन्ते यस्मिंस तिष्ठन्ति वा विभॊ तत ते ऽनुपूर्व्या वयाख्यास्ये तद इहैकमनाः शृणु

yathā ca saṃpravartante yasmiṃsa tiṣṭhanti vā vibhò tata te 'nupūrvyā vayākhyāsye tada ihaikamanāḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

है; अतः आप इनपर क्रोध न कीजिये अवस्थामें देखकर मुझे दया आती है, आप उनपर क्रोध न करें

English

And how they proceed and in what they stand, lord: that I shall explain in order; hear it here one-pointed.

अध्याय १२

श्लोक 271.19

अनादि निधनं शरीमान हरिर नारायणः परभुः स वै सृजति भूतानि सथावराणि चराणि च

anādi nidhanaṃ śarīmāna harira nārāyaṇaḥ parabhuḥ sa vai sṛjati bhūtāni sathāvarāṇi carāṇi ca

हिन्दी अर्थ

लाघवार्थ धरण्यास्तु तत: संहार इष्यते

English

The glorious Hari Narayana, the lord, without beginning or end, creates beings, the fixed and the moving.

अध्याय १२

श्लोक 271.20

एष सर्वेषु भूतेषु कषरश चाक्षर एव च एकादश विकारात्मा जगत पिबति रश्मिभिः

eṣa sarveṣu bhūteṣu kaṣaraśa cākṣara eva ca ekādaśa vikārātmā jagata pibati raśmibhiḥ

हिन्दी अर्थ

संहारमासां वृद्धानां ततो मां क्रोध आविशत्

English

He is in all beings both perishable and imperishable, of the nature of eleven modifications, drinking the world with his rays.

अध्याय १२

श्लोक 271.21

पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवम एव च बाहवस तु दिशॊ दैत्य शरॊत्रम आकाशम एव च

pādau tasya mahīṃ viddhi mūrdhānaṃ divama eva ca bāhavasa tu diśò daitya śaròtrama ākāśama eva ca

हिन्दी अर्थ

सूझा, तब मुझे क्रोध आ गया मा प्रजा: स्थावरं चैव जड़म॑ च व्यनीनशत्

English

Know the earth as his feet, heaven as his head, the directions as his arms, Daitya, and space as his hearing.

अध्याय १२

श्लोक 271.22

तस्य तेजॊमयः सूर्यॊ मनश चन्द्रमसि सथितम बुद्धिर जञानगता नित्यं रसस तवाप्सु परवर्तते

tasya tejòmayaḥ sūryò manaśa candramasi sathitama buddhira jañānagatā nityaṃ rasasa tavāpsu paravartate

हिन्दी अर्थ

स्थावरं जड़म॑ चैव भूतग्रामं चतुर्विधम्

English

The sun is made of his energy; the mind abides in the moon; intellect is ever in knowledge; taste goes on in the waters.

अध्याय १२

श्लोक 271.23

भरुवॊर अनन्तरास तस्य गरहा दानव सत्तम नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयॊर भूश च दानव

bharuvòra anantarāsa tasya garahā dānava sattama nakṣatracakraṃ netrābhyāṃ pādayòra bhūśa ca dānava

हिन्दी अर्थ

प्रसीद भगवन् साधो वर एष वृतो मया तस्मान्निवर्ततामेतत् तेन स्वेनेव तेजसा

English

The planets are between his brows, best of the Danavas; the circle of stars is in his eyes, and the earth is in his feet.

अध्याय १२

श्लोक 271.24

रजस तमश च सत्त्वं च विद्धि नारायणात्मकम सॊ ऽऽशरमाणां मुखं तात कर्मणस तत फलं विदुः

rajasa tamaśa ca sattvaṃ ca viddhi nārāyaṇātmakama sò ''śaramāṇāṃ mukhaṃ tāta karmaṇasa tata phalaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये आप अपने ही प्रभावसे इस क्रोधाग्निको निवृत्त कीजिये

English

Know rajas, tamas and sattva as of the nature of Narayana; he is the mouth of the stages, and the fruit of action, they say.

अध्याय १२

श्लोक 271.25

अकर्मणः फलं चैव स एव परम अव्ययः छन्दांसि तस्य रॊमाणि अक्षरं च सरस्वती

akarmaṇaḥ phalaṃ caiva sa eva parama avyayaḥ chandāṃsi tasya ròmāṇi akṣaraṃ ca sarasvatī

हिन्दी अर्थ

जिससे ये सारे जीव-जन्तु एक साथ ही दन्ध न हो जायाँ अधिहैवे नियुक्तोडस्मि त्वया लोकेश्चरेश्वर

English

He is also the fruit of non-action, the supreme imperishable; the metres are his hair, and Sarasvati the syllable.

अध्याय १२

श्लोक 271.26

बह्व आश्रयॊ बहु मुखॊ धर्मॊ हृदि समाश्रितः स बरह्म परमॊ धर्मस तपश च सद असच च सः

bahva āśrayò bahu mukhò dharmò hṛdi samāśritaḥ sa barahma paramò dharmasa tapaśa ca sada asaca ca saḥ

हिन्दी अर्थ

अभाव ही हो जायगा; अत: आप इस विनाशको बंद कीजिये

English

Of many supports, many mouths, he rests in the heart as dharma; he is Brahman, supreme dharma, austerity, and being and non-being.

अध्याय १२

श्लोक 271.27

शरुतिशास्त्रग्रहॊपेतः षॊडशर्त्विक्क्रतुश च सः पितामहश च विष्णुश च सॊ ऽशविनौ स पुरंदरः

śarutiśāstragrahòpetaḥ ṣòḍaśartvikkratuśa ca saḥ pitāmahaśa ca viṣṇuśa ca sò 'śavinau sa puraṃdaraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसाद्य त्वां महादेव याचाम्यावृत्तिजा: प्रजा: पुनः जन्म धारण करे

English

Endowed with scripture and the grasp of the shastras, he is the sixteen priests and the sacrifice; he is the Grandfather and Vishnu; he is the Ashvins and Purandara.

अध्याय १२

श्लोक 271.28

मित्रश च वरुणश चैव यमॊ ऽथ धनदस तथा ते पृथग दर्शनास तस्य संविदन्ति तथैकताम एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगद इदं वशे

mitraśa ca varuṇaśa caiva yamò 'tha dhanadasa tathā te pṛthaga darśanāsa tasya saṃvidanti tathaikatāma ekasya viddhi devasya sarvaṃ jagada idaṃ vaśe

हिन्दी अर्थ

तेजस्तत् संनिजग्राह पुनरेवान्तरात्मनि

English

Mitra, Varuna, Yama and the giver of wealth: those who see separately find oneness in him; know that this whole world is in the power of the one god.

अध्याय १२

श्लोक 271.29

नाना भूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्य अयम जन्तुः पश्यति जञानेन ततः सत्त्वं परकाशते

nānā bhūtasya daityendra tasyaikatvaṃ vadatya ayama jantuḥ paśyati jañānena tataḥ sattvaṃ parakāśate

हिन्दी अर्थ

प्रवृत्ति च निवृत्ति च कल्पयामास वै प्रभु: मृत्युकी व्यवस्था की

English

Of the one who has become many, lord of the Daityas, this one speaks of his oneness; a creature sees by knowledge, and then sattva shines.

अध्याय १२

श्लोक 271.30

संहार विक्षेपसहस्रकॊतीस; तिष्ठन्ति जीवाः परचरन्ति चान्ये परजा विसर्गस्य च पारिमाण्यं; वापी सहस्राणि बहूनि दैत्य

saṃhāra vikṣepasahasrakòtīsa; tiṣṭhanti jīvāḥ paracaranti cānye parajā visargasya ca pārimāṇyaṃ; vāpī sahasrāṇi bahūni daitya

हिन्दी अर्थ

दिव्यकुण्डलसम्पन्ना दिव्याभरणभूषिता ही थे। वह दिव्य कुण्डलोंसे कान्तिमती तथा अलौकिक आभूषणोंसे विभूषित थी

English

Creatures stand and roam in thousands of crores of dissolutions and emissions; of the measure of the creation of beings there are many thousands of ponds, Daitya.

