Mahabharata· Mahābhārata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 63/65 · श्लोक 333.1–336.82WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ213 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 333.1

[वैषम्पायन] कस्य चित तव अथ कालस्य नारदः परमेष्ठिजः दैवं कृत्वा यथान्यायं पित्र्यं चक्रे ततः परम

[vaiṣampāyana] kasya cita tava atha kālasya nāradaḥ parameṣṭhijaḥ daivaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ pitryaṃ cakre tataḥ parama

हिन्दी अर्थ

नरनारायणो पूर्व तपस्तेपतुरव्ययम्

English

"The Brahmana said, 'Thou wert boasting that thy utterances always solicit battle. Why then dost thou not solicit battle with me?'

अध्याय १२

श्लोक 333.2

ततस तं वचनं पराह जयेष्ठॊ धर्मात्मजः परभुः क इज्यते दविजश्रेष्ठ दैवे पित्र्ये च कल्पिते

tatasa taṃ vacanaṃ parāha jayeṣṭhò dharmātmajaḥ parabhuḥ ka ijyate davijaśreṣṭha daive pitrye ca kalpite

हिन्दी अर्थ

यदक्षरमथाव्यक्तमीशं लोकस्य भावनम् व्यक्तिभावगतस्यास्य एका मूर्तिरियं शुभा

English

Then the elder, the lord, son of Dharma, said to him: "Whom, best of the twice-born, is worshipped in the rites ordained for gods and ancestors?

अध्याय १२

श्लोक 333.3

तवया मतिमतां शरेष्ठ तन मे शंस यथागमम किम एतत करियते कर्मफलं चास्य किम इष्यते

tavayā matimatāṃ śareṣṭha tana me śaṃsa yathāgamama kima etata kariyate karmaphalaṃ cāsya kima iṣyate

हिन्दी अर्थ

एष ते कथित: पार्थ नारायणजयो मृथे

English

Tell me that, best of the wise, as in the tradition, you who have told it: what is this action done, and what fruit is wished for it?"

अध्याय १२

श्लोक 333.4

[नारद] तवयैतत कथितं पूर्वं दैवं कर्तव्यम इत्य अपि दैवतं च परॊ यज्ञः परमात्मा सनातनः

[nārada] tavayaitata kathitaṃ pūrvaṃ daivaṃ kartavyama itya api daivataṃ ca parò yajñaḥ paramātmā sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषिभि: कथितानीह यानि संकीर्तितानि ते ब्रद्मलोक॑ च कौन्तेय गोलोक॑ च सनातनम्

English

[Narada said:] "You said before that the rite for the gods is to be done; the deity and the supreme sacrifice is the eternal Supreme Self.

अध्याय १२

श्लोक 333.5

ततस तद्भावितॊ नित्यं यजे वैकुन्थम अव्ययम तस्माच च परसृतः पूर्वं बरह्मा लॊकपितामहः

tatasa tadbhāvitò nityaṃ yaje vaikunthama avyayama tasmāca ca parasṛtaḥ pūrvaṃ barahmā lòkapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोकमें रहता हूँ और सनातन गोलोकमें विहार करता हूँ

English

Then, formed by him, I ever worship the imperishable Vaikuntha; and from him came forth Brahma, grandfather of the world.

अध्याय १२

श्लोक 333.6

मम वै पितरं परीतः परमेष्ठ्य अप्य अजीजनत अहं संकल्पजस तस्य पुत्रः परथमकल्पितः

mama vai pitaraṃ parītaḥ parameṣṭhya apya ajījanata ahaṃ saṃkalpajasa tasya putraḥ parathamakalpitaḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्व देवं प्रयतो विश्वेशं हरमक्षयम् तस्य प्रभाव एवाग्रे यच्छुतं ते धनंजय

English

Pleased, Parameshthi begot my father; I am his first-ordained mind-born son.

अध्याय १२

श्लोक 333.7

यजाम्य अहं पितॄन साधॊ नारायण विधौ कृते एवं स एव भगवान पिता माता पितामहः इज्यते पितृयज्ञेषु मया नित्यं जगत्पतिः

yajāmya ahaṃ pitṝna sādhò nārāyaṇa vidhau kṛte evaṃ sa eva bhagavāna pitā mātā pitāmahaḥ ijyate pitṛyajñeṣu mayā nityaṃ jagatpatiḥ

हिन्दी अर्थ

तुमने जो कुछ सुन रक्‍्खा है, वह सब उन रुद्रदेवका ही प्रभाव है

English

I worship the ancestors, good one, when the Narayana rite is done; thus the blessed one himself, father, mother and grandfather, is worshipped by me always at ancestor sacrifices as lord of the world.

अध्याय १२

श्लोक 333.8

शरुतिश चाप्य अपरा देवपुत्रान हि पितरॊ ऽयजन वेदश्रुतिः परनस्ता च पुनर अध्यापिता सुतैः ततस ते मन्त्रदाः पुत्राः पितृत्वम उपपेदिरे

śarutiśa cāpya aparā devaputrāna hi pitarò 'yajana vedaśrutiḥ paranastā ca punara adhyāpitā sutaiḥ tatasa te mantradāḥ putrāḥ pitṛtvama upapedire

हिन्दी अर्थ

द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो5 ध्याय: यच्छुत्वा मुनय: सर्वे विस्मयं परमं गता:

English

There is also another tradition: the ancestors worshipped their sons as gods; the Veda was lost and again taught by sons; then those sons, giving mantras, attained fatherhood.

अध्याय १२

श्लोक 333.9

नूनं पुरैतद विदितं युवयॊर भावितात्मनॊः पुत्राश च पितरश चैव परस्परम अपूजयन

nūnaṃ puraitada viditaṃ yuvayòra bhāvitātmanòḥ putrāśa ca pitaraśa caiva parasparama apūjayana

हिन्दी अर्थ

समस्त ऋषियोंको बड़ा आश्चर्य हुआ है

English

Surely this was known long ago to you two of purified selves: sons and fathers worshipped each other."

अध्याय १२

श्लोक 333.10

तरीन पिण्डान नयस्य वै पृथ्व्यां पूर्वं दत्त्वा कुशान इति कथं तु पिण्ड संज्ञां ते पितरॊ लेभिरे पुरा

tarīna piṇḍāna nayasya vai pṛthvyāṃ pūrvaṃ dattvā kuśāna iti kathaṃ tu piṇḍa saṃjñāṃ te pitarò lebhire purā

हिन्दी अर्थ

तत्कालसमये चैव दक्षयज्ञो बभूव ह ततो दधीचिवचनाद् दक्षयज्ञमपाहरत्

English

"The king said, 'It has been said that Brahmanas are armed with the thunder of speech, and that Kshatriyas have might of arms. Hence, learned Brahmana, this wordy warfare has set in between thee

अध्याय १२

श्लोक 333.11

[नरनारायनौ] इमां हि धरणीं पूर्वं नस्तां सागरमेखलाम गॊविन्द उज्जहाराशु वाराहं रूपम आश्रितः

[naranārāyanau] imāṃ hi dharaṇīṃ pūrvaṃ nastāṃ sāgaramekhalāma gòvinda ujjahārāśu vārāhaṃ rūpama āśritaḥ

हिन्दी अर्थ

तच्छूलं भस्मसात्कृत्वा दक्षयज्ञं सविस्तरम्

English

"The Brahmana said, 'As regards myself, even that is my resolution today. What shall I give thee according to my might? Tell me, O king of kings, and I shall give thee, having wealth of my own. Do

अध्याय १२

श्लोक 333.12

सथापयित्वा तु धरणीं सवे सथाने पुरुषॊत्तमः जलकर्दम लिप्ताङ्गॊ लॊककार्यार्थम उद्यतः

sathāpayitvā tu dharaṇīṃ save sathāne puruṣòttamaḥ jalakardama liptāṅgò lòkakāryārthama udyataḥ

हिन्दी अर्थ

वेगेन महता पार्थ पतन्नारायणोरसि बभूवुर्मुज्जवर्णास्तु ततो5हं मुछजकेशवान्

English

"The king said, 'If, indeed, thou desirest to give me anything, then give me the fruits thou hast earned by practising recitation for these thousand years.'

अध्याय १२

श्लोक 333.13

पराप्ते चाह्निक काले स मध्यंदिन गते रवौ दंस्त्रा विलग्नान मृत पिण्डान विधूय सहसा परभुः सथापयाम आस वै पृथ्व्यां कुशान आस्तीर्य नारद

parāpte cāhnika kāle sa madhyaṃdina gate ravau daṃstrā vilagnāna mṛta piṇḍāna vidhūya sahasā parabhuḥ sathāpayāma āsa vai pṛthvyāṃ kuśāna āstīrya nārada

हिन्दी अर्थ

जगाम शंकरकरं नारायणसमाहतम्

English

"The Brahmana said, 'Take the highest fruit of the recitations I have gone through. Indeed, take half, without any scruple, of that fruit. Or, O king, if thou wishest, take without any scruple the entire fruits of my recitations.'

अध्याय १२

श्लोक 333.14

स तेष्व आत्मानम उद्दिश्य पित्र्यं चक्रे यथाविधि संकल्पयित्वा तरीन पिण्डान सवेनैव विधिना परभुः

sa teṣva ātmānama uddiśya pitryaṃ cakre yathāvidhi saṃkalpayitvā tarīna piṇḍāna savenaiva vidhinā parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

हुंकारसे प्रतिहत होकर वह शंकरजीके हाथमें चला गया तत एन॑ समुद्भूतं कण्ठे जग्राह पाणिना

English

"The king said, 'Blessed be thou, I have no need for the fruits of thy recitations which I solicited. Blessings on thy head. I am about to leave thee. Tell me, however, what those fruits are (of thy

अध्याय १२

श्लोक 333.15

आत्मगात्रॊष्म संभूतैः सनेहगर्भैस तिलैर अपि परॊक्ष्यापवर्गं देवेशः पराङ्मुखः कृतवान सवयम

ātmagātròṣma saṃbhūtaiḥ sanehagarbhaisa tilaira api paròkṣyāpavargaṃ deveśaḥ parāṅmukhaḥ kṛtavāna savayama

हिन्दी अर्थ

अथ रुद्रविघातार्थमिषीकां नर उद्धरन्

English

"The Brahmana said, 'I have no knowledge of the fruits I have won. I have, however, given thee those fruits that I have acquired by recitation. These, viz., Dharma and Time, and Yama, and Mrityu, are witnesses (of the act of gift).'

अध्याय १२

श्लोक 333.16

मर्यादा सथापनार्थं च ततॊ वचनम उक्तवान अहं हि पितरः सरष्टुम उद्यतॊ लॊककृत सवयम

maryādā sathāpanārthaṃ ca tatò vacanama uktavāna ahaṃ hi pitaraḥ saraṣṭuma udyatò lòkakṛta savayama

हिन्दी अर्थ

अस्मिन् युद्धे तु वा्ष्णेय त्रैलोक्यशमने तदा नागृह्नात् पावक: शुभ्र॑ मखेषु सुहुतं हवि:

English

"The king said, 'What will the fruits, that are unknown, of these thy observances, do for me? If thou dost not tell me what the fruits are of thy recitations, let those fruits be thine, for without doubt I do not wish

अध्याय १२

श्लोक 333.17

तस्य चिन्तयतः सद्यः पितृकार्यविधिं परम दंस्त्राभ्यां परविनिर्धूता ममैते दक्षिणां दिशम आश्रिता धरणीं पिण्डास तस्मात पितर एव ते

tasya cintayataḥ sadyaḥ pitṛkāryavidhiṃ parama daṃstrābhyāṃ paravinirdhūtā mamaite dakṣiṇāṃ diśama āśritā dharaṇīṃ piṇḍāsa tasmāta pitara eva te

हिन्दी अर्थ

देवान् रजस्तमश्वैव समाविविशतुस्तदा

English

"The Brahmana said, 'I will not accept any other utterance (from thee). I have given thee the fruits of my recitations. Let, O royal sage, both thy words and mine become true. As regards my recitations, I never cherished any specific desire to accomplish. How then, O tiger among kings, should I have any knowledge of what the fruits are of those recitations? Thou saidst, 'Give!' I said 'I give!' I shall not falsify these words. Keep the truth. Be calm! If thou request to keep my word, O king, great will be thy sin due to falsehood. O chastiser of foes, it does not become thee to utter what is untrue. Similarly, I dare not falsify what I have uttered. I have, before this, unhesitatingly said, 7 give !' If, therefore, thou art firm in truth, accept my gift. Coming here, O king, thou didst solicit of me the fruits of my recitations. Therefore, take what I have given away, if, indeed, thou art firm in truth. He who is addicted to falsehood had neither this world nor the next. Such a person fails to rescue his (deceased) ancestors. How again shall he succeed in doing good to his (unborn) progeny? The rewards of sacrifices and gifts, as also of fasts and religious observances, are not so efficacious in rescuing (a person from evil and hell)

अध्याय १२

श्लोक 333.18

तरयॊ मूर्ति विहीना वै पिण्ड मूर्ति धरास तव इमे भवन्तु पितरॊ लॊके मया सृष्टाः सनातनाः

tarayò mūrti vihīnā vai piṇḍa mūrti dharāsa tava ime bhavantu pitarò lòke mayā sṛṣṭāḥ sanātanāḥ

हिन्दी अर्थ

और तमोगुणका आवेश हो गया था आजगामाशु त॑ देशं यत्र युद्धमवर्तत

English

"Three are without bodily form and these bearing a form of rice-ball; let them be the ancestors in the world, made by me, eternal.

अध्याय १२

श्लोक 333.19

पिता पितामहश चैव तथैव परपितामहः अहम एवात्र विज्ञेयस तरिषु पिण्डेषु संस्थितः

pitā pitāmahaśa caiva tathaiva parapitāmahaḥ ahama evātra vijñeyasa tariṣu piṇḍeṣu saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

उवाच वचन रुद्रं लोकानामस्तु वै शिवम्

English

Father, grandfather and likewise great-grandfather: I alone am to be known here, standing in the three rice-balls.