अध्याय १२

श्लोक 271.31

वाप्यः पुनर यॊजनविस्तृतास ताः; करॊशं च गम्भीरतयावगाधाः आयामतः पञ्चशताश च सर्वाः; परत्येकशॊ यॊजनतः परवृत्थाः

vāpyaḥ punara yòjanavistṛtāsa tāḥ; karòśaṃ ca gambhīratayāvagādhāḥ āyāmataḥ pañcaśatāśa ca sarvāḥ; paratyekaśò yòjanataḥ paravṛtthāḥ

हिन्दी अर्थ

ददृशाते च तां कन्‍्यां देवौ विश्वेश्वरावुभी

English

Those ponds are a yojana wide, deep by a krosha and unfathomable; five hundred in length each; each is the extent of a yojana.

अध्याय १२

श्लोक 271.32

वाप्या जलं कषिप्यति वालकॊत्या; तव अह्ना सकृच चाप्य अथ न दवितीयम तासां कषये विद्धि कृतं विसर्गं; संहारम एकं च तथा परजानाम

vāpyā jalaṃ kaṣipyati vālakòtyā; tava ahnā sakṛca cāpya atha na davitīyama tāsāṃ kaṣaye viddhi kṛtaṃ visargaṃ; saṃhārama ekaṃ ca tathā parajānāma

हिन्दी अर्थ

निकट बुलाकर कहा--'तुम इन प्रजाओंका समय-समयपर विनाश करती रहो मूढ़ और विद्वानोंसहित सम्पूर्ण प्रजाओंका संहार करो

English

If one were to take water from a pond with the tip of a hair, once a day and not a second time, when they are emptied know one emission made, and likewise one dissolution of beings.

अध्याय १२

श्लोक 271.33

सॊ जीव वर्गाः परमं परमाणं; कृष्णॊ धूम्रॊ नीलम अथास्य मध्यम रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु; हारिद्र वर्णं सुसुखं च शुक्लम

sò jīva vargāḥ paramaṃ paramāṇaṃ; kṛṣṇò dhūmrò nīlama athāsya madhyama raktaṃ punaḥ sahyataraṃ sukhaṃ tu; hāridra varṇaṃ susukhaṃ ca śuklama

हिन्दी अर्थ

प्रदध्यौ दु:खिता बाला साश्रुपातमतीव च

English

These are the classes of souls, the supreme measure: black, smoky, blue as its middle; red, more bearable, but happiness; turmeric-coloured, very happy; and white.

अध्याय १२

श्लोक 271.34

परं तु शुक्लं विमलं विशॊकं; गतक्लमं सिध्यति दानवेन्द्र गत्वा तु यॊनिप्रभवानि दैत्य; सहस्रशः सिद्धिम उपैति जीवः

paraṃ tu śuklaṃ vimalaṃ viśòkaṃ; gataklamaṃ sidhyati dānavendra gatvā tu yòniprabhavāni daitya; sahasraśaḥ siddhima upaiti jīvaḥ

हिन्दी अर्थ

बहाती हुई दुखी हो बड़ी चिन्तामें पड़ गयी मानवानां हितार्थाय ययाचे पुनरेव ह

English

The supreme white, spotless, griefless, free of weariness, succeeds, lord of the Danavas; having gone through thousands of births in wombs, the soul reaches perfection.

अध्याय १२

श्लोक 271.35

गतिं च यां दर्शनम आह देवॊ; गत्वा शुभं दर्शनम एव चाह गतिः पुनर वर्णकृता परजानां; वर्णस तथा कालकृतॊ ऽसुरेन्द्र

gatiṃ ca yāṃ darśanama āha devò; gatvā śubhaṃ darśanama eva cāha gatiḥ punara varṇakṛtā parajānāṃ; varṇasa tathā kālakṛtò 'surendra

हिन्दी अर्थ

सप्तपञ्चाशदधिकद्विशततमोध्याय:

English

The goal the god declared by sight, having gone, he declared the auspicious sight; the goal of beings is made by colour again, and colour is made by time, lord of asuras.

अध्याय १२

श्लोक 271.36

शतं सहस्राणि चतुर्दशेह; परा गतिर जीव गुणस्य दैत्य आरॊहणं तत कृतम एव विद्धि; सथानं तथा निःसरणं च तेषाम

śataṃ sahasrāṇi caturdaśeha; parā gatira jīva guṇasya daitya āròhaṇaṃ tata kṛtama eva viddhi; sathānaṃ tathā niḥsaraṇaṃ ca teṣāma

हिन्दी अर्थ

उवाच प्राज्जलिर्भूत्वा लतेवावर्जिता तदा रौद्रकर्माभिजायेत सर्वप्राणिभयड्करी

English

A hundred and fourteen thousand is the supreme goal of the quality of the soul; know the ascent made so, and their stations and exits.

अध्याय १२

श्लोक 271.37

कृष्णस्य वर्णस्य गतिर निकृष्टा; स मज्जते नरके पच्यमानः सथानं तथा दुर्गतिभिस तु तस्य; परजा विसर्गान सुबहून वदन्ति

kṛṣṇasya varṇasya gatira nikṛṣṭā; sa majjate narake pacyamānaḥ sathānaṃ tathā durgatibhisa tu tasya; parajā visargāna subahūna vadanti

हिन्दी अर्थ

भयंकर तथा क्रूरतापूर्ण कर्म करनेवाली हो सकती है?

English

The goal of the black colour is the lowest; he sinks in hell, being cooked, and in station; for the bad goals of his, they speak of very many emissions of beings.

अध्याय १२

श्लोक 271.38

शतं सहस्राणि ततश चरित्वा; पराप्नॊति वर्णं हरितं तु पश्चात स चैव तस्मिन निवसत्य अनीशॊ; युगक्षये तमसा संवृतात्मा

śataṃ sahasrāṇi tataśa caritvā; parāpnòti varṇaṃ haritaṃ tu paścāta sa caiva tasmina nivasatya anīśò; yugakṣaye tamasā saṃvṛtātmā

हिन्दी अर्थ

त्वं मां भीतामवेक्षस्व शिवेनेक्षस्व चक्षुषा मुझ भयभीत अबलापर दृष्टिपात करें और कल्याणमयी दृष्टिसे मेरी ओर देखें

English

Having roamed a hundred thousand, he afterward gains the green colour; and he, helpless, dwells in it, at the end of the age, his self covered with darkness.

अध्याय १२

श्लोक 271.39

स वै यदा सत्त्वगुणेन युक्तस; तमॊ वयपॊहन घतते सवबुद्ध्या स लॊहितं वर्णम उपैति नीलॊ; मनुष्यलॊके परिवर्तते च

sa vai yadā sattvaguṇena yuktasa; tamò vayapòhana ghatate savabuddhyā sa lòhitaṃ varṇama upaiti nīlò; manuṣyalòke parivartate ca

हिन्दी अर्थ

लूँगी। आपको नमस्कार है, आप मुझपर प्रसन्न हों

English

When he is joined with the quality of goodness and strives with his own intellect, driving out darkness, he reaches the red colour; blue, he turns about in the human world.

अध्याय १२

श्लोक 271.40

स तत्र संहार विसर्गम एव; सवकर्मजैर बन्धनैः कलिश्यमानः ततः स हारिद्रम उपैति वर्णं; संहार विक्षेपशते वयतीते

sa tatra saṃhāra visargama eva; savakarmajaira bandhanaiḥ kaliśyamānaḥ tataḥ sa hāridrama upaiti varṇaṃ; saṃhāra vikṣepaśate vayatīte

हिन्दी अर्थ

तेभ्यो5हं बलवद् भीता शरणं त्वामुपागता

English

There, afflicted by the bonds of his own deeds in dissolution and emission, after a hundred dissolutions and emissions have passed, he reaches the turmeric colour.