अध्याय १२

श्लोक 333.20

नास्ति मत्तॊ ऽधिकः कश चित कॊ वाभ्यर्च्यॊ मया सवयम कॊ वा मम पिता लॊके अहम एव पितामहः

nāsti mattò 'dhikaḥ kaśa cita kò vābhyarcyò mayā savayama kò vā mama pitā lòke ahama eva pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

तपसा महता युक्तौ देवश्रेष्ठी महाव्रती

English

None is greater than I; whom should I myself worship? Who is my father in the world? I alone am grandfather,

अध्याय १२

श्लोक 333.21

पितामह पिता चैव अहम एवात्र कारणम इत्य एवम उक्त्वा वचनं देवदेवॊ वृषाकपिः

pitāmaha pitā caiva ahama evātra kāraṇama itya evama uktvā vacanaṃ devadevò vṛṣākapiḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं चैव क्रोधजस्तात पूर्वसर्गे सनातन: पूर्वसर्गमें उन्हीं भगवानके क्रोधसे उत्पन्न हुए सनातन पुरुष हैं

English

grandfather and father; I alone am the cause here": having said these words, the god of gods, Vrishakapi,

अध्याय १२

श्लोक 333.22

वराहपर्वते विप्र दत्त्वा पिण्डान सविस्तरान आत्मानं पूजयित्वैव तत्रैवादर्शनं गतः

varāhaparvate vipra dattvā piṇḍāna savistarāna ātmānaṃ pūjayitvaiva tatraivādarśanaṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

कीजिये, जिससे सम्पूर्ण जगतमें शीघ्र ही शान्ति स्थापित हो”

English

on the boar mountain, Brahmana, having given rice-balls at length and worshipped himself, vanished there itself.

अध्याय १२

श्लोक 333.23

एतदर्थं शुभमते पितरः पिण्ड संज्ञिताः लभन्ते सततं पूजां वृषाकपि वचॊ यथा

etadarthaṃ śubhamate pitaraḥ piṇḍa saṃjñitāḥ labhante satataṃ pūjāṃ vṛṣākapi vacò yathā

हिन्दी अर्थ

प्रीतिमानभवत्् तत्र रुद्रेण सह संगत: उवाच देवमीशानमीश: स जगतो हरि:

English

For this reason, wise one, the ancestors called rice-balls constantly receive worship, according to Vrishakapi's word.

अध्याय १२

श्लोक 333.24

ये यजन्ति पितॄन देवान गुरूंश चैवातिथींस तथा गाश चैव दविजमुख्यांश च पृथिवीं मातरं तथा कर्मणा मनसा वाचा विष्णुम एव यजन्ति ते

ye yajanti pitṝna devāna gurūṃśa caivātithīṃsa tathā gāśa caiva davijamukhyāṃśa ca pṛthivīṃ mātaraṃ tathā karmaṇā manasā vācā viṣṇuma eva yajanti te

हिन्दी अर्थ

नावयोरन्तरं किंचिन्मा ते5भूद् बुद्धिरन्यथा

English

Those who worship ancestors, gods, teachers and guests, cows, the best of the twice-born, and the earth their mother, by deed, mind and speech, worship Vishnu alone.

अध्याय १२

श्लोक 333.25

अन्तर्गतः स भगवान सर्वसत्त्वशरीरगः समः सर्वेषु भूतेषु ईश्वरः सुखदुःखयॊः महान महात्मा सर्वात्मा नारायण इति शरुतः

antargataḥ sa bhagavāna sarvasattvaśarīragaḥ samaḥ sarveṣu bhūteṣu īśvaraḥ sukhaduḥkhayòḥ mahāna mahātmā sarvātmā nārāyaṇa iti śarutaḥ

हिन्दी अर्थ

मम पाण्यड्कितश्नापि श्रीकण्ठस्त्वं भविष्यसि सख्यं चैवातुलं कृत्वा रुद्रेण सहितावृषी

English

The blessed one dwelling within, in the bodies of all beings, equal in all beings, the lord of pleasure and pain, great, great-souled, the self of all, is heard of as Narayana."

अध्याय १२

श्लोक 334.1

[वैषम्पायन] शरुत्वैतन नारदॊ वाक्यं नरनारायणेरितम अत्यन्तभक्तिमान देवे एकान्तित्वम उपेयिवान

[vaiṣampāyana] śarutvaitana nāradò vākyaṃ naranārāyaṇeritama atyantabhaktimāna deve ekāntitvama upeyivāna

हिन्दी अर्थ

वैसा फलदायक नहीं है, जैसी कि भगवान् नारायणकी कथा है नारायणाश्रयां पुण्यां सर्वपापप्रमोचनीम्

English

as Truth, O bull among men, in both this and the next world. All the penances that have been undergone by thee and all those that thou wilt undergo in the future for hundreds and thousands of years

अध्याय १२

श्लोक 334.2

परॊष्य वर्षसहस्रं तु नरनारायणाश्रमे शरुत्वा भगवद आख्यानं दृष्ट्वा च हरिम अव्ययम हिमवन्तं जगामाशु यत्रास्य सवक आश्रमः

paròṣya varṣasahasraṃ tu naranārāyaṇāśrame śarutvā bhagavada ākhyānaṃ dṛṣṭvā ca harima avyayama himavantaṃ jagāmāśu yatrāsya savaka āśramaḥ

हिन्दी अर्थ

निकाले गये अमृतके समान है

English

[Vaishampayana said:] Having lived a thousand years in the hermitage of Nara and Narayana, having heard the account of the blessed one and seen the imperishable Hari, Narada quickly went to the Himalaya, where his own hermitage was.

अध्याय १२

श्लोक 334.3

ताव अपि खयाततपसौ नरनारायणाव ऋषी तस्मिन्न एवाश्रमे रम्ये तेपतुस तप उत्तमम

tāva api khayātatapasau naranārāyaṇāva ṛṣī tasminna evāśrame ramye tepatusa tapa uttamama

हिन्दी अर्थ

नवनीतं यथा दध्नो मलयाच्चन्दनं यथा समुद्धृतमिदं ब्रह्मन् कथामृतमिदं तथा

English

Those two sages Nara and Narayana, famed for austerity, practised excellent austerity in that same lovely hermitage.

अध्याय १२

श्लोक 334.4

तम अप्य अमितविक्रान्तः पाण्डवानां कुलॊद्वहः पावितात्माद्य संवृत्तः शरुत्वेमाम आदितः कथाम

tama apya amitavikrāntaḥ pāṇḍavānāṃ kulòdvahaḥ pāvitātmādya saṃvṛttaḥ śarutvemāma āditaḥ kathāma

हिन्दी अर्थ

स ईशो भगवान् देव: सर्वभूतात्मभावन:

English

Today the lifter of the Pandava line, of boundless prowess, has been purified by hearing this story from the beginning.

अध्याय १२

श्लोक 334.5

नैव तस्य परॊ लॊकॊ नायं पार्थिव सत्तम कर्मणा मनसा वाचा यॊ दविष्याद विष्णुम अव्ययम

naiva tasya parò lòkò nāyaṃ pārthiva sattama karmaṇā manasā vācā yò daviṣyāda viṣṇuma avyayama

हिन्दी अर्थ

यत्राविशन्ति कल्पान्ते सर्वे ब्रह्मादय: सुरा: न ततोस्ति परं मन्ये पावन दिवि चेह च

English

Neither the next world nor this is his, best of kings, who by deed, mind or speech hates the imperishable Vishnu.

अध्याय १२

श्लोक 334.6

मज्जन्ति पितरस तस्य नरके शाश्वतीः समाः यॊ दविष्याद विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम

majjanti pitarasa tasya narake śāśvatīḥ samāḥ yò daviṣyāda vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harima

हिन्दी अर्थ

देनेवाला नहीं है, जैसा कि भगवान् नारायणकी कथा प्रदान करती है

English

His ancestors sink in hell for endless years who hates the best of the gods, the god Narayana Hari.

अध्याय १२

श्लोक 334.7

कथं नाम भवेद दवेष्य आत्मा लॊकस्य कस्य चित आत्मा हि पुरुषव्याघ्र जञेयॊ विष्णुर इति सथितिः

kathaṃ nāma bhaveda daveṣya ātmā lòkasya kasya cita ātmā hi puruṣavyāghra jañeyò viṣṇura iti sathitiḥ

हिन्दी अर्थ

हरेविंश्वेश्वरस्येह सर्वपापप्रणाशनीम् वासुदेवसहायो य: प्राप्तवाउ्जयमुत्तमम्

English

How could the self of anyone be hated? The self, tiger among men, is to be known as Vishnu; so it stands.

अध्याय १२

श्लोक 334.8

य एष गुरुर अस्माकम ऋषिर गन्धवती सुतः तेनैतत कथितं तात माहात्म्यं परमात्मनः तस्माच छरुतं मया चेदं कथितं च तवानघ

ya eṣa gurura asmākama ṛṣira gandhavatī sutaḥ tenaitata kathitaṃ tāta māhātmyaṃ paramātmanaḥ tasmāca charutaṃ mayā cedaṃ kathitaṃ ca tavānagha

हिन्दी अर्थ

ली, वह वहाँ उन्होंने कोई अदभुत कार्य नहीं किया है

English

This teacher of ours, the sage son of Gandhavati, told this greatness of the Supreme Self; from him I heard this and I have told it to you, sinless one.

अध्याय १२

श्लोक 334.9

कृष्णद्वैपायनं वयासं विद्धि नारायणं परभुम कॊ हय अन्यः पुरुषव्याघ्र महाभारत कृद भवेत धर्मान नानाविधांश चैव कॊ बरूयात तम ऋते परभुम

kṛṣṇadvaipāyanaṃ vayāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ parabhuma kò haya anyaḥ puruṣavyāghra mahābhārata kṛda bhaveta dharmāna nānāvidhāṃśa caiva kò barūyāta tama ṛte parabhuma

हिन्दी अर्थ

त्रैलोक्यनाथो विष्णु: स यथा55सीत् साहुकृत् स वै हिताय श्रेयसे चैव येषामासीज्जनार्दन:

English

Know Krishna Dvaipayana Vyasa to be the lord Narayana. Who else, tiger among men, would be the maker of the Mahabharata, and who would tell the various dharmas except the lord?

अध्याय १२

श्लोक 334.10

वर्ततां ते महायज्ञॊ यथा संकल्पितस तवया संकल्पिताश्वमेधस तवं शरुतधर्मश च तत्त्वतः

vartatāṃ te mahāyajñò yathā saṃkalpitasa tavayā saṃkalpitāśvamedhasa tavaṃ śarutadharmaśa ca tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

सुनकर हमारे तन-मन पवित्र हो गये

English

do not possess efficacy greater than that of Truth. Truth is one un deteriorating Brahma. Truth is the one undeteriorating Penance. Truth is the one undeteriorating sacrifice. Truth is the one undeteriorating Veda. Truth is awake in the Vedas. The fruits attached to Truth have been said to be the highest. From Truth arise Righteousness and Self-restraint. Everything rests on Truth. Truth is the Vedas and their branches. Truth is Knowledge. Truth is the Ordinance. Truth is the observance of vows and fasts. Truth is the Primeval Word Om. Truth is the origin of creatures. Truth is their progeny. It is by Truth that the Wind moves. It is by Truth that the Sun gives heat. It is by Truth that Fire burns. It is on Truth that Heaven rests. Truth is Sacrifice, Penance, Vedas, the utterance of Samans, Mantras, and Saraswati. It hath been heard by us that once on a time Truth and all religious observances were placed on a pair of scales. When both were weighed, that scale on which Truth was, seen to be heavier. There is Truth where Righteousness is. Everything increaseth through Truth. Why, O king, dost thou wish to do an act that is stained with falsehood? Be firm in Truth. Do not act falsely, O monarch! Why wouldst thou falsify thy words 'Give (me),' which thou hast uttered? If thou refusest, O monarch, to accept the fruits that I have given thee of my recitations, thou shalt then have to wander over the world, fallen away from Righteousness! That person who does not give after having promised, and he also that does not accept after having solicited, are both stained with falsehood. It behoveth thee, therefore, not to falsify thy own

अध्याय १२

श्लोक 334.11

एतत तु महद आख्यानं शरुत्वा पारिक्षितॊ नृपः ततॊ यज्ञसमाप्त्य अर्थं करियाः सर्वाः समारभत

etata tu mahada ākhyānaṃ śarutvā pārikṣitò nṛpaḥ tatò yajñasamāptya arthaṃ kariyāḥ sarvāḥ samārabhata

हिन्दी अर्थ

सब्रद्यकै: सुरै: कृत्स्नैरन्यैश्वेव महर्षिभि: अन्यान्य महर्षियोंके लिये भी दुर्लभ है

English

"The king said, 'To fight and protect (subjects) are the duties of Kshatriyas. It is said that Kshatriyas are givers (of presents). How then shall I take anything from thee (in gift)?'

अध्याय १२

श्लोक 334.12

नारायणीयम आख्यानम एतत ते कथितं मया नारदेन पुरा राजन गुरवे मे निवेदितम ऋषीणां पाण्डवानां च शृण्वतॊः कृष्ण भीस्मयॊः

nārāyaṇīyama ākhyānama etata te kathitaṃ mayā nāradena purā rājana gurave me niveditama ṛṣīṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca śṛṇvatòḥ kṛṣṇa bhīsmayòḥ

हिन्दी अर्थ

नूनमेतद्धयनुमतं तस्य देवस्य सूतज

English

"The Brahmana said, 'I never insisted on thee, O king (for accepting anything from me in the first instance). I did not seek thy house. Thyself, coming here, didst solicit me. Why then dost thou not take?'

अध्याय १२

श्लोक 334.13

स हि परमगुरुर भुवनपतिर; धरणिधरः शम नियमनिधिः शरुतिविनयनिधिर दविज परमहितस; तव भवतु गतिर हरिर अमर हितः

sa hi paramagurura bhuvanapatira; dharaṇidharaḥ śama niyamanidhiḥ śarutivinayanidhira davija paramahitasa; tava bhavatu gatira harira amara hitaḥ

हिन्दी अर्थ

यत् प्राद्रवत् पुनर्भूयो नारदो देवसत्तमौ कारण है? यह मुझे बताइये

English

"Dharma said, 'Know ye both that I am Dharma himself. Let there be no dispute between you. Let the Brahmana become endued with the reward attaching to gift, and let the monarch also obtain the merit of

अध्याय १२

श्लोक 334.14

तपसां निधिः सुमहतां महतॊ; यशसश च भाजनम अरिष्टकहा एकान्तिनां शरणदॊ ऽभयदॊ गतिदॊ ऽसतु वः; स मखभागहरस तरिगुणातिगः

tapasāṃ nidhiḥ sumahatāṃ mahatò; yaśasaśa ca bhājanama ariṣṭakahā ekāntināṃ śaraṇadò 'bhayadò gatidò 'satu vaḥ; sa makhabhāgaharasa tariguṇātigaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मिन् यज्ञे वर्तमाने राज्ञ: पारिक्षितस्य वै

English

"Heaven said, 'Know, O great king, that I am Heaven's self in my embodied form, come hither in person. Let this dispute between you cease. You are both equal in respect of the merit or rewards earned.'