अध्याय १२

श्लोक 271.41

हारिद्र वर्णस तु परजा विसर्गान; सहस्रशस तिष्ठति संचरन वै अविप्रमुक्तॊ निरये च दैत्य; ततः सहस्राणि दशापरानि

hāridra varṇasa tu parajā visargāna; sahasraśasa tiṣṭhati saṃcarana vai avipramuktò niraye ca daitya; tataḥ sahasrāṇi daśāparāni

हिन्दी अर्थ

आपकी शरणमें आयी हूँ प्रसादये त्वां वरद प्रसाद कुरु मे प्रभो

English

Of turmeric colour, he stays in thousands of emissions, roaming; unfreed, in hell, Daitya, then another ten thousand,

अध्याय १२

श्लोक 271.42

गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य; चत्वारि संवर्तकृतानि चैव विमुक्तम एनं निरयाच च विद्धि; सर्वेषु चान्येषु च संभवेषु

gatīḥ sahasrāṇi ca pañca tasya; catvāri saṃvartakṛtāni caiva vimuktama enaṃ nirayāca ca viddhi; sarveṣu cānyeṣu ca saṃbhaveṣu

हिन्दी अर्थ

इच्छेयं त्वत्प्रसादार्थ तपस्तप्तुं महेश्वर

English

and five thousand goals of his, and the four made by the dissolution; know him as freed from hell and from all other births.

अध्याय १२

श्लोक 271.43

स देवलॊके विहरत्य अभीक्ष्णं; ततश चयुतॊ मानुषताम उपैति संहार विक्षेपशतानि चाष्टौ; मर्त्येषु तिष्ठन्न अमृतत्वम एति

sa devalòke viharatya abhīkṣṇaṃ; tataśa cayutò mānuṣatāma upaiti saṃhāra vikṣepaśatāni cāṣṭau; martyeṣu tiṣṭhanna amṛtatvama eti

हिन्दी अर्थ

गच्छ संहर सर्वस्त्विं प्रजा मा च विचारय है। जाओ, सारी प्रजाका संहार करो। इसके लिये मनमें कोई विचार न करो

English

He sports constantly in the world of the gods; fallen from there, he comes to humanity; for eight hundred dissolutions and emissions, remaining among mortals, he attains immortality.

अध्याय १२

श्लोक 271.44

सॊ ऽसमाद अथ भरश्यति कालयॊगात; कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकस्ते यथा तव अयं सिध्यति जीवलॊकस; तत ते ऽभिधास्याम्य असुरप्रवीर

sò 'samāda atha bharaśyati kālayògāta; kṛṣṇe tale tiṣṭhati sarvakaste yathā tava ayaṃ sidhyati jīvalòkasa; tata te 'bhidhāsyāmya asurapravīra

हिन्दी अर्थ

न व्याजहार तस्थौ च प्रह्मा भगवदुन्मुखी

English

Then he falls from that by the working of time and stays on the black level; how this soul-world succeeds, I shall tell you, hero of the asuras.

अध्याय १२

श्लोक 271.45

दैवानि स वयूह शतानि सप्त; रक्तॊ हरिद्रॊ ऽथ तथैव शुक्लः संश्रित्य संधावति शुक्लम एतम; अस्तापरान अर्च्यतमान स लॊकान

daivāni sa vayūha śatāni sapta; raktò haridrò 'tha tathaiva śuklaḥ saṃśritya saṃdhāvati śuklama etama; astāparāna arcyatamāna sa lòkāna

हिन्दी अर्थ

ओर मुँह करके हाथ जोड़े खड़ी रह गयी--कुछ बोल न सकी तूष्णीमासीत् ततो देवो देवानामीश्चरेश्वर:

English

Divine formations, seven hundred: red, turmeric, and likewise white; resorting to this white, he runs to the worlds that are lesser and most worthy.

अध्याय १२

श्लोक 271.46

अष्टौ च षष्टिं च शतानि यानि; मनॊ विरुद्धानि महाद्युतीनाम शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर या; तरीण्य एव रुद्धानि महानुभाव

aṣṭau ca ṣaṣṭiṃ ca śatāni yāni; manò viruddhāni mahādyutīnāma śuklasya varṇasya parā gatira yā; tarīṇya eva ruddhāni mahānubhāva

हिन्दी अर्थ

स्मयमानश्न लोकेशो लोकान् सर्वनवैक्षत

English

Eight and sixty hundreds that are opposed to the minds of the greatly radiant; the supreme goal of the white colour is three, which are shut up, great-natured one.

अध्याय १२

श्लोक 271.47

संहार विक्षेपम अनिष्टम एकं; चत्वारि चान्यानि वसत्य अनीशः सस्थस्य वर्णस्य परा गतिर या; सिद्धा विशिष्टस्य गतक्लमस्य

saṃhāra vikṣepama aniṣṭama ekaṃ; catvāri cānyāni vasatya anīśaḥ sasthasya varṇasya parā gatira yā; siddhā viśiṣṭasya gataklamasya

हिन्दी अर्थ

सा कन्याथ जगामास्य समीपादिति न: श्रुतम् चली गयी, ऐसा हमने सुना है

English

One unwished dissolution and emission, and four others; he dwells without a master; of the colour in this state the supreme goal is of the perfected, the distinguished, free of weariness.

अध्याय १२

श्लोक 271.48

सप्तॊत्तरं तेषु वसत्य अनीशः; संहार विक्षेपशतं सशेषम तस्माद उपावृत्य मनुष्यलॊके; ततॊ महान मानुषताम उपैति

saptòttaraṃ teṣu vasatya anīśaḥ; saṃhāra vikṣepaśataṃ saśeṣama tasmāda upāvṛtya manuṣyalòke; tatò mahāna mānuṣatāma upaiti

हिन्दी अर्थ

त्वरमाणेव राजेन्द्र मृत्युर्थेनुकम भ्यगात्

English

Without a master he dwells in the seventy among them, a hundred dissolutions and emissions with a remainder; returning from there to the human world, the great one comes to humanity.

अध्याय १२

श्लोक 271.49

तस्माद उपावृत्य ततः करमेण; सॊ ऽगरे सम संतिष्ठति भूतसर्गम स सप्तकृत्वश च परैति लॊकान; संहार विक्षेपकृतप्रवासः

tasmāda upāvṛtya tataḥ karameṇa; sò 'gare sama saṃtiṣṭhati bhūtasargama sa saptakṛtvaśa ca paraiti lòkāna; saṃhāra vikṣepakṛtapravāsaḥ

हिन्दी अर्थ

हट गयी और बड़ी उतावलीके साथ धेनुकाश्रममें जा पहुँची पुनरेव महातेजा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

English

Returning from there in order, he stays at the head of the creation of beings; seven times he goes to the worlds, his dwelling made by dissolution and emission.

अध्याय १२

श्लोक 271.50

सप्तैव संहारम उपप्लवानि; संभाव्य संतिष्ठति सिद्धलॊके ततॊ ऽवययं सथानम अनन्तम एति; देवस्य विष्णॊर अथ बरह्मणश च शेषस्य चैवाथ नरस्य चैव; देवस्य विष्णॊः परमस्य चैव

saptaiva saṃhārama upaplavāni; saṃbhāvya saṃtiṣṭhati siddhalòke tatò 'vayayaṃ sathānama anantama eti; devasya viṣṇòra atha barahmaṇaśa ca śeṣasya caivātha narasya caiva; devasya viṣṇòḥ paramasya caiva

हिन्दी अर्थ

पुनरेव ततो राजन मौनमातिष्ठदुत्तमम् ततो जगाम सा कन्या कौशिकीं नृपसत्तम

English

Having reckoned seven dissolutions and floods, he stays in the world of the perfected; then he reaches the imperishable, endless seat of the god Vishnu, Brahma, Shesha and Nara, and of the supreme god Vishnu.

अध्याय १२

श्लोक 271.51

संहार काले परिदग्ध काया; बरह्माणम आयान्ति सदा परजा हि चेष्टात्मनॊ देवगणाश च सर्वे; ये बरह्मलॊकाद अमराः सम ते ऽपि

saṃhāra kāle paridagdha kāyā; barahmāṇama āyānti sadā parajā hi ceṣṭātmanò devagaṇāśa ca sarve; ye barahmalòkāda amarāḥ sama te 'pi

हिन्दी अर्थ

ततो ययौ महाभागा गड्जां मेरुं च केवलम्

English

At the time of dissolution, with bodies burnt up, the subjects ever come to Brahma; and the gods all of active nature, and those immortals from the world of Brahma too.