अध्याय १२

श्लोक 334.15

तरिगुणातिगश चतुर्पञ्चधरः; पूर्तेष्टयॊश च फलभागहरः विदधाति नित्यम अजितॊ ऽतिबलॊ; गतिम आत्मगा सुकृतिनाम ऋषिणाम

tariguṇātigaśa caturpañcadharaḥ; pūrteṣṭayòśa ca phalabhāgaharaḥ vidadhāti nityama ajitò 'tibalò; gatima ātmagā sukṛtināma ṛṣiṇāma

हिन्दी अर्थ

श्वेतद्वीपातन्निवृत्तेन नारदेन सुर्िणा नारद जब श्वेतद्वीपसे लौट आये, तब उसके बाद उन्होंने क्या किया?

English

"The king said, 'I have no use with Heaven. Go, O Heaven, to the place you have come from. If this learned Brahmana desires to repair to thee, let him take the rewards that I have won (by my acts in life).'

अध्याय १२

श्लोक 334.16

तं लॊकसाक्षिणम अजं पुरुषं; रविवर्णम ईश्वर गतिं बहुशः परनमध्वम एकमतयॊ यतयः; सलिलॊद्भवॊ ऽपि तम ऋषिं परनतः

taṃ lòkasākṣiṇama ajaṃ puruṣaṃ; ravivarṇama īśvara gatiṃ bahuśaḥ paranamadhvama ekamatayò yatayaḥ; salilòdbhavò 'pi tama ṛṣiṃ paranataḥ

हिन्दी अर्थ

बदर्याश्रममागम्य समागम्य च तावृषी

English

"The Brahmana said, 'In my younger days I had, through ignorance, stretched my hand (for acceptance of gifts). At present, however, I recite the Gayatri, observing the duty of abstention, l Why dost thou, O king, tempt me thus, me who have for a long time observed the duty of abstention? I shall myself do

अध्याय १२

श्लोक 334.17

स हि लॊकयॊनिर अमृतस्य पदं; सूक्ष्मं पुराणम अचलं परमम तत सांख्ययॊगिभिर उदारधृतं; बुद्ध्या यतात्मभिर विदितं सततम

sa hi lòkayònira amṛtasya padaṃ; sūkṣmaṃ purāṇama acalaṃ paramama tata sāṃkhyayògibhira udāradhṛtaṃ; buddhyā yatātmabhira viditaṃ satatama

हिन्दी अर्थ

समयतक निवास किया और उन दोनोंसे कौन-सी कथा पूछी? इदं शतसहस्राद्धि भारताख्यानविस्तरात्

English

He is the womb of the world, the abode of nectar, subtle, ancient, unmoving, supreme; held high by Sankhya-yogis, always known by the self-restrained through understanding.

अध्याय १२

श्लोक 335.1

[जनमेजय] शरुतं भगवतस तस्य माहात्म्यं परमात्मनः जन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम महावराह सृष्टा च पिण्डॊत्पत्तिः पुरातनी

[janamejaya] śarutaṃ bhagavatasa tasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ janma dharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakama mahāvarāha sṛṣṭā ca piṇḍòtpattiḥ purātanī

हिन्दी अर्थ

य॑ दृष्टवन्तस्ते साक्षाच्छीवत्साड्कविभूषणम्

English

what my duty is. I do not wish to have any share of the rewards won by thee, O monarch! I am devoted to penances and to study of the

अध्याय १२

श्लोक 335.2

परवृत्तौ च निवृत्तौ च यॊ यथा परिकल्पितः स तथा नः शरुतॊ बरह्मन कथ्यमानस तवयानघ

paravṛttau ca nivṛttau ca yò yathā parikalpitaḥ sa tathā naḥ śarutò barahmana kathyamānasa tavayānagha

हिन्दी अर्थ

आत्मनिष्ठ हो महान् व्रत लेकर बड़ी भारी तपस्या कर रहे थे श्रीवत्सलक्षणौ पूज्यौ जटामण्डलधारिणौ

English

[Janamejaya said:] In action and in withdrawal, how each is ordained, that we have heard, Brahmana, told by you, sinless one.

अध्याय १२

श्लोक 335.3

यच च तत कथितं पूर्वं तवया हयशिरॊ महत हव्यकव्य भुजॊ विष्णॊर उदक पूर्वे महॊदधौ तच च दृष्टं भगवता बरह्मणा परमेष्ठिना

yaca ca tata kathitaṃ pūrvaṃ tavayā hayaśirò mahata havyakavya bhujò viṣṇòra udaka pūrve mahòdadhau taca ca dṛṣṭaṃ bhagavatā barahmaṇā parameṣṭhinā

हिन्दी अर्थ

प्रियभक्तो हि भगवान् परमात्मा द्विजप्रिय:

English

And that great Hayashiras you described, of Vishnu the enjoyer of offerings to gods and ancestors, in the ocean first covered with water, that too was seen by the blessed Brahma Parameshthi.

अध्याय १२

श्लोक 335.4

किं तद उत्पादितं पूर्वं हरिणा लॊकधारिणा रूपं परभावमहताम अपूर्वं धीमतां वर

kiṃ tada utpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lòkadhāriṇā rūpaṃ parabhāvamahatāma apūrvaṃ dhīmatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

ततः स्वयं दर्शितवान् स्वमात्मानं द्विजोत्तम न तत् सम्प्राप्तुते कश्निदृते ह्यावां द्विजोत्तम

English

What was that form produced before by Hari, the bearer of the worlds, a form unprecedented, best of the wise, by the great ones' power?

अध्याय १२

श्लोक 335.5

दृष्ट्वा हि विबुधश्रेष्ठम अपूर्वम अमितौजसम तद अश्वशिरसं पुण्यं बरह्मा किम अकरॊन मुने

dṛṣṭvā hi vibudhaśreṣṭhama apūrvama amitaujasama tada aśvaśirasaṃ puṇyaṃ barahmā kima akaròna mune

हिन्दी अर्थ

आदित्यदग्धसर्वाड्रा अदृश्या: केनचित् क्वचित्

English

Seeing that best of gods, unprecedented, of boundless might, that holy Hayashiras, what did Brahma do, sage?

अध्याय १२

श्लोक 335.6

एतन नः संशयं बरह्मन पुराणज्ञानसंभवम कथयस्वॊत्तम मते महापुरुष निर्मितम पाविताः सम तवया बरह्मन पुण्यां कथयतां कथाम

etana naḥ saṃśayaṃ barahmana purāṇajñānasaṃbhavama kathayasvòttama mate mahāpuruṣa nirmitama pāvitāḥ sama tavayā barahmana puṇyāṃ kathayatāṃ kathāma

हिन्दी अर्थ

हैवं कृत्वा यथान्यायं पित्रयं चक्रे ततः परम् क इज्यते द्विजश्रेष्ठ हैवे पित्रये च कल्पिते

English

This doubt of ours, Brahmana, born of knowledge of the Purana, tell us, wise one, made by the Great Person; we have been purified by you, Brahmana, as you tell the holy story.

अध्याय १२

श्लोक 335.7

[वैषम्पायन] कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेद संमितम जगौ तद भगवान वयासॊ राज्ञॊ धर्मसुतस्य वै

[vaiṣampāyana] kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ veda saṃmitama jagau tada bhagavāna vayāsò rājñò dharmasutasya vai

हिन्दी अर्थ

मर्यादास्थापनार्थ च ततो वचनमुक्तवान्

English

[Vaishampayana said:] I shall tell you all the Purana, equal to the Veda, which the blessed Vyasa sang to the king, Dharma's son.

अध्याय १२

श्लोक 335.8

शरुत्वाश्वशिरसॊ मूर्तिं देवस्य हरि मेधसः उत्पन्न संशयॊ राजा तम एव समचॊदयत

śarutvāśvaśirasò mūrtiṃ devasya hari medhasaḥ utpanna saṃśayò rājā tama eva samacòdayata

हिन्दी अर्थ

त्वमप्यमितविक्रान्त: पाण्डवानां कुलोद्वह: नैव तस्यापरो लोको नायं पार्थिवसत्तम

English

Having heard of the form of the god Hayashiras of Hari's wisdom, the king, a doubt having risen, urged him on.

अध्याय १२

श्लोक 335.9

[युधिस्थिर] यत तद दर्शितवान बरह्मा देवं हयशिरॊ धरम किमर्थं तत समभवद वपुर देवॊपकल्पितम

[yudhisthira] yata tada darśitavāna barahmā devaṃ hayaśirò dharama kimarthaṃ tata samabhavada vapura devòpakalpitama

हिन्दी अर्थ

प्रसंग मेरे गुरु व्यासजीको बताया था

English

[Yudhishthira said:] That form which Brahma showed, the god bearing a horse's head: why did that body, made by the god, come about?

अध्याय १२

श्लोक 335.10

[वयास] यत किं चिद इह लॊके वै देहबद्धं विशां पते सर्वं पञ्चभिर आविष्टं भूतैर ईश्वर बुद्धिजैः

[vayāsa] yata kiṃ cida iha lòke vai dehabaddhaṃ viśāṃ pate sarvaṃ pañcabhira āviṣṭaṃ bhūtaira īśvara buddhijaiḥ

हिन्दी अर्थ

न चाल्पतेजसमृषिं वेझि नारदमव्ययम् देवप्रसादानुगतं व्यक्त तत् तस्य दर्शनम्

English

Vedas, and I have abstained from acceptance.'

अध्याय १२

श्लोक 335.11

ईश्वरॊ हि जगत सरष्टा परभुर नारायणॊ विरात भूतान्तर आत्मा वरदः सगुणॊ निर्गुणॊ ऽपि च भूतप्रलयम अव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम

īśvarò hi jagata saraṣṭā parabhura nārāyaṇò virāta bhūtāntara ātmā varadaḥ saguṇò nirguṇò 'pi ca bhūtapralayama avyaktaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

बदरीमाश्रमं यत् तु नारद: प्राद्रवत् पुनः

English

"The king said, 'If, O Brahmana, thou art really to give me the excellent reward of thy recitation, then let half that reward be mine, thyself taking at the same time half the reward that I myself have won by my acts. Brahmanas are engaged in the duty of acceptance. Persons born in the royal order are engaged in the duty of giving. If thou art not unaware of the duties (laid down for both the orders), let our fruits be equal (according to the suggestion I have made). Or, if thou dost not wish to be my equal in respect of our rewards, take then the whole of the rewards that I may have won. Do take the merit I have won, if thou wishest to show me grace.'

अध्याय १२

श्लोक 335.12

धरण्याम अथ लीनायाम अप्सु चैकार्णवे पुरा जयॊतिर भूते जले चापि लीने जयॊतिषि चानिले

dharaṇyāma atha līnāyāma apsu caikārṇave purā jayòtira bhūte jale cāpi līne jayòtiṣi cānile

हिन्दी अर्थ

बदरिकाश्रमको प्रस्थान किया, इसका क्या कारण है? श्वेतद्वीपान्निवृत्तश्न नारद: परमेछिज:

English

"Bhishma continued, 'At this time, two individuals of very ungainly aspect came there. Each had his arm upon the other's shoulder; both were ill-dressed. They said these words, 'Thou owest me nothing. I really owe thee. If we dispute in this way, here is the king who ruleth individuals. I say truly, thou owest me nothing! Thou speakest falsely. I do owe thee a debt. Both of them, waxing very hot in dispute, then addressed the king, saying, 'See, O monarch, that none of us may become stained with sin.'

अध्याय १२

श्लोक 335.13

वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनॊऽनुगे वयक्ते मनसि संलीने वयक्ते चाव्यक्ततां गते

vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca manò'nuge vayakte manasi saṃlīne vayakte cāvyaktatāṃ gate

हिन्दी अर्थ

कियन्तं कालमवसत् प्रश्नान् कान् पृष्टवांश्च॒ ह

English

" Virupa said, 'I woe my companion, Vikrita, O monarch, the merits of the gift of a cow. I am willing to pay off that debt. This Vikrita, however, refuses to take repayment.' l

अध्याय १२

श्लोक 335.14

अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगते ऽपि च तम एवाभवत सर्वं न पराज्ञायत किं चन

avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate 'pi ca tama evābhavata sarvaṃ na parājñāyata kiṃ cana

हिन्दी अर्थ

किमब्रूतां महात्मानौ नरनारायणावृषी नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे

English

"Vikrita said, 'This Virupa, O monarch, oweth me nothing. He speaks a falsehood with the appearance of truth, O king.'

अध्याय १२

श्लोक 335.15

तमसॊ बरह्म संभूतं तमॊ मूलम ऋतात्मकम तद विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुम आस्थितम

tamasò barahma saṃbhūtaṃ tamò mūlama ṛtātmakama tada viśvabhāvasaṃjñāntaṃ pauruṣīṃ tanuma āsthitama

हिन्दी अर्थ

कृपाप्रसादसे मैं भगवान् नारायणकी यह कथा कह रहा हूँ

English

"The king said, "Tell me, O Virupa, what is that which thou owest thy friend here. It is my resolution to hear thee and then do what is proper.'

अध्याय १२

श्लोक 335.16

सॊ ऽनिरुद्ध इति परॊक्तस तत परधानं परचक्षते तद अव्यक्तम इति जञेयं तरिगुणं नृपसत्तम

sò 'niruddha iti paròktasa tata paradhānaṃ paracakṣate tada avyaktama iti jañeyaṃ tariguṇaṃ nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं दृष्टयवा च हरिमव्ययम् यद् गत्वा दूरमध्वानं क्षेमी पुनरिहागत:

English

"Virupa said, 'Hear attentively, O king, all the circumstances in detail, about how I owe my companion, viz., this Vikrita, O ruler of men. This Vikrita had, in bygone days, for the sake of winning merit, O sinless one, given away an auspicious cow, O royal sage, unto a Brahmana devoted to penances as the study of the Vedas. Going unto him, O king, I begged of him the reward of that act. With a pure heart, Vikrita made a gift to me of that reward. I then, for my purification, did some good acts. I also purchased two kapila cows with calves, both of which used to yield large quantities of milk. I then made a present, according to due rites and with proper devotion, of those two cows unto a poor Brahmana living by the Unchha 2 method. Having formerly accepted the gift from my companion, I desire, O lord, even here, to give him return twice the reward! 3 The circumstances being such, O tiger among men, who amongst us two shall be innocent and who guilty (according to your judgment)? Disputing with each other about this, we have both come to thee, O monarch! Whether thou judgest rightly or wrongly, establish both of us in peace. If this my companion does not wish to take

अध्याय १२

श्लोक 335.17

विद्या सहायवान देवॊ विष्वक्सेनॊ हरिः परभुः अप्स्व एव शयनं चक्रे निद्रा यॊगम उपागतः जगतश चिन्तयन सृष्टिं चित्रा बहुगुणॊद्भवाम

vidyā sahāyavāna devò viṣvaksenò hariḥ parabhuḥ apsva eva śayanaṃ cakre nidrā yògama upāgataḥ jagataśa cintayana sṛṣṭiṃ citrā bahuguṇòdbhavāma

हिन्दी अर्थ

मार्ग तै करके पुनः यहाँ सकुशल कैसे लौट आया?