अध्याय १२

श्लोक 271.52

परजा विसर्गं तु सशेषकालं; सथानानि सवान्य एव सरन्ति जीवाः निःशेषाणां तत पदं यान्ति चान्ते; सर्वापदा ये सदृशा मनुष्याः

parajā visargaṃ tu saśeṣakālaṃ; sathānāni savānya eva saranti jīvāḥ niḥśeṣāṇāṃ tata padaṃ yānti cānte; sarvāpadā ye sadṛśā manuṣyāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास यत्नत: किमिदं वर्तते पुत्रि क्रियतां मम तद् वच:

English

The emission of subjects with the remaining time: souls go to their own places; at the end they go to the seat of the remainderless, men who are alike in all calamities.

अध्याय १२

श्लोक 271.53

ये तु चयुताः सिद्धलॊकात करमेण; तेषां गतिं यान्ति तथानुपूर्व्या जीवाः परे तद बलवेषरूपा; विधिं सवकं यान्ति विपर्ययेन

ye tu cayutāḥ siddhalòkāta karameṇa; teṣāṃ gatiṃ yānti tathānupūrvyā jīvāḥ pare tada balaveṣarūpā; vidhiṃ savakaṃ yānti viparyayena

हिन्दी अर्थ

तदाब्रवीद् देवदेवो निगृहोदं वचस्तत:

English

Those who fall in order from the world of the perfected go the goal of those; the other souls, of their strength and shape, go to their own ordinance by reversal.

अध्याय १२

श्लोक 271.54

स यावद एवास्ति सशेषभुक्ते; परजाश च देवौ च तथैव शुक्ले तावत तदा तेषु विशुद्धभावः; संयम्य पञ्चेन्द्रिय रूपम एतत

sa yāvada evāsti saśeṣabhukte; parajāśa ca devau ca tathaiva śukle tāvata tadā teṣu viśuddhabhāvaḥ; saṃyamya pañcendriya rūpama etata

हिन्दी अर्थ

मया हाक्त मृषा भद्रे भविता नेह किंचन कही हुई कोई भी बात यहाँ झूठी नहीं हो सकती

English

As long as one is enjoying the remainder, and in the white are subjects and the two gods, so long, then, in them, his state is pure; having restrained this form of the five senses,

अध्याय १२

श्लोक 271.55

शुद्धां गतिं तां परमां परैति; शुद्धेन नित्यं मनसा विचिन्वन ततॊ ऽवययं सथानुम उपैति बरह्म; दुष्प्रापम अभ्येति स शाश्वतं वै इत्य एतद आख्यातम अहीनसत्त्व; नारायणस्येह बलं मया ते

śuddhāṃ gatiṃ tāṃ paramāṃ paraiti; śuddhena nityaṃ manasā vicinvana tatò 'vayayaṃ sathānuma upaiti barahma; duṣprāpama abhyeti sa śāśvataṃ vai itya etada ākhyātama ahīnasattva; nārāyaṇasyeha balaṃ mayā te

हिन्दी अर्थ

अहं च विबुधाश्रैव त्वद्धिते निरता: सदा

English

he reaches that pure supreme goal, ever seeking with a pure mind; then he reaches the imperishable stable Brahman, hard to attain, eternal. Thus has Narayana's power been told you, undismayed one."

अध्याय १२

श्लोक 271.56

[वृत्र] एवंगते मे न विषादॊ ऽसति कश चित; सम्यक च पश्यामि वचस तवैतत शरुत्वा च ते वाचम अदीनसत्त्व; विकल्मषॊ ऽसम्य अद्य तथा विपाप्मा

[vṛtra] evaṃgate me na viṣādò 'sati kaśa cita; samyaka ca paśyāmi vacasa tavaitata śarutvā ca te vācama adīnasattva; vikalmaṣò 'samya adya tathā vipāpmā

हिन्दी अर्थ

न त्वां दोषेण यास्यन्ति व्याधिसम्पीडिता: प्रजा: स्त्रीषु स्त्रीरूपिणी चैव तृतीयेषु नपुंसकम्

English

[Vritra said:] "That being so, I have no despondency; I see rightly what you say; hearing your words, undismayed one, I am today stainless and free of sin.

अध्याय १२

श्लोक 271.57

परवृत्तम एतद भगवन महर्षे; महाद्युतेश चक्रम अनन्व वीर्यम विष्णॊर अनन्तस्य सनातनं तत; सथानं सर्गा यत्र सर्वे परवृत्ताः स वै महात्मा पुरुषॊत्तमॊ वै; तस्मिञ जगत सर्वम इदं परतिष्ठितम

paravṛttama etada bhagavana maharṣe; mahādyuteśa cakrama ananva vīryama viṣṇòra anantasya sanātanaṃ tata; sathānaṃ sargā yatra sarve paravṛttāḥ sa vai mahātmā puruṣòttamò vai; tasmiña jagata sarvama idaṃ paratiṣṭhitama

हिन्दी अर्थ

पुनरेव महात्मानं नेति देवेशमव्ययम्

English

This is the wheel of the greatly radiant Vishnu, blessed great sage, unfollowed in valour, the endless, eternal seat in which all creations go on. He is the great-souled best of Persons; in him this whole world is established."

अध्याय १२

श्लोक 271.58

[भी] एवम उक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः परानान अवासृजत यॊजयित्वा तथात्मानं परं सथानम अवाप्तवान

[bhī] evama uktvā sa kaunteya vṛtraḥ parānāna avāsṛjata yòjayitvā tathātmānaṃ paraṃ sathānama avāptavāna

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मासे पुन: इस प्रकार बोली--'प्रभो! मैं प्राणियोंका संहार नहीं करूँगी” अधर्मस्ते न भविता तथा ध्यास्याम्यहं शुभे

English

[Bhishma said:] Having spoken so, Kaunteya, Vritra gave up his breaths, and joining himself, reached the highest place.

अध्याय १२

श्लोक 271.59

[य] अयं स भगवान देवः पितामह जनार्दनः सनत्कुमारॊ वृत्राय यत तद आख्यातवान पुरा

[ya] ayaṃ sa bhagavāna devaḥ pitāmaha janārdanaḥ sanatkumārò vṛtrāya yata tada ākhyātavāna purā

हिन्दी अर्थ

शुभे! मैं तुम्हारे लिये शुभ चिन्तन करता रहूँगा

English

[Yudhishthira said:] "Was this the blessed god Janardana, grandsire, whom Sanatkumara described to Vritra long ago?"

अध्याय १२

श्लोक 271.60

[भी] मूलस्थायी स भगवान सवेनानन्तेन तेजसा तत्स्थः सृजति तान भावान नानारूपान महातपः

[bhī] mūlasthāyī sa bhagavāna savenānantena tejasā tatsthaḥ sṛjati tāna bhāvāna nānārūpāna mahātapaḥ

हिन्दी अर्थ

संयोज्याथो संहरस्वेह जन्तून्

English

[Bhishma said:] "The blessed one stays at the root, by his own endless energy, and abiding there creates those states in many forms, great ascetic.

अध्याय १२

श्लोक 271.61

तुरीयार्धेन तस्येमं विद्धि केशवम अच्युतम तुरीयार्धेन लॊकांस तरीन भावयत्य एष बुद्धिमान

turīyārdhena tasyemaṃ viddhi keśavama acyutama turīyārdhena lòkāṃsa tarīna bhāvayatya eṣa buddhimāna

हिन्दी अर्थ

करके उनके द्वारा उन्हें मोहमें डालकर मार डालती है गत्वा वृत्ता देववद् राजसिंह

English

Know that Keshava Achyuta is a quarter and a half of him; the wise one sustains the three worlds with a quarter and a half.

अध्याय १२

श्लोक 271.62

अर्वाक सथितस तु यः सथायी कल्पान्ते परिवर्तते स शेते भगवान अप्सु यॊ ऽसाव अतिबलः परभुः तान विधाता परसन्नात्मा लॊकांश चरति शाश्वतान

arvāka sathitasa tu yaḥ sathāyī kalpānte parivartate sa śete bhagavāna apsu yò 'sāva atibalaḥ parabhuḥ tāna vidhātā parasannātmā lòkāṃśa carati śāśvatāna

हिन्दी अर्थ

प्राप्त होता है। अत: इस शरीरके भीतर देवाधिदेव वायु (प्राण) ही सबसे श्रेष्ठ है

English

He who stands on this side, the stable one, turns at the end of the aeon; the blessed mighty lord sleeps in the waters; the Creator, serene of soul, roams the eternal worlds.

अध्याय १२

श्लोक 271.63

सर्वाण्य अशून्यानि करॊत्य अनन्तः; सनत्कुमारः संचरते च लॊकान स चानिरुद्धः सृजते महात्मा; तत्स्थं जगत सर्वम इदं विचित्रम

sarvāṇya aśūnyāni karòtya anantaḥ; sanatkumāraḥ saṃcarate ca lòkāna sa cāniruddhaḥ sṛjate mahātmā; tatsthaṃ jagata sarvama idaṃ vicitrama

हिन्दी अर्थ

पुत्र: स्वर्ग प्राप्प ते मोदते ह प्राप्ते काले संहरन्तीह जन्तून्

English

The endless one makes everything not empty; Sanatkumara moves through the worlds; and the great-souled Aniruddha creates all this variegated world that rests in him."

अध्याय १२

श्लोक 271.64

[य] वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्ये ऽऽतमनॊ गतिः शुभा तस्मात स सुखितॊ न शॊचति पितामह

[ya] vṛtreṇa paramārthajña dṛṣṭā manye ''tamanò gatiḥ śubhā tasmāta sa sukhitò na śòcati pitāmaha

हिन्दी अर्थ

कोयं धर्म: कुतो धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह

English

[Yudhishthira said:] "Vritra, knower of the highest truth, saw, I think, the good goal of the self; therefore he is happy and does not grieve, grandsire.

अध्याय १२

श्लोक 271.65

शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यॊ नावर्तते ऽनघ तिर्यग्गतेश च निर्मुक्तॊ निरयाच च पितामह

śuklaḥ śuklābhijātīyaḥ sādhyò nāvartate 'nagha tiryaggateśa ca nirmuktò nirayāca ca pitāmaha

हिन्दी अर्थ

उभयार्थो हि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह चतुर्थमर्थमित्याहु: कवयो धर्मलक्षणम्

English

The white, of white birth, the accomplished one does not return, sinless one, freed from the animal goal and from hell, grandsire.

अध्याय १२

श्लोक 271.66

हारिद्र वर्णे रक्ते वा वर्तमानस तु पार्थिव तिर्यग एवानुपश्येत कर्मभिस तामसैर वृतः

hāridra varṇe rakte vā vartamānasa tu pārthiva tiryaga evānupaśyeta karmabhisa tāmasaira vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

लक्षित करानेवाले हैं। कुछ विद्वान् अर्थको भी धर्मका चौथा लक्षण बताते हैं

English

One who stands in the turmeric or red colour, covered with tamasic deeds, would see an animal birth.

अध्याय १२

श्लोक 271.67

वयं तु भृशम आपन्ना रक्ताः कस्त मुखे ऽसुखे कां गतिं परतिपत्स्यामॊ नीलां कृष्णाधमाम अथ

vayaṃ tu bhṛśama āpannā raktāḥ kasta mukhe 'sukhe kāṃ gatiṃ paratipatsyāmò nīlāṃ kṛṣṇādhamāma atha

हिन्दी अर्थ

लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियम: कृत: मर्यादा स्थापित की है

English

But we are greatly fallen into calamity, red, in a mouth of misery; what goal shall we reach, the blue or the lowest, the black?"

अध्याय १२

श्लोक 271.68

[भी] शुद्धाभिजनसंपन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः विहृत्य देवलॊकेषु पुनर मानुष्यम एष्यथ

[bhī] śuddhābhijanasaṃpannāḥ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ vihṛtya devalòkeṣu punara mānuṣyama eṣyatha

हिन्दी अर्थ

अलब्ध्वा निपुणं धर्म पाप: पापेन युज्यते

English

[Bhishma said:] "Pandavas, endowed with pure birth, of strict vows, having sported in the worlds of the gods, you will come to humanity again.

अध्याय १२

श्लोक 271.69

परजा विसर्गं च सुखेन काले; परत्येत्य देवेषु सुखानि भुक्त्वा सुखेन संयास्यथ सिद्धसंख्यां; मा वॊ भयं भूद विमलाः सथ सर्वे

parajā visargaṃ ca sukhena kāle; paratyetya deveṣu sukhāni bhuktvā sukhena saṃyāsyatha siddhasaṃkhyāṃ; mā vò bhayaṃ bhūda vimalāḥ satha sarve

हिन्दी अर्थ

लेकर ही धर्मके यथार्थ स्वरूपको जान सकोगे रमते निर्हरन् स्तेन: परवित्तमराजके

English

You will pass happily the emission of subjects in due time, enjoying pleasures among the gods, and you will happily go to the number of the perfected; let there be no fear for you; you are all stainless."

अध्याय १२

श्लोक 272.1

[य] अहॊ धर्मिष्ठता तात वृत्रस्यामिततेजसः यस्य विज्ञानम अतुलं विष्णॊर भक्तिश च तादृशी

[ya] ahò dharmiṣṭhatā tāta vṛtrasyāmitatejasaḥ yasya vijñānama atulaṃ viṣṇòra bhaktiśa ca tādṛśī

हिन्दी अर्थ

धारण कर रखा है और सत्यमें ही सब कुछ प्रतिष्ठित है न हर्तव्यं परधनमिति धर्म: सनातन:

English

appropriation of other people's wealth as blameless. At this stage, when he transgresses all barriers and beings to appropriate the possessions of others from every side, the rulers of men obstruct and afflict him like sportsmen afflicting with keen shafts a deer that is espied in the woods. Such a man is then overwhelmed with many other afflictions of a similar kind that originate in fire and weapons. Therefore, disregarding all worldly propensities (such as desire for children and wives) together with all fleeting unrealities (such as the body, etc.,) one should, aided by one's intelligence, apply proper medicine for the cure of those painful afflictions. Without Renunciation one can never attain to happiness. Without Renunciation one can never obtain what is for one's highest good. Without Renunciation one can never sleep at case. Therefore, renouncing everything, make happiness thy own. All this was said to me in past times at Hastinapur by a Brahmana about what Sampaka had

अध्याय १२

श्लोक 272.2

दुर्विज्ञेयम इदं तात विष्णॊर अमिततेजसः कथं वा राजशार्दूल पदं तज्ज्ञातवान असौ

durvijñeyama idaṃ tāta viṣṇòra amitatejasaḥ kathaṃ vā rājaśārdūla padaṃ tajjñātavāna asau

हिन्दी अर्थ

सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितमुत्तमम्

English

[Yudhishthira said:] "This, dear, is hard to know, of Vishnu of immeasurable radiance; how did he know that state, tiger among kings?

अध्याय १२

श्लोक 272.3

भवता कथितं हय एतच छरद्दधे चाहम अच्युत भूयस तु मे समुत्पन्ना बुद्धिर अव्यक्तदर्शनात

bhavatā kathitaṃ haya etaca charaddadhe cāhama acyuta bhūyasa tu me samutpannā buddhira avyaktadarśanāta

हिन्दी अर्थ

स्मृतिर्हिं शाश्वतो धर्मो विप्रहीणो न दृश्यते दिखायी ही नहीं देता है

English

What you tell, Achyuta, I believe; but a further question has arisen in me from seeing the unmanifest.

अध्याय १२

श्लोक 272.4

कथं विनिहतॊ वृत्रः शक्रेण भरतर्षभ धर्मिष्ठॊ विष्णुभक्तश च तत्त्वज्ञश च पदान्वये

kathaṃ vinihatò vṛtraḥ śakreṇa bharatarṣabha dharmiṣṭhò viṣṇubhaktaśa ca tattvajñaśa ca padānvaye

हिन्दी अर्थ

सोअप्येवं नाते वक्तुं यथा त्वं द्विजसत्तम

English

How was Vritra slain by Shakra, bull of the Bharatas, the righteous, devoted to Vishnu and knower of truth, following the path?