English

The god, joined with knowledge as helper, Vishvaksena Hari, the lord, made his bed in the waters alone, entered into yogic sleep, thinking of creation of the world, varied and born of many qualities.

अध्याय १२

श्लोक 335.18

तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महान आत्मगुणः समृतः अहंकारस ततॊ जातॊ बरह्मा शुभचतुर्मुखः हिरण्यगर्भॊ भगवान सर्वलॊकपितामहः

tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahāna ātmaguṇaḥ samṛtaḥ ahaṃkārasa tatò jātò barahmā śubhacaturmukhaḥ hiraṇyagarbhò bhagavāna sarvalòkapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

निपपात च खात् तूर्ण विशालां बदरीमनु ही आकाशसे नीचे उतर पड़े

English

As he thought of creation, the great quality of the self is remembered; from it ego was born, Brahma the auspicious four-faced, Hiranyagarbha, the blessed, grandfather of all worlds.

अध्याय १२

श्लोक 335.19

पद्मे ऽनिरुद्धात संभूतस तदा पद्मनिभेक्षणः सहस्रपत्रे दयुतिमान उपविष्टः सनातनः

padme 'niruddhāta saṃbhūtasa tadā padmanibhekṣaṇaḥ sahasrapatre dayutimāna upaviṣṭaḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

तपश्चरन्तौ सुमहदात्मनिष्ठौ महाव्रतौ

English

In the lotus, born of Aniruddha, then lotus-eyed, radiant, seated on the thousand-petalled lotus, the eternal one.

अध्याय १२

श्लोक 335.20

ददृशे ऽदभुतसंकाशे लॊकान आपॊ मयान परभुः सत्त्वस्थः परमेष्ठी स ततॊ भूतगणान सृजत

dadṛśe 'dabhutasaṃkāśe lòkāna āpò mayāna parabhuḥ sattvasthaḥ parameṣṭhī sa tatò bhūtagaṇāna sṛjata

हिन्दी अर्थ

व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजी तथा मुष्कचतुष्किणौ

English

He saw the world made of water, of wonderful appearance; the lord Parameshthi, standing in sattva, then created hosts of beings.

अध्याय १२

श्लोक 335.21

पूर्वम एव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांसु सप्रभे नारायण कृतौ बिन्दुव अपाम आस्तां गुणॊत्तरौ

pūrvama eva ca padmasya patre sūryāṃsu saprabhe nārāyaṇa kṛtau binduva apāma āstāṃ guṇòttarau

हिन्दी अर्थ

स्वास्यौ पृथुललाटौ च सुभ्रू सुहनुनासिकौ सदोगतास्तत्र ये वै सर्वभूतनमस्कृता:

English

And before, on a lotus leaf bright as the sun's rays, two drops of water made by Narayana, excellent in quality, existed.

अध्याय १२

श्लोक 335.22

ताव अपश्यत स भगवान अनादि निधनॊ ऽचयुतः एकस तत्राभवद बिन्दुर मध्व आभॊ रुचिरप्रभः

tāva apaśyata sa bhagavāna anādi nidhanò 'cayutaḥ ekasa tatrābhavada bindura madhva ābhò ruciraprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

इति संचिन्त्य मनसा कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्

English

The blessed one, beginningless and endless, unfallen, saw them. One drop there was honey-coloured, of lovely radiance.

अध्याय १२

श्लोक 335.23

स तामसॊ मधुर जातस तदा नारायणाज्ञया कथिनस तव अपरॊ बिन्दुः कैतभॊ राजसस तु सः

sa tāmasò madhura jātasa tadā nārāyaṇājñayā kathinasa tava aparò binduḥ kaitabhò rājasasa tu saḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तौ तपसां वासौ यशसां तेजसामपि पश्चान्नारदमव्यग्रौ पाद्यार््याभ्याम थार्चत:

English

That tamasic one became Madhu then, by Narayana's command; the other, hard drop, Kaitabha, was rajasic.

अध्याय १२

श्लोक 335.24

ताव अभ्यधावतां शरेष्ठौ तमॊ रज गुणान्वितौ बलबन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ

tāva abhyadhāvatāṃ śareṣṭhau tamò raja guṇānvitau balabantau gadāhastau padmanālānusāriṇau

हिन्दी अर्थ

तेषु तत्रोपविष्टेषु स देशोडभिव्यराजत

English

Those two best ones, joined with tamas and rajas, strong, mace in hand, ran following the lotus stalk.

अध्याय १२

श्लोक 335.25

ददृशाते ऽरविन्दस्थं बरह्माणम अमितप्रभम सृजन्तं परथमं वेदांश चतुरश चारु विग्रहान

dadṛśāte 'ravindasthaṃ barahmāṇama amitaprabhama sṛjantaṃ parathamaṃ vedāṃśa caturaśa cāru vigrahāna

हिन्दी अर्थ

अपीदानीं स भगवान् परमात्मा सनातन: कारणरूप सनातन परमात्मा भगवान्का दर्शन कर लिया?

English

They saw Brahma of boundless radiance seated on the lotus, creating first the four Vedas of lovely form.

अध्याय १२

श्लोक 335.26

ततॊ विग्रहवन्तौ तौ वेदान दृष्ट्वासुरॊत्तमौ सहसा जगृहतुर वेदान बरह्मणः पश्यतस तदा

tatò vigrahavantau tau vedāna dṛṣṭvāsuròttamau sahasā jagṛhatura vedāna barahmaṇaḥ paśyatasa tadā

हिन्दी अर्थ

अद्यापि चैनं पश्यामि युवां पश्चन् सनातनौ

English

Then those two best of asuras, seeing the Vedas embodied, suddenly seized the Vedas as Brahma watched.

अध्याय १२

श्लोक 335.27

अथ तौ दानव शरेष्ठौ वेदान गृह्य सनातनान रसां विविशतुस तूर्णम उदक पूर्वे महॊदधौ

atha tau dānava śareṣṭhau vedāna gṛhya sanātanāna rasāṃ viviśatusa tūrṇama udaka pūrve mahòdadhau

हिन्दी अर्थ

तैर्लक्षणैरुपेतौ हि व्यक्तरूपधरौ युवाम् सदृशस्टत्रिषु लोकेषु ऋते धर्मात्मजौ युवाम्

English

Then those two best of danavas, taking the eternal Vedas, quickly entered the nether world in the ocean first covered with water.

अध्याय १२

श्लोक 335.28

ततॊ हृतेषु वेदेषु बरह्मा कश्मलम आविशत ततॊ वचनम ईशानं पराह वेदैर विनाकृतः

tatò hṛteṣu vedeṣu barahmā kaśmalama āviśata tatò vacanama īśānaṃ parāha vedaira vinākṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

और श्रीमें उन्हीं परमेश्वरके समान हो

English

When the Vedas were taken, Brahma fell into confusion; then, deprived of the Vedas, he spoke to the lord:

अध्याय १२

श्लोक 335.29

वेदा मे परमं चक्षुर वेदा मे परमं बलम वेदा मे परमं धाम वेदा मे बरह्म चॊत्तमम

vedā me paramaṃ cakṣura vedā me paramaṃ balama vedā me paramaṃ dhāma vedā me barahma còttamama

हिन्दी अर्थ

प्रादुर्भावाश्ष कथिता भविष्या इह ये यथा प्रतिबुद्धा श्व ते सर्वे भक्ताश्न पुरुषोत्तमम्

English

"The Vedas are my supreme eye, the Vedas my supreme strength, the Vedas my supreme abode, the Vedas my highest Brahman.

अध्याय १२

श्लोक 335.30

मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलाद इतः अन्धकारा हि मे लॊका जाता वेदैर विनाकृताः वेदान ऋते हि किं कुर्यां लॊकान वै सरष्टुम उद्यतः

mama vedā hṛtāḥ sarve dānavābhyāṃ balāda itaḥ andhakārā hi me lòkā jātā vedaira vinākṛtāḥ vedāna ṛte hi kiṃ kuryāṃ lòkāna vai saraṣṭuma udyataḥ

हिन्दी अर्थ

हेतुश्नाज्ञा विधानं च तत्त्वं चैव महायशा: भगवान् ही हेतु, आज्ञा, विधि और तत्त्वरूप हैं

English

All my Vedas have been taken by force by two danavas; the worlds, deprived of the Vedas, have become dark to me. Without the Vedas what shall I do, set to create the worlds?

अध्याय १२

श्लोक 335.31

अहॊ बत महद दुःखं वेद नाशनजं मम पराप्तं दुनॊति हृदयं तीव्रशॊकाय रन्धयन

ahò bata mahada duḥkhaṃ veda nāśanajaṃ mama parāptaṃ dunòti hṛdayaṃ tīvraśòkāya randhayana

हिन्दी अर्थ

तेज इत्यभिविख्यातं स्वयंभासावभासितम्

English

Ah, great sorrow born of the loss of the Veda has come upon me; it torments my heart, kindling fierce grief.

अध्याय १२

श्लोक 335.32

कॊ हि शॊकार्णवे मग्नं माम इतॊ ऽदय समुद्धरेत वेदांस तान आनयेन नस्तान कस्य चाहं परियॊ भवे

kò hi śòkārṇave magnaṃ māma itò 'daya samuddhareta vedāṃsa tāna ānayena nastāna kasya cāhaṃ pariyò bhave

हिन्दी अर्थ

एतया शुभया बुद्धया नैछिकं व्रतमास्थित: कल्याणमयी बुद्धिके द्वारा वे नैप्ठिक व्रतका आश्रय लेकर स्थित हैं

English

Who would raise me, sunk in the ocean of grief, from here today, bring back the lost Vedas? To whom shall I be dear?"

अध्याय १२

श्लोक 335.33

इत्य एवं भासमानस्य बरह्मणॊ नृपसत्तम हरेः सतॊत्रार्थम उद्भूता बुद्धिर बुद्धिमतां वर ततॊ जगौ परं जप्यं साञ्जलि परग्रहः परभुः

itya evaṃ bhāsamānasya barahmaṇò nṛpasattama hareḥ satòtrārthama udbhūtā buddhira buddhimatāṃ vara tatò jagau paraṃ japyaṃ sāñjali paragrahaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

न वायुर्वाति देवेशे तपश्चरति दुश्वरम्

English

While Brahma spoke thus, best of kings, a thought arose in him, best of the wise, to praise Hari; then the lord with joined palms sang the supreme prayer.

अध्याय १२

श्लोक 335.34

नमस ते बरह्म हृदयनमस ते मम पूर्वज लॊकाद य भुवन शरेष्ठ सांख्ययॊगनिधे विभॊ

namasa te barahma hṛdayanamasa te mama pūrvaja lòkāda ya bhuvana śareṣṭha sāṃkhyayòganidhe vibhò

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिके समीप यह लौकिक वायु भी नहीं चलती है यद् ब्रह्मा ऋषयश्चैव स्वयं पशुपतिश्न यत्

English

"Homage to you, heart of Brahman; homage to you, my elder; best of the world's support, treasury of Sankhya and yoga, lord,

अध्याय १२

श्लोक 335.35

वयक्ताव्यक्त कराचिन्त्य कषेमं पन्थानम आस्थित विश्वभुक सर्वभूतानाम अन्तरात्मन्न अयॊनिज

vayaktāvyakta karācintya kaṣemaṃ panthānama āsthita viśvabhuka sarvabhūtānāma antarātmanna ayònija

हिन्दी अर्थ

कृत्स्नं तु तस्य देवस्य चरणावुपतिष्ठति

English

maker of the manifest and unmanifest, inconceivable, standing on the path of welfare, enjoyer of the universe, inner self of all beings, unborn,

अध्याय १२

श्लोक 335.36

अहं परसादजस तुभ्यं लॊकधाम्ने सवयम्भुवे तवत्तॊ मे मानसं जन्म परथमं दविज पूजितम

ahaṃ parasādajasa tubhyaṃ lòkadhāmne savayambhuve tavattò me mānasaṃ janma parathamaṃ davija pūjitama

हिन्दी अर्थ

ता: सर्वा: शिरसा देव: प्रतिगृह्नाति वै स्‍्वयम् क्रियाएँ समर्पित की जाती हैं, उन सबको वे भगवान् स्वयं शिरोधार्य करते हैं

English

I am born of your grace, self-born abode of the world; from you came my first mind-born birth, honoured by the twice-born.

अध्याय १२

श्लोक 335.37

चाक्षुषं वै दवितीयं मे जन्म चासीत पुरातनम तवत्प्रसादाच च मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत

cākṣuṣaṃ vai davitīyaṃ me janma cāsīta purātanama tavatprasādāca ca me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahata

हिन्दी अर्थ

विद्यते त्रिषु लोकेषु ततो5स्यैकान्तिकं गत:

English

My second old birth was from the eye; by your grace my third great birth was from speech.

अध्याय १२

श्लोक 335.38

तवत्तः शरवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभॊ नासिक्यं चापि मे जन्म तवत्तः पञ्चमम उच्यते

tavattaḥ śaravaṇajaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibhò nāsikyaṃ cāpi me janma tavattaḥ pañcamama ucyate

हिन्दी अर्थ

आसिपष्ये तत्परो भूत्वा युवाभ्यां सह नित्यश: नहितं दृष्टवान् कश्चित् पद्मययोनिरपि स्वयम्

English

My fourth birth, lord, was from the ear from you; and my fifth birth, from the nose, is said to be from you.

अध्याय १२

श्लोक 335.39

अन्दजं चापि मे जन्म तवत्तः सस्थं विनिर्मितम इदं च सप्तमं जन्म पद्मजं मे ऽमितप्रभ

andajaṃ cāpi me janma tavattaḥ sasthaṃ vinirmitama idaṃ ca saptamaṃ janma padmajaṃ me 'mitaprabha

हिन्दी अर्थ

नारहैतद्धि नौ सत्यं वचनं समुदाह्मतम्

English

My sixth birth, from the egg, was made by you, and this seventh birth is lotus-born, of boundless radiance.

अध्याय १२

श्लोक 335.40

सर्गे सर्गे हय अहं पुत्रस तव तरिगुण वर्जितः परथितः पुन्दरीकाक्ष परधानगुणकल्पितः

sarge sarge haya ahaṃ putrasa tava tariguṇa varjitaḥ parathitaḥ pundarīkākṣa paradhānaguṇakalpitaḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरा कोई नहीं पहुँच सकता

English

In every creation I am your son, free of the three qualities, famed, lotus-eyed one, made of the chief qualities.

अध्याय १२

श्लोक 335.41

तवम ईश्वर सवभावश च सवयम्भूः पुरुषॊत्तमः तवया विनिर्मितॊ ऽहं वै वेद चक्षुर वयॊतिगः

tavama īśvara savabhāvaśa ca savayambhūḥ puruṣòttamaḥ tavayā vinirmitò 'haṃ vai veda cakṣura vayòtigaḥ

हिन्दी अर्थ

भी कान्ति है, जहाँ भगवान् विराज रहे हैं क्षमा क्षमावतां श्रेष्ठ यया भूमिस्तु युज्यते

English

You are the lord, self-existent, Supreme Person; I was made by you, the eye of the Veda, going in light.

अध्याय १२

श्लोक 335.42

ते मे वेदा हृताश चक्षुर अन्धॊ जातॊ ऽसमि जागृहि ददस्व चक्षुषी मह्यं परियॊ ऽहं ते परियॊ ऽसि मे

te me vedā hṛtāśa cakṣura andhò jātò 'sami jāgṛhi dadasva cakṣuṣī mahyaṃ pariyò 'haṃ te pariyò 'si me

हिन्दी अर्थ

क्षमाकी उत्पत्ति हुई है, जिससे पृथ्वीका संयोग होता है

English

Those Vedas of mine are taken; I am blind of eye; wake! Give me eyes; I am dear to you and you are dear to me."

अध्याय १२

श्लोक 335.43

एवं सतुतः स भगवान पुरुषः सर्वतॊ मुखः जहौ निद्राम अथ तदा वेद कार्यार्थम उद्यतः ऐश्वरेण परयॊगेण दवितीयां तनुम आस्थितः

evaṃ satutaḥ sa bhagavāna puruṣaḥ sarvatò mukhaḥ jahau nidrāma atha tadā veda kāryārthama udyataḥ aiśvareṇa parayògeṇa davitīyāṃ tanuma āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

आपो हि तेन युज्यन्ते द्रवरत्वं प्राप्तुवन्ति च जलके साथ संयोग है और जिसके कारण जल द्रवीभूत होता है

English

Thus praised, the blessed Person facing every side gave up sleep and, bent on the Veda's work, by lordly power took a second body.

अध्याय १२

श्लोक 335.44

सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस तदा कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानाम आलयं परभुः

sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhasa tadā kṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānāma ālayaṃ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

येन संयुज्यते सूर्यस्ततो लोके विराजते

English

Becoming one with a fine-nosed body, moon-bright, the lord made a white horse's head, the abode of the Vedas.

अध्याय १२

श्लोक 335.45

तस्य मूर्धा समभवद दयैः सनक्षत्र तारका केशाश चास्याभवन दीर्घा रवेर अंशुसमप्रभाः

tasya mūrdhā samabhavada dayaiḥ sanakṣatra tārakā keśāśa cāsyābhavana dīrghā ravera aṃśusamaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

येन सम युज्यते वायुस्ततो लोकान् विवात्यसौ उससे संयुक्त होनेके कारण ही वे सम्पूर्ण लोकोंमें प्रवाहित होते हैं

English

Its head became heaven with the stars and planets; its long hair became bright as the sun's rays.

अध्याय १२

श्लोक 335.46

कर्णावकाश पाताले ललातं भूतधारिणी गङ्गा सरस्वती पुण्या भरुवाव आस्तां महानदी

karṇāvakāśa pātāle lalātaṃ bhūtadhāriṇī gaṅgā sarasvatī puṇyā bharuvāva āstāṃ mahānadī

हिन्दी अर्थ

आकाशं युज्यते येन ततस्तिष्ठत्यसंवृतम्

English

Its ear-cavities were the nether worlds, its forehead the earth-bearer; Ganga and Sarasvati, the holy great river, were its brows.

अध्याय १२

श्लोक 335.47

चक्षुषी सॊमसूर्यौ ते नासा संध्या पुनः समृता ओंकारस तव अथ संस्कारॊ विद्युज्जिह्वा च निर्मिता

cakṣuṣī sòmasūryau te nāsā saṃdhyā punaḥ samṛtā oṃkārasa tava atha saṃskārò vidyujjihvā ca nirmitā

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा येन संयुक्त: प्रकाशगुणधारण: मनसे संयुक्त होकर ही चन्द्रमा प्रकाश-गुणको धारण करता है

English

The eyes were the moon and sun, the nose twilight; Om was the refinement, and the lightning-tongue was made.

अध्याय १२

श्लोक 335.48

दन्ताश च पितरॊ राजन सॊमपा इति विश्रुताः गॊलॊकॊ बरह्मलॊकश च ओष्ठाव आस्तां महात्मनः गरीवा चास्याभवद राजन कालरात्रिर गुणॊत्तरा

dantāśa ca pitarò rājana sòmapā iti viśrutāḥ gòlòkò barahmalòkaśa ca oṣṭhāva āstāṃ mahātmanaḥ garīvā cāsyābhavada rājana kālarātrira guṇòttarā

हिन्दी अर्थ

विद्यासहायो यत्रास्ते भगवान् हव्यकव्यभुक्

English

The teeth, O king, were the ancestors, called Soma-drinkers; the world of cows and the world of Brahma were the lips of the great soul; its neck, O king, was Kalaratri, of the best qualities.

अध्याय १२

श्लोक 335.49

एतद धयशिरः कृत्वा नाना मूर्तिभिर आवृतम अन्तर्दधे स विश्वेशॊ विवेश च रसां परभुः

etada dhayaśiraḥ kṛtvā nānā mūrtibhira āvṛtama antardadhe sa viśveśò viveśa ca rasāṃ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

विराजमान हैं, वह वेदसंज्ञक स्थान सद्भूतोत्पादक कहलाता है तेषां वै क्षेममध्वानं गच्छतां द्विजसत्तम

English

Having made this Hayashiras covered with many forms, the lord of the universe vanished and entered the nether world.

अध्याय १२

श्लोक 335.50

रसां पुनः परविष्टश च यॊगं परमम आस्थितः शैक्षं सवरं समास्थाय ओम इति परसृजत सवरम

rasāṃ punaḥ paraviṣṭaśa ca yògaṃ paramama āsthitaḥ śaikṣaṃ savaraṃ samāsthāya oma iti parasṛjata savarama

हिन्दी अर्थ

तस्मादपि च निर्मुक्ता अनिरुद्धतनौ स्थिता: प्रद्युम्नाच्चापि निर्मुक्ता जीव॑ संकर्षणं तत:

English

Entered again into the nether world and established in supreme yoga, taking the voice of the phonetic rule, he uttered the sound Om.

अध्याय १२

श्लोक 335.51

सस्वरः सानुनादी च सर्वगः सनिग्ध एव च बभूवान्तर्मही भूतः सर्वभूतगुणॊदितः

sasvaraḥ sānunādī ca sarvagaḥ sanigdha eva ca babhūvāntarmahī bhūtaḥ sarvabhūtaguṇòditaḥ

हिन्दी अर्थ

जीवस्वरूप संकर्षणमें प्रविष्ट होते हैं

English

Resonant with echo, all-pervading and smooth, it became immersed in the earth, risen with the qualities of all beings.

अध्याय १२

श्लोक 335.52

ततस ताव असुरौ कृत्वा वेदान समयबन्धनान रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस ततॊ दरुतौ

tatasa tāva asurau kṛtvā vedāna samayabandhanāna rasātale vinikṣipya yataḥ śabdasa tatò darutau

हिन्दी अर्थ

ततस्त्रैगुण्यहीनास्ते परमात्मानमञज्जसा सर्वावासं वासुदेवं क्षेत्रज्ञं विद्धि तत्त्वतः

English

Then those two asuras, having bound the Vedas by agreement and cast them in the nether world, ran swiftly from where the sound was.

अध्याय १२

श्लोक 335.53

एतस्मिन्न अन्तरे राजन देवॊ हयशिरॊधरः जग्राह वेदान अखिलान रसातल गतान हरिः परादाच च बरह्मणे भूयस ततः सवां परकृतिं गतः

etasminna antare rājana devò hayaśiròdharaḥ jagrāha vedāna akhilāna rasātala gatāna hariḥ parādāca ca barahmaṇe bhūyasa tataḥ savāṃ parakṛtiṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

एकान्तभावोपगता वासुदेव॑ विशन्ति ते

English

In the meantime, O king, the god bearing Hayashiras, Hari, took all the Vedas gone to the nether world and gave them back to Brahma, and then returned to his own nature.

अध्याय १२

श्लोक 335.54

सथापयित्वा हयशिरश उदक पूर्वे महॊदधौ वेदानाम आलयश चापि बभूवाश्वशिरास ततः

sathāpayitvā hayaśiraśa udaka pūrve mahòdadhau vedānāma ālayaśa cāpi babhūvāśvaśirāsa tataḥ

हिन्दी अर्थ

रम्यां विशालामाश्रित्य तप उग्र॑ समास्थितौ भविष्यन्ति त्रिलोकस्थास्तेषां स्वतीत्यथो द्विज

English

Having placed Hayashiras in the ocean covered with water, he became the abode of the Vedas, Ashvashiras.

अध्याय १२

श्लोक 335.55

अथ किं चिद अपश्यन्तौ दानवौ मधु कैतभौ पुनर आजग्मतुस तत्र वेगितौ पस्यतां च तौ यत्र वेदा विनिक्षिप्तास तत सथानं शून्यम एव च

atha kiṃ cida apaśyantau dānavau madhu kaitabhau punara ājagmatusa tatra vegitau pasyatāṃ ca tau yatra vedā vinikṣiptāsa tata sathānaṃ śūnyama eva ca

हिन्दी अर्थ

हैं, उनका सदा ही परम मंगल हो--यही हमारी इस तपस्याका उद्देश्य है

English

Then the danavas Madhu and Kaitabha, seeing nothing, came back there swiftly; and the place where the Vedas had been cast, as they looked, was empty.

अध्याय १२

श्लोक 335.56

तत उत्तमम आस्थाय वेगं बलवतां वरौ पुनर उत्तस्थतुः शीघ्रं रसानाम आलयात तदा ददृशाते च पुरुषं तम एवादि करं परभुम

tata uttamama āsthāya vegaṃ balavatāṃ varau punara uttasthatuḥ śīghraṃ rasānāma ālayāta tadā dadṛśāte ca puruṣaṃ tama evādi karaṃ parabhuma

हिन्दी अर्थ

आस्थिताभ्यां सर्वकृच्छूं व्रतं सम्यगनुत्तमम् समागतो भगवता संजल्पं कृतवांस्तथा

English

Then, best of the strong, taking the greatest speed, they rose again quickly from the abode of the nether waters and saw that same primal Person, the lord,

अध्याय १२

श्लोक 335.57

शवेतं चन्द्र विशुद्धाभम अनिरुद्ध तनौ सथितम भूयॊ ऽपय अमितविक्रान्तं निद्रा यॊगम उपागतम

śavetaṃ candra viśuddhābhama aniruddha tanau sathitama bhūyò 'paya amitavikrāntaṃ nidrā yògama upāgatama

हिन्दी अर्थ

नारद: प्राउ्जलिर्भूत्वा नारायणपरायण:

English

white, pure as the moon, established in the body of Aniruddha, of boundless prowess again, entered into yogic sleep,

अध्याय १२

श्लोक 335.58

आत्मप्रमाण रचिते अपाम उपरि कल्पिते शयने नागभॊगाद्ये जवालामालासमावृते

ātmapramāṇa racite apāma upari kalpite śayane nāgabhògādye javālāmālāsamāvṛte

हिन्दी अर्थ

दिव्यं वर्षसहसत्रं हि नरनारायणाश्रमे तमेवाभ्यर्चयन् देव॑ं नरनारायणो च तौ

English

on a couch of the serpent's coils made by himself, laid above the water and surrounded by garlands of flame,

अध्याय १२

श्लोक 335.59

निष्कल्मसेन सत्त्वेन संपन्नं रुचिरप्रभम तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासम अमुञ्चताम

niṣkalmasena sattvena saṃpannaṃ ruciraprabhama taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsama amuñcatāma

हिन्दी अर्थ

चतुश्नत्वारिंशदधिकत्रिशततमो5 ध्याय:

English

endowed with spotless sattva, of lovely radiance. Seeing him, the two lords of danavas gave a great laugh.

अध्याय १२

श्लोक 335.60

ऊचतुश च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ अयं स पुरुषः शवेतः शेते निद्राम उपागतः

ūcatuśa ca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau ayaṃ sa puruṣaḥ śavetaḥ śete nidrāma upāgataḥ

हिन्दी अर्थ

हैवतं च परो यज्ञ: परमात्मा सनातन:

English

They, entered by rajas and tamas, said: "This white Person lies asleep.

अध्याय १२

श्लोक 335.61

अनेन नूनं वेदानां कृतम आहरणं रसात कस्यैष कॊ नु खल्व एष किं च सवपिति भॊगवान

anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtama āharaṇaṃ rasāta kasyaiṣa kò nu khalva eṣa kiṃ ca savapiti bhògavāna

हिन्दी अर्थ

है; क्योंकि देवकर्म उत्तम यज्ञ है और यज्ञ सनातन परमात्माका स्वरूप है तस्माच्च प्रसृत:ः पूर्व ब्रह्मा लोकपितामह:

English

Surely by him the Vedas were taken from the nether world. Whose is he? Who is this? And why does the blessed one sleep?"

अध्याय १२

श्लोक 335.62

इत्य उच्चारित वाक्यौ तौ बॊधयाम आसतुर हरिम युद्धार्थिनौ तु विज्ञाय विबुद्धः पुरुषॊत्तमः

itya uccārita vākyau tau bòdhayāma āsatura harima yuddhārthinau tu vijñāya vibuddhaḥ puruṣòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

अहं संकल्पजस्तस्य पुत्र: प्रथमकल्पित:

English

Having spoken these words, they woke Hari; understanding them as wanting battle, the Supreme Person awoke.

अध्याय १२

श्लोक 335.63

निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततॊ युद्धे मनॊ दधे अथ युद्धं समभवत तयॊर नारायणस्य च

nirīkṣya cāsurendrau tau tatò yuddhe manò dadhe atha yuddhaṃ samabhavata tayòra nārāyaṇasya ca

हिन्दी अर्थ

एवं स एव भगवान् पिता माता पितामह: (देवताओं) नें पुत्रों (अग्निष्वात्त- आदि) का पूजन किया

English

Looking at those two lords of asuras, he then set his mind on battle. Then battle took place between them and Narayana.