अध्याय १२

श्लोक 272.5

एतन मे संशयं बरूहि पृच्छतॊ भरतर्षभ वृत्रस तु राजशार्दूल यथा शक्रेण निर्जितः

etana me saṃśayaṃ barūhi pṛcchatò bharatarṣabha vṛtrasa tu rājaśārdūla yathā śakreṇa nirjitaḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते जलसंश्रय:

English

Tell me this doubt as I ask, bull of the Bharatas: how was Vritra, tiger among kings, conquered by Shakra?

अध्याय १२

श्लोक 272.6

यथा चैवाभवद युद्धं तच चाचक्ष्व पितामह विस्तरेण महाबाहॊ परं कौतूहलं हि मे

yathā caivābhavada yuddhaṃ taca cācakṣva pitāmaha vistareṇa mahābāhò paraṃ kautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

दुःखशबय्याश्व विविधा भूमौ च परिवर्तते अन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्ना प्रत्यगृल्वान्मुहुर्मुहु:

English

And how the battle was, tell me, grandsire, at length, mighty-armed; for my curiosity is great."

अध्याय १२

श्लोक 272.7

[भी] रथेनेन्द्रः परयातॊ वै सार्धं सुरगणैः पुरा ददर्शाथाग्रतॊ वृत्रं विष्ठितं पर्वतॊपमम

[bhī] rathenendraḥ parayātò vai sārdhaṃ suragaṇaiḥ purā dadarśāthāgratò vṛtraṃ viṣṭhitaṃ parvatòpamama

हिन्दी अर्थ

अरण्यगमनान्नित्यं मलिनो5मलसंयुत:

English

[Bhishma said:] "Long ago Indra went in a chariot with the hosts of gods and saw Vritra standing before him like a mountain.

अध्याय १२

श्लोक 272.8

यॊजनानां शतान्य ऊर्ध्वं पञ्चॊच्छ्रितम अरिंदम शतानि विस्तरेणाथ तरीण्य एवाभ्यधिकानि तु

yòjanānāṃ śatānya ūrdhvaṃ pañcòcchritama ariṃdama śatāni vistareṇātha tarīṇya evābhyadhikāni tu

हिन्दी अर्थ

तस्थौ काष्ठवदव्यग्रो न चचाल च कहिचित् कुर्वाणौ नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभि:

English

Five hundred yojanas high, scourge of foes, and three hundred wide, and a little more.

अध्याय १२

श्लोक 272.9

तत परेक्ष्य तादृशं रूपं तरैलॊक्येनापि दुर्जयम वृत्रस्य देवाः संत्रस्ता न शान्तिम उपलेभिरे

tata parekṣya tādṛśaṃ rūpaṃ tarailòkyenāpi durjayama vṛtrasya devāḥ saṃtrastā na śāntima upalebhire

हिन्दी अर्थ

प्राजापत्येन विधिना विश्वासात् काममोहितौ

English

Seeing that form, hard to conquer even for the three worlds, the gods were terrified and found no peace.

अध्याय १२

श्लोक 272.10

शक्रस्य तु तदा राजन्न ऊरुस्तम्भॊ वयजायत भयाद वृत्रस्य सहसा दृष्ट्वा तद रूपम उत्तमम

śakrasya tu tadā rājanna ūrustambhò vayajāyata bhayāda vṛtrasya sahasā dṛṣṭvā tada rūpama uttamama

हिन्दी अर्थ

यदा नियतिदौर्बल्यमथैषामेव रोचते

English

sung. For this reason, I regard Renunciation to be the foremost of things.'"

अध्याय १२

श्लोक 272.11

ततॊ नादः समभवद वादित्राणां च निस्वनः देवासुराणां सर्वेषां तस्मिन युद्ध उपस्थिते

tatò nādaḥ samabhavada vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ tasmina yuddha upasthite

हिन्दी अर्थ

तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कदाचन अपनी बुद्धिमें कभी कुटिलताका विचार नहीं लाना चाहिए

English

or lesson it has been inculcated that one may seek the acquisition of the religion of moksha or emancipation even when he is young. Yudhishthira enquires whether wealth (so necessary for the performance of sacrifices) is needed for the acquisition of that religion. If wealth be necessary, the poor then would not be able to acquire that religion. Hence the enquiry about the way in which joy and sorrow come to the wealthy and to the poor.

अध्याय १२

श्लोक 272.12

अथ वृत्रस्य कौरव्य दृष्ट्वा शक्रम उपस्थितम न संभ्रमॊ न भीः का चिद आस्था वा समजायत

atha vṛtrasya kauravya dṛṣṭvā śakrama upasthitama na saṃbhramò na bhīḥ kā cida āsthā vā samajāyata

हिन्दी अर्थ

अकिंचित् कस्यचित् कुर्वन् निर्भय: शुचिरावसेत्

English

them to Bhishma, but some one else. I follow the commentator; but the grammar of the concluding verse of this section must have to be twisted for supporting him.

अध्याय १२

श्लोक 272.13

ततः समभवद युद्धं तरैलॊक्यस्य भयंकरम शक्रस्य च सुरेन्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मनः

tataḥ samabhavada yuddhaṃ tarailòkyasya bhayaṃkarama śakrasya ca surendrasya vṛtrasya ca mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

शुद्ध आचार-विचारवाला पुरुष सदा निर्भय रहता है बहुधा5चरितं पापमन्यत्रैवानुपश्यति

English

Then came to pass a battle fearful to the three worlds between Shakra, lord of the gods, and the great-souled Vritra.

अध्याय १२

श्लोक 272.14

असिभिः पत्तिशैः शूलैः शक्तितॊमरम उद्गरैः शिलाभिर विविधाभिश च कार्मुकैश च महास्वनैः

asibhiḥ pattiśaiḥ śūlaiḥ śaktitòmarama udgaraiḥ śilābhira vividhābhiśa ca kārmukaiśa ca mahāsvanaiḥ

हिन्दी अर्थ

न हि दुश्चरितं किंचिदात्मनोन्येषु पश्यति

English

With swords, battle-axes, spears, darts, clubs, rocks of many kinds and loud-sounding bows,

अध्याय १२

श्लोक 272.15

अस्त्रैश च विविधैर दिव्यैः पावकॊल्काभिर एव च देवासुरैस ततः सैन्यैः सर्वम आसीत समाकुलम

astraiśa ca vividhaira divyaiḥ pāvakòlkābhira eva ca devāsuraisa tataḥ sainyaiḥ sarvama āsīta samākulama

हिन्दी अर्थ

त॑ मन्यन्ते धनयुता: कृपणै: सम्प्रवर्तितम् न हात्यन्तं धनवन्तो भवन्ति सुखिनोडपि वा

English

with various divine missiles and blazing meteors, the armies of gods and asuras made everything confused.

अध्याय १२

श्लोक 272.16

पितामहपुरॊगाश च सर्वे देवगणास तथा ऋषयश च महाभागास तद युद्धं दरष्टुम आगमन

pitāmahapurògāśa ca sarve devagaṇāsa tathā ṛṣayaśa ca mahābhāgāsa tada yuddhaṃ daraṣṭuma āgamana

हिन्दी अर्थ

अतिशय सुखी ही हुआ करते हैं (अत: धनका अभिमान नहीं करना चाहिए)

English

Led by the Grandfather, all the hosts of gods and the greatly fortunate sages came to see that battle.

अध्याय १२

श्लोक 272.17

विमानाग्र्यैर महाराज सिद्धाश च भरतर्षभ गन्धर्वाश च विमानाग्र्यैर अप्सरॊभिः समागमन

vimānāgryaira mahārāja siddhāśa ca bharatarṣabha gandharvāśa ca vimānāgryaira apsaròbhiḥ samāgamana

हिन्दी अर्थ

अप्रिय है, वह दूसरोंके लिये भी प्रिय नहीं हो सकता यदन्यस्य तत: कुर्यान्न मृष्येदिति मे मति:

English

Perfected beings came in the best aerial cars, great king, and gandharvas with apsarases in the best aerial cars.

अध्याय १२

श्लोक 272.18

ततॊ ऽतरिक्षम आवृत्य वृत्रॊ धर्मभृतां वरः अश्मवर्षेण देवेन्द्रं पर्वतात समवाकिरत

tatò 'tarikṣama āvṛtya vṛtrò dharmabhṛtāṃ varaḥ aśmavarṣeṇa devendraṃ parvatāta samavākirata

हिन्दी अर्थ

लिये जो-जो सुख-सुविधा चाहे, वही दूसरेके लिये भी सुलभ करानेकी बात सोचे

English

Then Vritra, best of upholders of dharma, covering the sky, showered the lord of gods with a rain of rocks from the mountain.

अध्याय १२

श्लोक 272.19

ततॊ देवगणाः करुद्धाः सर्वतः शस्त्रवृष्टिभिः अश्मवर्षम अपॊहन्त वृत्रप्रेरितम आहवे

tatò devagaṇāḥ karuddhāḥ sarvataḥ śastravṛṣṭibhiḥ aśmavarṣama apòhanta vṛtrapreritama āhave

हिन्दी अर्थ

एतस्मात् कारणादू धात्रा कुसीदं सम्प्रवर्तितम् अथवा लाभसमये स्थितिर्धमेंडपि शोभना

English

Then the hosts of gods, angry, on every side with showers of weapons, turned aside the rain of rocks sent by Vritra in the battle.

अध्याय १२

श्लोक 272.20

वृत्रश च कुरुशार्दूल महामायॊ महाबलः मॊहयाम आस देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वतः

vṛtraśa ca kuruśārdūla mahāmāyò mahābalaḥ mòhayāma āsa devendraṃ māyāyuddhena sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न ते कार्या कंचन प्रतिभा त्वस्ति मे काचित् तां ब्रूयामनुमानत:

English

Vritra, tiger of the Kurus, of great illusion and great strength, bewildered the lord of the gods on every side with a battle of illusion.

अध्याय १२

श्लोक 272.21

तस्य वृत्रार्दितस्याथ मॊह आसीच छतक्रतॊः रथंतरेण तं तत्र वसिष्ठः समबॊधयत

tasya vṛtrārditasyātha mòha āsīca chatakratòḥ rathaṃtareṇa taṃ tatra vasiṣṭhaḥ samabòdhayata

हिन्दी अर्थ

न धर्म: परिपाठेन शक्‍्यो भारत वेदितुम्

English

Shatakratu, afflicted by Vritra, fell into delusion; Vasishtha woke him there with the Rathantara.

अध्याय १२

श्लोक 272.22

[वसिस्ठ] देवश्रेष्ठॊ ऽसि देवेन्द्र सुरारिविनिबर्हण तरैलॊक्यबलसंयुक्तः कस्माच छक्र विषीदसि

[vasisṭha] devaśreṣṭhò 'si devendra surārivinibarhaṇa tarailòkyabalasaṃyuktaḥ kasmāca chakra viṣīdasi

हिन्दी अर्थ

उसका धर्म दूसरा ही है। केवल वेदोंके पाठसे आपद्धर्मका ज्ञान कैसे हो सकता है? साध्यासाध्यं कथं शक्‍यं सदाचारो हालक्षण:

English

[Vasishtha said:] "You are the best of gods, Devendra, destroyer of the gods' enemies, joined with the strength of the three worlds; why are you despondent, Shakra?

अध्याय १२

श्लोक 272.23

एष बरह्मा च विष्णुश च शिवश चैव जगत्प्रभुः सॊमश च भगवान देवः सर्वे च परमर्षयः

eṣa barahmā ca viṣṇuśa ca śivaśa caiva jagatprabhuḥ sòmaśa ca bhagavāna devaḥ sarve ca paramarṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्म चाधर्मरूपेण कश्चिदप्राकृतश्चरन्

English

Here are Brahma, Vishnu and Shiva, lords of the world, and the blessed god Soma, and all the great sages.

अध्याय १२

श्लोक 272.24

मा कार्षीः कश्मलं शक्र कश चिद एवेतरॊ यथा आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रुं सुरेश्वर

mā kārṣīḥ kaśmalaṃ śakra kaśa cida evetarò yathā āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā jahi śatruṃ sureśvara

हिन्दी अर्थ

धर्मका अनुष्ठान करते हैं (अतः केवल आचारसे धर्माधर्मका निर्णय नहीं हो सकता) वेदवादाश्चानुयुगं हसन्तीतीह नः श्रुतम्

English

Do not be bewildered, Shakra, like some other man; making your mind noble in the battle, kill the enemy, lord of the gods.

अध्याय १२

श्लोक 272.25

एष लॊकगुरुस तर्यक्षः सर्वलॊकनमस्कृतः निरीक्षते तवां भगवांस तयज मॊहं सुरेश्वर

eṣa lòkagurusa taryakṣaḥ sarvalòkanamaskṛtaḥ nirīkṣate tavāṃ bhagavāṃsa tayaja mòhaṃ sureśvara

हिन्दी अर्थ

अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव

English

The teacher of the world, three-eyed, saluted by all the worlds, the blessed one, looks at you; give up delusion, lord of the gods.

अध्याय १२

श्लोक 272.26

एते बरह्मर्षयश चैव बृहस्पतिपुरॊगमाः सतवेन शक्र दिव्येन सतुवन्ति तवां जयाय वै

ete barahmarṣayaśa caiva bṛhaspatipurògamāḥ satavena śakra divyena satuvanti tavāṃ jayāya vai

हिन्दी अर्थ

आम्नायेभ्य: पुनर्वेदा: प्रसृता: सर्वतोमुखा: प्रचार और प्रसार हुआ है

English

These Brahmarshis, led by Brihaspati, praise you for victory with divine praise, Shakra."

अध्याय १२

श्लोक 272.27

[भी] एवं संबॊध्यमानस्य वसिष्ठेन महात्मना अतीव वासवस्यासीद बलम उत्तमतेजसः

[bhī] evaṃ saṃbòdhyamānasya vasiṣṭhena mahātmanā atīva vāsavasyāsīda balama uttamatejasaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रमाणे5प्यप्रमाणेन विरुद्धे शास्त्रता कुत:

English

[Bhishma said:] As the great-souled Vasishtha thus roused him, the strength of Vasava, of supreme energy, grew greatly.

अध्याय १२

श्लोक 272.28

ततॊ बुद्धिम उपागम्य भगवान पाकशासनः यॊगेन महता युक्तस तां मायां वयपकर्षत

tatò buddhima upāgamya bhagavāna pākaśāsanaḥ yògena mahatā yuktasa tāṃ māyāṃ vayapakarṣata

हिन्दी अर्थ

उसमें शास्त्रत्व कैसे रह सकता है? या या विक्रियते संस्था तत: सापि प्रणश्यति

English

Then the blessed Pakashasana, regaining his understanding, joined with great yoga, drew away that illusion.

अध्याय १२

श्लोक 272.29

ततॊ ऽङगिरः सुतः शरीमांस ते चैव परमर्षयः दृष्ट्वा वृत्रस्य विक्रान्तम उपगम्य महेश्वरम ऊचुर वृत्र विनाशार्थं लॊकानां हितकाम्यया

tatò 'ṅagiraḥ sutaḥ śarīmāṃsa te caiva paramarṣayaḥ dṛṣṭvā vṛtrasya vikrāntama upagamya maheśvarama ūcura vṛtra vināśārthaṃ lòkānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

अणीयान् क्षुरधाराया गरीयानपि पर्वतात्

English

Then the glorious son of Angiras and those great sages, seeing Vritra's prowess, went to Maheshvara and said, for Vritra's destruction, wishing the good of the worlds:

अध्याय १२

श्लोक 272.30

ततॊ भगवतस तेजॊ जवरॊ भूत्वा जगत्पतेः समाविशन महारौद्रं वृत्रं दैत्यवरं तदा

tatò bhagavatasa tejò javarò bhūtvā jagatpateḥ samāviśana mahāraudraṃ vṛtraṃ daityavaraṃ tadā

हिन्दी अर्थ

ढोंग फैला लेते हैं

English

Then the energy of the blessed lord of the world became a fever and entered the dreadful Vritra, best of Daityas.