अध्याय १२

श्लोक 335.64

रजस तमॊ विष्ट तनू ताव उभौ मधु कैतभौ बरह्मणॊपचितिं कुर्वञ जघान मधुसूदनः

rajasa tamò viṣṭa tanū tāva ubhau madhu kaitabhau barahmaṇòpacitiṃ kurvaña jaghāna madhusūdanaḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्ते मन्त्रदा: पुत्रा: पितृत्वमुपपेदिरे

English

Both Madhu and Kaitabha, their bodies entered by rajas and tamas, were slain by Madhusudana, as a service to Brahma.

अध्याय १२

श्लोक 335.65

ततस तयॊर वधेनाशु वेदापहरणेन च शॊकापनयनं चक्रे बरह्मणः पुरुषॊत्तमः

tatasa tayòra vadhenāśu vedāpaharaṇena ca śòkāpanayanaṃ cakre barahmaṇaḥ puruṣòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

इसीसे वे मन्त्रदाता पुत्र पितृभावको प्राप्त हुए पुत्राश्न पितरश्वैव परस्परमपूजयन्

English

Then, by their quick killing and the recovery of the Vedas, the Supreme Person removed Brahma's grief.

अध्याय १२

श्लोक 335.66

ततः परिवृतॊ बरह्मा हतारिर वेद सत्कृतः निर्ममे स तदा लॊकान कृत्स्नान सथावरजङ्गमान

tataḥ parivṛtò barahmā hatārira veda satkṛtaḥ nirmame sa tadā lòkāna kṛtsnāna sathāvarajaṅgamāna

हिन्दी अर्थ

शुद्धात्मा पुरुषोंको निश्चय ही पहलेसे ही ज्ञात रही होगी

English

Then Brahma, surrounded and honoured with the Vedas, his enemies slain, created all worlds, moving and unmoving.

अध्याय १२

श्लोक 335.67

दत्त्वा पितामहायाग्र्यां बुद्धिं लॊकविसर्गिकीम तत्रैवान्तर्दधे देवॊ यत एवागतॊ हरिः

dattvā pitāmahāyāgryāṃ buddhiṃ lòkavisargikīma tatraivāntardadhe devò yata evāgatò hariḥ

हिन्दी अर्थ

गोविन्द उज्जहाराशु वाराहं रूपमास्थित: शीघ्रतापूर्वक इसका उद्धार किया था

English

Having given the grandfather the foremost understanding for creating the worlds, the god vanished there, back to where Hari had come from.

अध्याय १२

श्लोक 335.68

तौ दानवौ हरिर हत्वा कृत्वा हयशिरस तनुम पुनः परवृत्ति धर्मार्थं ताम एव विदधे तनुम

tau dānavau harira hatvā kṛtvā hayaśirasa tanuma punaḥ paravṛtti dharmārthaṃ tāma eva vidadhe tanuma

हिन्दी अर्थ

जलकर्दमलिप्ताड़ो लोककार्यार्थमुद्यत:

English

Having slain those two danavas and made the Hayashiras body, Hari again took that same body for the dharma of action.

अध्याय १२

श्लोक 335.69

एवम एष महाभागॊ बभूवाश्वशिरा हरिः पौराणम एतद आख्यातं रूपं वरदम ऐश्वरम

evama eṣa mahābhāgò babhūvāśvaśirā hariḥ paurāṇama etada ākhyātaṃ rūpaṃ varadama aiśvarama

हिन्दी अर्थ

ही लोकहितका कार्य करनेके लिये उद्यत हुए दंष्टाविलग्नांस्त्रीनू पिण्डान् विधाय सहसा प्रभु:

English

Thus the greatly fortunate Hari became Ashvashiras; this ancient lordly boon-giving form has been told.

अध्याय १२

श्लोक 335.70

यॊ हय एतद बराह्मणॊ नित्यं शृणुयाद धारयेत वा न तस्याध्ययनं नाशम उपगच्छेत कदा चन

yò haya etada barāhmaṇò nityaṃ śṛṇuyāda dhārayeta vā na tasyādhyayanaṃ nāśama upagaccheta kadā cana

हिन्दी अर्थ

यस्य चिन्तयतः सद्यः पितृकार्यविधीन् परान् अश्रिता धरणीं पिण्डास्तस्मात् पितर एव ते

English

The brahmana who always hears or bears this, his study will never go to loss.

अध्याय १२

श्लोक 335.71

आराध्य तपसॊग्रेण देवं हर शिरॊधरम पञ्चालेन करमः पराप्तॊ रामेण पथि देशिते

ārādhya tapasògreṇa devaṃ hara śiròdharama pañcālena karamaḥ parāptò rāmeṇa pathi deśite

हिन्दी अर्थ

भवन्तु पितरो लोके मया सृष्टा: सनातना:

English

Having worshipped by fierce austerity the god who bears the head of Hara, the order was gained by Panchala, Rama pointing the way.

अध्याय १२

श्लोक 335.72

एतद धयशिरॊ राजन्न आख्यानं तव कीर्तितम पुराणं वेद समितं यन मां तवं परिपृच्छसि

etada dhayaśirò rājanna ākhyānaṃ tava kīrtitama purāṇaṃ veda samitaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi

हिन्दी अर्थ

को वा मम पिता लोके अहमेव पितामह: इत्येतदुक्त्वा वचनं देवदेवो वृषाकपि:

English

This account of Hayashiras, O king, has been told to you, the Purana equal to the Veda, which you asked me.

अध्याय १२

श्लोक 335.73

यां याम इच्छेत तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ कव चित तां तां कुर्याद विकुर्वाणः सवयम आत्मानम आत्मना

yāṃ yāma iccheta tanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kava cita tāṃ tāṃ kuryāda vikurvāṇaḥ savayama ātmānama ātmanā

हिन्दी अर्थ

आत्मानं पूजयित्वैव तत्रैवादर्शनं गत:

English

Whatever body the god wishes to take at any time in the course of his work, he takes it, transforming himself by himself.

अध्याय १२

श्लोक 335.74

एष वेद निधिः शरीमान एष वै तपसॊ निधिः एष यॊगश च सांख्यं च बरह्म चाग्र्यं हरिर विभुः

eṣa veda nidhiḥ śarīmāna eṣa vai tapasò nidhiḥ eṣa yògaśa ca sāṃkhyaṃ ca barahma cāgryaṃ harira vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

लभन्ते सततं पूजां वृषाकपिवचो यथा गाश्चैव द्विजमुख्यांश्ष पृथिवीं मातरं यथा

English

This glorious one is the treasury of the Veda, treasury of austerity; he is yoga and Sankhya and supreme Brahman, Hari the pervader.

अध्याय १२

श्लोक 335.75

नारायण परा वेदा यज्ञा नारायणात्मकाः तपॊ नारायण परं नारायण परा गतिः

nārāyaṇa parā vedā yajñā nārāyaṇātmakāḥ tapò nārāyaṇa paraṃ nārāyaṇa parā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तर्गत: स भगवान् सर्वसत्त्वशरीरग:

English

The Vedas have Narayana as their end, sacrifices are of Narayana's nature, austerity has Narayana as highest, Narayana is the supreme goal.

अध्याय १२

श्लोक 335.76

नारायण परं सत्यम ऋतं नारायणात्मकम नारायण परॊ धर्मः पुनर आवृत्ति दुर्लभः

nārāyaṇa paraṃ satyama ṛtaṃ nārāyaṇātmakama nārāyaṇa parò dharmaḥ punara āvṛtti durlabhaḥ

हिन्दी अर्थ

महान् महात्मा सर्वात्मा नारायण इति श्रुति: पज्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो5 ध्याय:

English

Narayana is the highest truth; the true order is of Narayana's nature; the highest dharma is Narayana, hard to find for return.

अध्याय १२

श्लोक 335.77

परवृत्ति लक्षणश चैव धर्मॊ नारायणात्मकः नारायणात्मकॊ गन्धॊ भूमौ शरेष्ठतमः समृतः

paravṛtti lakṣaṇaśa caiva dharmò nārāyaṇātmakaḥ nārāyaṇātmakò gandhò bhūmau śareṣṭhatamaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रति नारदजीकी भक्ति बहुत बढ़ गयी। वे उनके अनन्य भक्त हो गये

English

The dharma marked by action is of Narayana's nature; smell, the best quality of earth, is remembered as of Narayana's nature.

अध्याय १२

श्लोक 335.78

अपां चैव गुणॊ राजन रसॊ नारायणात्मकः जयॊतिषां च गुणॊ रूपं समृतं नारायणात्मकम

apāṃ caiva guṇò rājana rasò nārāyaṇātmakaḥ jayòtiṣāṃ ca guṇò rūpaṃ samṛtaṃ nārāyaṇātmakama

हिन्दी अर्थ

श्रुत्वा भगवदाख्यानं दृष्टवा च हरिमव्ययम् तावपि ख्याततपसौ नरनारायणावृषी

English

And the quality of waters, O king, taste, is of Narayana's nature; form, the quality of luminaries, is remembered as of Narayana's nature.

अध्याय १२

श्लोक 335.79

नारायणात्मकश चापि सपर्शॊ वायुगुणः समृतः नारायणात्मकश चापि शब्द आकाशसंभवः

nārāyaṇātmakaśa cāpi saparśò vāyuguṇaḥ samṛtaḥ nārāyaṇātmakaśa cāpi śabda ākāśasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए उत्तम तपस्यामें संलग्न हो गये

English

Touch, the quality of wind, is remembered as of Narayana's nature; sound, born of space, is also of Narayana's nature.

अध्याय १२

श्लोक 335.80

मनश चापि ततॊ भूतम अव्यक्तगुण लक्षणम नारायण परः कालॊ जयॊतिषाम अयनं च यत

manaśa cāpi tatò bhūtama avyaktaguṇa lakṣaṇama nārāyaṇa paraḥ kālò jayòtiṣāma ayanaṃ ca yata

हिन्दी अर्थ

है, उसका न इस लोकमें ठिकाना है और न परलोकमें

English

Then mind too is an element, marked by the qualities of the unmanifest; Time is supremely Narayana, and what is the course of the luminaries.

अध्याय १२

श्लोक 335.81

नारायण परा कीर्तिः शरीश च लक्ष्मीश च देवताः नारायण परं सांख्यं यॊगॊ नारायणात्मकः

nārāyaṇa parā kīrtiḥ śarīśa ca lakṣmīśa ca devatāḥ nārāyaṇa paraṃ sāṃkhyaṃ yògò nārāyaṇātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वती: समा: कथं नाम भवेद् द्वेष्प आत्मा लोकस्य कस्यचित्

English

Fame, Shri, Lakshmi and the goddesses have Narayana as their highest; Sankhya has Narayana as highest; yoga is of Narayana's nature.

अध्याय १२

श्लोक 335.82

कारणं पुरुषॊ येषां परधानं चापि कारणम सवभावश चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम

kāraṇaṃ puruṣò yeṣāṃ paradhānaṃ cāpi kāraṇama savabhāvaśa caiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇama

हिन्दी अर्थ

य एष गुरुरस्माकमृषिर्गन्धवतीसुत:

English

For those whose cause is the Person, and those whose cause is Pradhana, nature, action, or fate,

अध्याय १२

श्लोक 335.83

पञ्च कारणसंख्यातॊ निष्ठा सर्वत्र वै हरिः तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतॊ मुखैः

pañca kāraṇasaṃkhyātò niṣṭhā sarvatra vai hariḥ tattvaṃ jijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatò mukhaiḥ

हिन्दी अर्थ

तस्माच्छुतं मया चेदं कथितं च तवानघ एष धर्मो जगन्नाथात् साक्षान्नारायणान्नूप

English

called the five causes, Hari is the end everywhere, for those who seek the truth by reasons facing every way.

अध्याय १२

श्लोक 335.84

तत्त्वम एकॊ मया यॊगी हरिर नारायणः परभुः सब्रह्मकानां लॊकानाम ऋषीणां च महात्मनाम

tattvama ekò mayā yògī harira nārāyaṇaḥ parabhuḥ sabrahmakānāṃ lòkānāma ṛṣīṇāṃ ca mahātmanāma

हिन्दी अर्थ

नारायणसे ही प्राप्त किया था

English

The one truth is the yogi Hari Narayana, the lord, of the worlds with Brahma and of the great-souled sages,

अध्याय १२

श्लोक 335.85

सांख्यानां यॊगिनां चापि यतीनाम आत्मवेदिनाम मनीसितं विजानाति केशवॊ न तु तस्य ते

sāṃkhyānāṃ yògināṃ cāpi yatīnāma ātmavedināma manīsitaṃ vijānāti keśavò na tu tasya te

हिन्दी अर्थ

कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पित: भला, भगवानके सिवा दूसरा कौन महाभारतका कर्ता हो सकता है?

English

of the Sankhyas, yogis, ascetics and knowers of the self; Keshava knows their wish, but they do not know his.

अध्याय १२

श्लोक 335.86

ये के चित सर्वलॊकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते दानानि च परयच्छन्ति तप्यन्ति च तपॊ महत

ye ke cita sarvalòkeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvate dānāni ca parayacchanti tapyanti ca tapò mahata

हिन्दी अर्थ

धर्मान् नानाविधांश्वैव को ब्रूयात् तमृते प्रभुम्

English

Whoever in all worlds perform rites for gods and ancestors, give gifts, and practise great austerity,

अध्याय १२

श्लोक 335.87

सर्वेषाम आश्रयॊ विष्णुर ऐश्वरं विधिम आस्थितः सर्वभूतकृतावासॊ वासुदेवेति चॊच्यते

sarveṣāma āśrayò viṣṇura aiśvaraṃ vidhima āsthitaḥ sarvabhūtakṛtāvāsò vāsudeveti còcyate

हिन्दी अर्थ

संकल्पिताश्वमेधस्त्वं श्रुतधर्मश्न॒ तत्त्वतः राजाओंमें श्रेष्ठ जनमेजयने अपने यज्ञको पूर्ण करनेका सारा कार्य आरम्भ किया

English

Vishnu is the refuge of all, standing in lordly rule, the dwelling made for all beings, and is called Vasudeva.