अध्याय १२

श्लोक 272.31

विष्णुश च भगवान देवः सर्वलॊकाभिपूजितः ऐन्द्रं समाविशद वज्रं लॊकसंरक्षणे रतः

viṣṇuśa ca bhagavāna devaḥ sarvalòkābhipūjitaḥ aindraṃ samāviśada vajraṃ lòkasaṃrakṣaṇe rataḥ

हिन्दी अर्थ

अथैतानाहुरुन्मत्तानपि चावहसन्त्युत न हि सर्वहित: कश्चिदाचार: सम्प्रवर्तते

English

And the blessed god Vishnu, honoured by all worlds, devoted to the protection of the worlds, entered Indra's thunderbolt.

अध्याय १२

श्लोक 272.32

ततॊ बृहस्पतिर धीमान उपागम्य शतक्रतुम वसिष्ठश च महातेजाः सर्वे च परमर्षयः

tatò bṛhaspatira dhīmāna upāgamya śatakratuma vasiṣṭhaśa ca mahātejāḥ sarve ca paramarṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

समानरूपसे पालित हो

English

Then the wise Brihaspati approached Shatakratu, with Vasishtha of great splendour and all the great sages.

अध्याय १२

श्लोक 272.33

ते समासाद्य वरदं वासवं लॊकपूजितम ऊचुर एकाग्रमनसॊ जहि वृत्रम इति परभॊ

te samāsādya varadaṃ vāsavaṃ lòkapūjitama ūcura ekāgramanasò jahi vṛtrama iti parabhò

हिन्दी अर्थ

दृश्यते चैव स पुनस्तुल्यरूपो यदृच्छया आचाराणामनैकाग्र्यं सर्वेषामुपलक्षयेत्

English

Approaching Vasava, giver of boons, honoured by the worlds, with one-pointed minds they said, "Kill Vritra, lord."

अध्याय १२

श्लोक 272.34

[महेष्वर] एष वृत्रॊ महाञ शक्र बलेन महता वृतः विश्वात्मा सर्वगश चैव बहुमायश च विश्रुतः

[maheṣvara] eṣa vṛtrò mahāña śakra balena mahatā vṛtaḥ viśvātmā sarvagaśa caiva bahumāyaśa ca viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

समाजकी मर्यादा दीर्घकालतक टिकी रहती है

English

[Maheshvara said:] "This Vritra, Shakra, is surrounded by great strength, the self of the universe, all-going, and renowned for his many illusions.

अध्याय १२

श्लोक 272.35

तद एनम असुरश्रेष्ठं तरैलॊक्येनापि दुर्जयम जहि तवं यॊगम आस्थाय मावमंस्थाः सुरेश्वर

tada enama asuraśreṣṭhaṃ tarailòkyenāpi durjayama jahi tavaṃ yògama āsthāya māvamaṃsthāḥ sureśvara

हिन्दी अर्थ

तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जाजलिना सह सागरोददेशमागम्य तपस्तेपे महातपा:

English

Kill that best of asuras, hard to conquer even for the three worlds, relying on yoga; do not despise him, lord of the gods.

अध्याय १२

श्लोक 272.36

अनेन हि तपस्तप्तं बलार्थम अमराधिप षष्टिं वर्षसहस्राणि बरह्मा चास्मै वरं ददौ

anena hi tapastaptaṃ balārthama amarādhipa ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi barahmā cāsmai varaṃ dadau

हिन्दी अर्थ

चचार लोकान विप्रर्षि: प्रेक्षमाणो मनोजव:

English

By him austerity was performed for strength, lord of the immortals, for sixty thousand years, and Brahma gave him a boon.

अध्याय १२

श्लोक 272.37

महत्त्वं यॊगिनां चैव महामायत्वम एव च महाबलत्वं च तथा तेजश चाग्र्यं सुरेश्वर

mahattvaṃ yògināṃ caiva mahāmāyatvama eva ca mahābalatvaṃ ca tathā tejaśa cāgryaṃ sureśvara

हिन्दी अर्थ

विप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम् प्रदेशमें निवास करते समय जाजलि मुनि कभी इस प्रकार विचार करने लगे

English

Greatness of the yogis, great illusion, great strength, and foremost radiance, lord of the gods.

अध्याय १२

श्लोक 272.38

एतद वै मामकं तेजः समाविशति वासव वृत्रम एनं तवम अप्य एवं जहि वज्रेण दानवम

etada vai māmakaṃ tejaḥ samāviśati vāsava vṛtrama enaṃ tavama apya evaṃ jahi vajreṇa dānavama

हिन्दी अर्थ

अप्सु वैहायसं गच्छेन्मया योन्य: सहेति वै

English

This is my energy entering Vritra, Vasava; do you too kill this Danava with the thunderbolt."

अध्याय १२

श्लोक 272.39

[षक्र] भगवंस तवत्प्रसादेन दितिजं सुदुरासदम वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस ते सुरर्षभ

[ṣakra] bhagavaṃsa tavatprasādena ditijaṃ sudurāsadama vajreṇa nihaniṣyāmi paśyatasa te surarṣabha

हिन्दी अर्थ

विचरने और आकाशकमें घूमने-फिरनेकी शक्ति रखता हो अब्रूवंश्व पिशाचास्तं नैवं त्वं वक्तुमहसि

English

[Shakra said:] "Blessed one, by your grace I shall slay the son of Diti, so hard to approach, with the thunderbolt before your eyes, bull of the gods."

अध्याय १२

श्लोक 272.40

[भी] आविश्यमाने दैत्ये तु जवरेणाथ महासुरे देवतानाम ऋषीणां च हर्षान नादॊ महान अभूत

[bhī] āviśyamāne daitye tu javareṇātha mahāsure devatānāma ṛṣīṇāṃ ca harṣāna nādò mahāna abhūta

हिन्दी अर्थ

पश्येयं तमहं प्राज्ञं तुलाधारं यशस्विनम् अनब्रुवन् गच्छ पन्थानमास्थायेमं द्विजोत्तम

English

[Bhishma said:] When the Daitya, the great asura, was entered by fever, a great cry of joy arose from the gods and sages.

अध्याय १२

श्लोक 272.41

ततॊ दुन्दुभयश चैव शङ्खाश च सुमहास्वनाः मुरजा डिण्डिमाश चैव परावाद्यन्त सहस्रशः

tatò dundubhayaśa caiva śaṅkhāśa ca sumahāsvanāḥ murajā ḍiṇḍimāśa caiva parāvādyanta sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

वाराणस्यां तुलाधारं समासाद्यात्रवीदिदम्

English

Then drums and conches of great sound, mridangas and dindimas were played by thousands.

अध्याय १२

श्लोक 272.42

असुराणां तु सर्वेषां समृतिलॊपॊ ऽभवन महान परज्ञानाशश च बलवान कषणेन समपद्यत

asurāṇāṃ tu sarveṣāṃ samṛtilòpò 'bhavana mahāna parajñānāśaśa ca balavāna kaṣaṇena samapadyata

हिन्दी अर्थ

तुलाधारके पास पहुँचकर उससे इस प्रकार बोले येन सिद्धि परां प्राप्तस्तन्मे व्याख्यातुमहसि

English

A great loss of memory came upon all the asuras, and a mighty loss of knowledge in a moment.

अध्याय १२

श्लोक 272.43

तम आविष्टम अथॊ जञात्वा ऋषयॊ देवतास तथा सतुवन्तः शक्रम ईशानं तथा पराचॊदयन्न अपि

tama āviṣṭama athò jañātvā ṛṣayò devatāsa tathā satuvantaḥ śakrama īśānaṃ tathā parācòdayanna api

हिन्दी अर्थ

जिससे वे परम सिद्धिको प्राप्त हो गये, यह मुझे विस्तारपूर्वक बतानेकी कृपा करें

English

Knowing him possessed, the sages and gods praised Shakra and urged on Ishana.

अध्याय १२

श्लोक 272.44

रथस्थस्य हि शक्रस्य युद्धकाले महात्मनः ऋषिभिः सतूयमानस्य रूपम आसीत सुदुर्दृशम

rathasthasya hi śakrasya yuddhakāle mahātmanaḥ ṛṣibhiḥ satūyamānasya rūpama āsīta sudurdṛśama

हिन्दी अर्थ

तथोपस्पर्शनरत:ः सायं प्रातर्महातपा: वानप्रस्थविधानज्ञों जाजलिज्वलित: श्रिया

English

Shakra, the great-souled, standing in his chariot at the time of battle, praised by the sages, became of a form hard to look at.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.