अध्याय १२

श्लोक 335.88

अयं हि नित्यः परमॊ महर्षिर; महाविभूतिर गुणवान निर्गुणाख्यः गुणैश च संयॊगम उपैति शीघ्रं; कालॊ यथर्ताव ऋतुसंप्रयुक्तः

ayaṃ hi nityaḥ paramò maharṣira; mahāvibhūtira guṇavāna nirguṇākhyaḥ guṇaiśa ca saṃyògama upaiti śīghraṃ; kālò yathartāva ṛtusaṃprayuktaḥ

हिन्दी अर्थ

पृष्टेन शौनकाद्येह नैमिषारण्यवासिषु

English

This is the eternal supreme great sage, of great glory, with qualities and called without qualities, and quickly joins with qualities, as Time joins with the seasons in their season.

अध्याय १२

श्लोक 335.89

नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनॊ; न चागतिं कश चिद इहानुपस्यति जञानात्मकाः संयमिनॊ महर्षयः; पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम

naivāsya vindanti gatiṃ mahātmanò; na cāgatiṃ kaśa cida ihānupasyati jañānātmakāḥ saṃyaminò maharṣayaḥ; paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikama

हिन्दी अर्थ

यहाँ यह नारायणका माहात्म्य-सम्बन्धी उपाख्यान तुम्हें सुनाया है ऋषीणां पाण्डवानां च शृण्वतो: कृष्णभीष्मयो:

English

The great souls do not find his course, nor does anyone here see his non-course; the great sages, self-controlled, of the nature of knowledge, always see the Person who exceeds the qualities.

अध्याय १२

श्लोक 336.1

अहॊ हय एकान्तिनः सर्वान परीणाति भगवान हरिः विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्णाति भगवान सवयम

ahò haya ekāntinaḥ sarvāna parīṇāti bhagavāna hariḥ vidhiprayuktāṃ pūjāṃ ca gṛhṇāti bhagavāna savayama

हिन्दी अर्थ

हितचिन्तक श्रीहरि तुम्हारे आश्रय हों 5भयदो मखभागहरोडस्तु शरणं स ते

English

from me in return a gift equal to what he gave me, thou shalt have to judge patiently and set us both on the right track.'

अध्याय १२

श्लोक 336.2

ये तु दग्धेन्धना लॊके पुण्यपापविवर्जिताः तेषां तवयाभिनिर्दिष्टा पारम्पर्यागता गतिः

ye tu dagdhendhanā lòke puṇyapāpavivarjitāḥ teṣāṃ tavayābhinirdiṣṭā pāramparyāgatā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुनोतियणो विराट्

English

[Janamejaya said:] Those in the world who have burnt their fuel, free of merit and sin: for them you have indicated the goal that has come down by tradition.

अध्याय १२

श्लोक 336.3

चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषॊत्तमम एकान्तिनस तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम

caturthyāṃ caiva te gatyāṃ gacchanti puruṣòttamama ekāntinasa tu puruṣā gacchanti paramaṃ padama

हिन्दी अर्थ

सृजन्तं प्रथम वेदां श्वतुरश्चारुविग्रहान् रसां विविशतुस्तुर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ

English

In the fourth state they go to the Supreme Person; but the single-minded go to the highest state.

अध्याय १२

श्लोक 336.4

नूनम एकान्तधर्मॊ ऽयं शरेष्ठॊ नारायण परियः अगत्वा गतयस तिस्रॊ यद गच्छन्त्य अव्ययं हरिम

nūnama ekāntadharmò 'yaṃ śareṣṭhò nārāyaṇa pariyaḥ agatvā gatayasa tisrò yada gacchantya avyayaṃ harima

हिन्दी अर्थ

ते मे वेदा हताश्चक्षुरन्धो जातो5स्मि जागृहि

English

Surely this single-minded dharma is best and dear to Narayana, since they go to the imperishable Hari without going the three paths.

अध्याय १२

श्लोक 336.5

सहॊपनिषदान वेदान ये विप्राः सम्यग आस्थिताः पथन्ति विधिम आस्थाय ये चापि यति धर्मिणः

sahòpaniṣadāna vedāna ye viprāḥ samyaga āsthitāḥ pathanti vidhima āsthāya ye cāpi yati dharmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

त॑ दृष्टवा दानवेन्द्री तो महाहासममुख्चताम् अयं स पुरुष: श्वेत: शेते निद्रामुपागत:

English

The brahmins who rightly stand in the Vedas with the Upanishads, who recite by rule, and those who follow the dharma of ascetics,

अध्याय १२

श्लोक 336.6

तेभ्यॊ विशिष्टां जानामि गतिम एकान्तिनां नृणाम केनैष धर्मः कथितॊ देवेन ऋषिणापि वा

tebhyò viśiṣṭāṃ jānāmi gatima ekāntināṃ nṛṇāma kenaiṣa dharmaḥ kathitò devena ṛṣiṇāpi vā

हिन्दी अर्थ

ज्योतिषां च परं रूप॑ स्मृतं नारायणात्मकम्

English

I know the goal of single-minded men to be better than theirs. By what god or sage was this dharma told?

अध्याय १२

श्लोक 336.7

एकान्तिनां च का चर्या कदा चॊत्पादिता विभॊ एतन मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे

ekāntināṃ ca kā caryā kadā còtpāditā vibhò etana me saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिण: उन्हींको प्राप्त होती है, जो भगवानके अनन्य भक्त होते हैं

English

What is the conduct of the single-minded, and when was it produced, lord? Cut this doubt of mine; my curiosity is great.

अध्याय १२

श्लोक 336.8

[वैषम्पायन] समुपॊधेष्व अनीकेषु कुरु पाण्डवयॊर मृधे अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता सवयम

[vaiṣampāyana] samupòdheṣva anīkeṣu kuru pāṇḍavayòra mṛdhe arjune vimanaske ca gītā bhagavatā savayama

हिन्दी अर्थ

सुपर्णाच्चाप्यधिगतो धर्म एब सनातन:

English

[Vaishampayana said:] When the armies stood ready in the battle of the Kurus and Pandavas, and Arjuna was dispirited, it was sung by the blessed one himself.

अध्याय १२

श्लोक 336.9

आगतिश च गतिश चैव पूर्वं ते कथिता मया गहनॊ हय एष धर्मॊ वै दुर्विज्ञेयॊ ऽकृतात्मभिः

āgatiśa ca gatiśa caiva pūrvaṃ te kathitā mayā gahanò haya eṣa dharmò vai durvijñeyò 'kṛtātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजासर्गकरो ब्रह्मा तमुवाच जगत्पति:

English

The coming and the going were told to you by me before; this dharma is deep, hard to know for the unpractised.

अध्याय १२

श्लोक 336.10

संमितः सामवेदेन पुरैवादि युगे कृतः धार्यते सवयम ईशेन राजन नारायणेन ह

saṃmitaḥ sāmavedena puraivādi yuge kṛtaḥ dhāryate savayama īśena rājana nārāyaṇena ha

हिन्दी अर्थ

गतिमात्मगां सुकृतिनामृषीणाम्

English

"The king said, 'Why do you not accept payment that is sought to be made of the debt that is owing to thee? Do not delay, but accept payment of what thou knowest is thy due.'

अध्याय १२

श्लोक 336.11

एतम अर्थं महाराज पृष्ठः पार्थेन नारदः ऋषिमध्ये महाभागः शृण्वतॊः कृष्ण भीस्मयॊः

etama arthaṃ mahārāja pṛṣṭhaḥ pārthena nāradaḥ ṛṣimadhye mahābhāgaḥ śṛṇvatòḥ kṛṣṇa bhīsmayòḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धया यतात्मभिरिदं सनातनम् षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो5ध्याय:

English

"Vikrita said, 'This one says that he owes me. I say unto him that what I gave I gave away. He doth not, therefore, owe me anything. Let him go whithersoever he wishes.'

अध्याय १२

श्लोक 336.12

गुरुणा च ममाप्य एष कथितॊ नृपसत्तम यथा तु कथितस तत्र नारदेन तथा शृणु

guruṇā ca mamāpya eṣa kathitò nṛpasattama yathā tu kathitasa tatra nāradena tathā śṛṇu

हिन्दी अर्थ

जन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम्

English

"The king said, 'He is ready to give thee. Thou., however, art unwilling to take. This does not seem proper to me. I think that thou deservest punishment for this. There is little doubt in this.'

अध्याय १२

श्लोक 336.13

यदासीन मानसं जन्म नारायण मुखॊद्गतम बरह्मणः पृथिवीपाल तदा नारायणः सवयम तेन धर्मेण कृतवान दैवं पित्र्यं च भारत

yadāsīna mānasaṃ janma nārāyaṇa mukhòdgatama barahmaṇaḥ pṛthivīpāla tadā nārāyaṇaḥ savayama tena dharmeṇa kṛtavāna daivaṃ pitryaṃ ca bhārata

हिन्दी अर्थ

था, इस बातको भी जान लिया प्रवृत्ती च निवृत्ती च यो यथा परिकल्पित:

English

"Vikrita said, 'I made a gift to him, O royal sage! How can I take it back? If I am guilty in this, do thou pronounce the punishment, O puissant one.'

अध्याय १२

श्लोक 336.14

फेनपा ऋषयश चैव तं धर्मं परतिपेदिरे वैखानसाः फेनपेभ्यॊ धर्मम एतं परपेदिरे वैखानसेभ्यः सॊमस तु ततः सॊ ऽनतर्दधे पुनः

phenapā ṛṣayaśa caiva taṃ dharmaṃ paratipedire vaikhānasāḥ phenapebhyò dharmama etaṃ parapedire vaikhānasebhyaḥ sòmasa tu tataḥ sò 'natardadhe punaḥ

हिन्दी अर्थ

हव्यकव्यभुजो विष्णुरुदक्पूर्वे महोदधौ

English

" Virupa said, 'If thou refusest to take when I am ready to give, this king will certainly punish thee, for he is an upholder of justice.'

अध्याय १२

श्लोक 336.15

यदासीच चाक्षुषं जन्म दवितीयं बरह्मणॊ नृप तदा पितामहात सॊमाद एतं धर्मम अजानत नारायणात्मकं राजन रुद्राय परददौ च सः

yadāsīca cākṣuṣaṃ janma davitīyaṃ barahmaṇò nṛpa tadā pitāmahāta sòmāda etaṃ dharmama ajānata nārāyaṇātmakaṃ rājana rudrāya paradadau ca saḥ

हिन्दी अर्थ

तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेछ्ठिना रूप॑ प्रभावं महतामपूर्व धीमतां वर

English

"Vikrita said, 'Solicited by him I gave him what was my own. How shall I now retake that? Thou mayst go away. Thou hast my leave.'

अध्याय १२

श्लोक 336.16

ततॊ यॊगस्थितॊ रुद्रः पुरा कृतयुगे नृप वालखिल्यान ऋषीन सर्वान धर्मम एतम अपाथयत अन्तर्दधे ततॊ भूयस तस्य देवस्य मायया

tatò yògasthitò rudraḥ purā kṛtayuge nṛpa vālakhilyāna ṛṣīna sarvāna dharmama etama apāthayata antardadhe tatò bhūyasa tasya devasya māyayā

हिन्दी अर्थ

करके ब्रह्माजीने क्या किया?

English

"The Brahmana said, 'Thou hast heard, O king, the words of these two. Do thou take without scruple that which I have pledged myself to give thee.'

अध्याय १२

श्लोक 336.17

तृतीयं बरह्मणॊ जन्म यदासीद वाचिकं महत तत्रैष धर्मः संभूतः सवयं नारायणान नृप

tṛtīyaṃ barahmaṇò janma yadāsīda vācikaṃ mahata tatraiṣa dharmaḥ saṃbhūtaḥ savayaṃ nārāyaṇāna nṛpa

हिन्दी अर्थ

कथयस्वोत्तममते महापुरुषनिर्मितम् कथयिष्यामि ते सर्व पुराणं वेदसम्मितम्

English

"The king said, 'This matter is, indeed, as deep (in importance) as an unfathomable pit. How will the pertinacity of this Reciter end? If I do not accept what has been given by this Brahmana, how shall I avoid being stained with a great sin?' The royal sage then said unto the two disputants, 'Go ye both, having won your respective objects. I should see that kingly duties, vested in me, may not become futile. It is settled that kings should observe the duties laid down for them. To my misfortune, however, the course of duties prescribed for Brahmanas has possessed my wretched self.' l

अध्याय १२

श्लोक 336.18

सुपर्णॊ नाम तम ऋषिः पराप्तवान पुरुषॊत्तमात तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च

suparṇò nāma tama ṛṣiḥ parāptavāna puruṣòttamāta tapasā vai sutaptena damena niyamena ca

हिन्दी अर्थ

श्र॒ुत्वाश्चशिरसो मूर्ति देवस्प हरिमेधस:

English

"The Brahmana said, 'Accept, O king! I owe thee. Thou didst solicit it, and I also have become pledged (to give thee). If, however, thou refuse to take, O monarch, I shall without doubt curse thee.'

अध्याय १२

श्लोक 336.19

तरिः परिक्रान्तवान एतत सुपर्णॊ धर्मम उत्तमम यस्मात तस्माद वरतं हय एतत तरिसौपर्णम इहॊच्यते

tariḥ parikrāntavāna etata suparṇò dharmama uttamama yasmāta tasmāda varataṃ haya etata tarisauparṇama ihòcyate

हिन्दी अर्थ

यत्तद् दर्शितवान् ब्रह्मा देवं हयशिरोधरम् यत् किंचिदिह लोके वै देहसत्त्वं विशाम्पते

English

"The king said, 'Fie on kingly duties, the settled conclusion about the operation of which is even such. I should, however, take what thou givest, for only this reason, viz., rendering the two courses of duty exactly equal. 2 This is my hand, that was never before (stretched forth for acceptance of gifts),

अध्याय १२

श्लोक 336.20

ऋग्वेदपाठपठितं वरतम एतद धि दुश्चरम सुपर्णाच चाप्य अधिगतॊ धर्म एष सनातनः

ṛgvedapāṭhapaṭhitaṃ varatama etada dhi duścarama suparṇāca cāpya adhigatò dharma eṣa sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

भूतप्रलयमत्यन्तं शृणुष्व नृपसत्तम ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले

English

This vow, recited in the reading of the Rig Veda, is hard to practise; this eternal dharma was also gained from Suparna.

अध्याय १२

श्लोक 336.21

वायुना दविपदां शरेष्ठ परथितॊ जगद आयुषा वायॊः सकाशात पराप्तश च ऋषिभिर विघसाशिभिः

vāyunā davipadāṃ śareṣṭha parathitò jagada āyuṣā vāyòḥ sakāśāta parāptaśa ca ṛṣibhira vighasāśibhiḥ

हिन्दी अर्थ

व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते

English

It was made known by Vayu, best of the two-footed, the life of the world; it was gained from Vayu by sages who eat the remnants.

अध्याय १२

श्लोक 336.22

तेभ्यॊ महॊदधिश चैनं पराप्तवान धर्मम उत्तमम ततः सॊ ऽनतर्दधे भूयॊ नारायण समाहितः

tebhyò mahòdadhiśa cainaṃ parāptavāna dharmama uttamama tataḥ sò 'natardadhe bhūyò nārāyaṇa samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

तम एवाभवत् सर्व न प्राज्ायत किंचन तद्विश्चभावसंज्ञान्तं पौरुषी तनुमाश्रितम्

English

From them the great ocean gained this excellent dharma; then he vanished again, absorbed in Narayana.

अध्याय १२

श्लोक 336.23

यदा भूयः शरवणजा सृष्टिर आसीन महात्मनः बरह्मणः पुरुषव्याघ्र तत्र कीर्तयतः शृणु

yadā bhūyaḥ śaravaṇajā sṛṣṭira āsīna mahātmanaḥ barahmaṇaḥ puruṣavyāghra tatra kīrtayataḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

प्रकट करता है और विराट् शरीरका आश्रय लेकर रहता है

English

Listen to the recounting, tiger among men, of when there was again a creation, born of the ear, of the great Brahma.

अध्याय १२

श्लोक 336.24

जगत सरष्टुमना देवॊ हरिर नारायणः सवयम चिन्तयाम आस पुरुषं जगत सर्ग करं परभुः

jagata saraṣṭumanā devò harira nārāyaṇaḥ savayama cintayāma āsa puruṣaṃ jagata sarga karaṃ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम त्रिगुणमय अव्यक्त जानना चाहिए

English

Wishing to create the world, the god Hari Narayana himself thought of the Person, the maker of the world's creation.

अध्याय १२

श्लोक 336.25

अथ चिन्तयतस तस्य कर्णाभ्यां पुरुषः सृतः परजा सर्ग करॊ बरह्मा तम उवाच जगत्पतिः

atha cintayatasa tasya karṇābhyāṃ puruṣaḥ sṛtaḥ parajā sarga karò barahmā tama uvāca jagatpatiḥ

हिन्दी अर्थ

अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः

English

Then, as he thought, from his ears a Person issued, Brahma the maker of creation, and the lord of the world spoke to him:

अध्याय १२

श्लोक 336.26

सृज परजाः पुत्र सर्वा मुखतः पादतस तथा शरेयस तव विधास्यामि बलं तेजश च सुव्रत

sṛja parajāḥ putra sarvā mukhataḥ pādatasa tathā śareyasa tava vidhāsyāmi balaṃ tejaśa ca suvrata

हिन्दी अर्थ

तस्य चिन्तयत: सृष्टि महानात्मगुण: स्मृत: हिरण्यगर्भो भगवान् सर्वलोकपितामह:

English

"Create all creatures, son, from the mouth and from the feet; I shall ordain your good, strength and splendour, of good vows.

अध्याय १२

श्लोक 336.27

धर्मं च मत्तगृह्णीश्व सात्वतं नाम नामतः तेन सर्वं कृतयुगं सथापयस्व यथाविधि

dharmaṃ ca mattagṛhṇīśva sātvataṃ nāma nāmataḥ tena sarvaṃ kṛtayugaṃ sathāpayasva yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

एकस्तत्रा भवद् बिन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभ:

English

And take from me the dharma named Satvata; by that establish the whole Krita age by rule."

अध्याय १२

श्लोक 336.28

ततॊ बरह्मा नमश चक्रे देवाय हरि मेधसे धर्मं चाग्र्यं स जग्राह सरहस्यं ससंग्रहम आरण्यकेन सहितं नारायण मुखॊद्गतम

tatò barahmā namaśa cakre devāya hari medhase dharmaṃ cāgryaṃ sa jagrāha sarahasyaṃ sasaṃgrahama āraṇyakena sahitaṃ nārāyaṇa mukhòdgatama

हिन्दी अर्थ

कठिनस्त्वपरो बिन्दु: कैटभो राजसस्तु सः बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ

English

Then Brahma bowed to the god of Hari's wisdom and received the best dharma with its secret and compendium, together with the Aranyaka, issued from Narayana's mouth.

अध्याय १२

श्लोक 336.29

उपदिश्य ततॊ धर्मं बरह्मणे ऽमिततेजसे तं कार्तयुगधर्माणं निराशीः कर्मसंज्ञितम जगाम तमसः पारं यत्राव्यक्तं वयवस्थितम

upadiśya tatò dharmaṃ barahmaṇe 'mitatejase taṃ kārtayugadharmāṇaṃ nirāśīḥ karmasaṃjñitama jagāma tamasaḥ pāraṃ yatrāvyaktaṃ vayavasthitama

हिन्दी अर्थ

अपने हाथोंमें गदा लिये कमलनालका अनुसरण करते हुए आगे बढ़ने लगे

English

Having taught the dharma to Brahma of boundless splendour, the Krita-age dharma called action without desire, he went beyond darkness to where the unmanifest stands.

अध्याय १२

श्लोक 336.30

ततॊ ऽथ वरदॊ देवॊ बरह्मलॊकपितामहः असृजत स तदा लॊकान कृष्ट्नान सथावरजङ्गमान

tatò 'tha varadò devò barahmalòkapitāmahaḥ asṛjata sa tadā lòkāna kṛṣṭnāna sathāvarajaṅgamāna

हिन्दी अर्थ

ततो वचनमीशानं प्राह वेहैर्विनाकृत:

English

Then the boon-giving god, Brahma, grandfather of the world, created all worlds, moving and unmoving.

अध्याय १२

श्लोक 336.31

ततः परावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम ततॊ हि सात्वतॊ धर्मव्याप्य लॊकान अवस्थितः

tataḥ parāvartata tadā ādau kṛtayugaṃ śubhama tatò hi sātvatò dharmavyāpya lòkāna avasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तरम् अन्धकारा हि मे लोका जाता वेहैर्विनाकृता:

English

Then the lovely Krita age began, at the beginning; and the Satvata dharma stood pervading the worlds.

अध्याय १२

श्लोक 336.32

तेनैवाद्येन धर्मेण बरह्मा लॊकविसर्ग कृत पूजयाम आस देवेशं हरिं नारायणं परभुम

tenaivādyena dharmeṇa barahmā lòkavisarga kṛta pūjayāma āsa deveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ parabhuma

हिन्दी अर्थ

लिये सम्पूर्ण लोक अन्धकारमय हो गये हैं

English

By that primal dharma Brahma, the creator of the worlds, worshipped the lord of gods Hari Narayana.

अध्याय १२

श्लोक 336.33

धर्मप्रतिष्ठा हेतॊश च मनुं सवारॊचिषं ततः अध्यापयाम आस तदा लॊकानां हितकाम्यया

dharmapratiṣṭhā hetòśa ca manuṃ savāròciṣaṃ tataḥ adhyāpayāma āsa tadā lòkānāṃ hitakāmyayā

हिन्दी अर्थ

अहो बत महद् दुःखं वेदनाशनजं मम को हि शोकार्णवे मग्नं मामितो5द्य समुद्धरेत्

English

For the establishment of dharma, he then taught it to Manu Svarochisha, wishing the good of the worlds.

अध्याय १२

श्लोक 336.34

ततः सवारॊचिषः पुत्रं सवयं शङ्खपदं नृप अध्यापयत पुराव्यग्रः सर्वलॊकपतिर विभुः

tataḥ savāròciṣaḥ putraṃ savayaṃ śaṅkhapadaṃ nṛpa adhyāpayata purāvyagraḥ sarvalòkapatira vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम

English

Then Svarochisha's son Shankhapada, king, was himself taught unperturbed by the all-pervading lord of the world.

अध्याय १२

श्लोक 336.35

ततः शङ्खपदश चापि पुत्रम आत्मजम औरसम दिशापालं सुधर्माणम अध्यापयत भारत ततः सॊ ऽनतर्दधे भूयः पराप्ते तरेतायुगे पुनः

tataḥ śaṅkhapadaśa cāpi putrama ātmajama aurasama diśāpālaṃ sudharmāṇama adhyāpayata bhārata tataḥ sò 'natardadhe bhūyaḥ parāpte taretāyuge punaḥ

हिन्दी अर्थ

अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम स्वयम्भुव: चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत् पुरातनम्

English

Then Shankhapada taught his own son, Sudharman, guardian of the quarter, Bharata; then he vanished again, and the Treta age came.

अध्याय १२

श्लोक 336.36

नासिक्य जन्मनि पुरा बरह्मणः पार्थिवॊत्तमम धर्मम एतं सवयं देवॊ हरिर नारायणः परभुः उज्जगारारविन्दाक्षॊ बरह्मणः पश्यतस तदा

nāsikya janmani purā barahmaṇaḥ pārthivòttamama dharmama etaṃ savayaṃ devò harira nārāyaṇaḥ parabhuḥ ujjagārāravindākṣò barahmaṇaḥ paśyatasa tadā

हिन्दी अर्थ

त्वत्त: श्रवणजं चापि चतुर्थ जन्म मे विभो

English

In Brahma's nose-born birth long ago, the god Hari Narayana, the lotus-eyed lord, himself brought up this dharma, best of kings, as Brahma watched.

अध्याय १२

श्लोक 336.37

सनत्कुमारॊ भगवांस ततः पराधीतवान नृप सनत्कुमाराद अपि च वीरणॊ वै परजापतिः कृतादौ कुरुशार्दूल धर्मम एतम अधीतवान

sanatkumārò bhagavāṃsa tataḥ parādhītavāna nṛpa sanatkumārāda api ca vīraṇò vai parajāpatiḥ kṛtādau kuruśārdūla dharmama etama adhītavāna

हिन्दी अर्थ

अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्त: षछ्॑ विनिर्मितम् आपके द्वारा ब्रह्माण्डसे उत्पन्न किया गया। वह मेरा छठा जन्म था

English

The blessed Sanatkumara then studied it, king; and from Sanatkumara the Prajapati Virana studied this dharma at the start of the Krita age, tiger of the Kurus.

अध्याय १२

श्लोक 336.38

वीरणश चाप्य अधीत्यैनं रौच्याय मनवे ददौ रौच्यः पुत्राय शुद्धाय सुव्रताय सुमेधसे

vīraṇaśa cāpya adhītyainaṃ raucyāya manave dadau raucyaḥ putrāya śuddhāya suvratāya sumedhase

हिन्दी अर्थ

सर्गे सर्गे हाहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जित

English

And Virana, having studied it, gave it to Manu Raucya; Raucya to his pure son of good vows and good wisdom.

अध्याय १२

श्लोक 336.39

कुक्षि नाम्ने ऽथ परददौ दिशां पालाय धर्मिणे ततः सॊ ऽनतर्दधे भूयॊ नारायण मुखॊद्गतः

kukṣi nāmne 'tha paradadau diśāṃ pālāya dharmiṇe tataḥ sò 'natardadhe bhūyò nārāyaṇa mukhòdgataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रत्येक कल्पमें आपका पुत्र होकर प्रकट होता हूँ त्वमीश्वरः स्वभावश्च स्वयम्भू: पुरुषोत्तम

English

Then he gave it to the righteous guardian of the quarter named Kukshi; then it vanished again, issued from Narayana's mouth.

अध्याय १२

श्लोक 336.40

अन्दजे जन्मनि पुनर बरह्मणे हरि यॊनये एष धर्मः समुद्भूतॊ नारायण मुखात पुनः

andaje janmani punara barahmaṇe hari yònaye eṣa dharmaḥ samudbhūtò nārāyaṇa mukhāta punaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं स्तुत: स भगवान् पुरुष: सर्वतोमुख: ऐश्वर्येण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थित:

English

In the egg-born birth, again, this dharma arose again from Narayana's mouth for Brahma, whose womb is Hari.

अध्याय १२

श्लोक 336.41

गृहीतॊ बरह्मणा राजन परयुक्तश च यथाविधि अध्यापिताश च मुनयॊ नाम्ना बर्हिषदॊ नृप

gṛhītò barahmaṇā rājana parayuktaśa ca yathāvidhi adhyāpitāśa ca munayò nāmnā barhiṣadò nṛpa

हिन्दी अर्थ

केशाश्वास्याभवन् दीर्घा रवेरंशुसमप्रभा:

English

Taken by Brahma, O king, and duly applied, it was taught to the sages named Barhishads, king.

अध्याय १२

श्लोक 336.42

बर्हिषद्भ्यश च संक्रान्तः सामवेदान्तगं दविजम जयेष्ठं नाम्नाभिविख्यातं जयेष्ठ साम वरतॊ हरिः

barhiṣadbhyaśa ca saṃkrāntaḥ sāmavedāntagaṃ davijama jayeṣṭhaṃ nāmnābhivikhyātaṃ jayeṣṭha sāma varatò hariḥ

हिन्दी अर्थ

गड़ा सरस्वती श्रोण्यौ भ्रुवावास्तां महोदधी ३० कारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जि्ना च निर्मिता

English

From the Barhishads it passed to the twice-born Jyeshtha, master of the end of the Sama Veda, famous by name, Hari fixed on the Jyeshtha Sama vow.

अध्याय १२

श्लोक 336.43

जयेष्ठाच चाप्य अनुसंक्रान्तॊ राजानम अविकम्पनम अन्तर्दधे ततॊ राजन एष धर्मः परभॊर हरेः

jayeṣṭhāca cāpya anusaṃkrāntò rājānama avikampanama antardadhe tatò rājana eṣa dharmaḥ parabhòra hareḥ

हिन्दी अर्थ

एतद्धयशिर: कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम्

English

From Jyeshtha it passed to King Avikampana, and then, O king, this dharma of the lord Hari vanished.

अध्याय १२

श्लोक 336.44

यद इदं सप्तमं जन्म पद्मजं बरह्मणॊ नृप तत्रैष धर्मः कथितः सवयं नारायणेन हि

yada idaṃ saptamaṃ janma padmajaṃ barahmaṇò nṛpa tatraiṣa dharmaḥ kathitaḥ savayaṃ nārāyaṇena hi

हिन्दी अर्थ

रसां पुनः प्रविष्ट क्ष योगं परममास्थित: ओर फैल गयी, जो समस्त प्राणियोंके लिये गुणकारक थी

English

In this seventh birth of Brahma, the lotus-born, O king, this dharma was told there by Narayana himself.

अध्याय १२

श्लोक 336.45

पितामहाय शुद्धाय युगादौ लॊकधारिणे पितामहश च दक्षाय धर्मम एतं पुरा ददौ

pitāmahāya śuddhāya yugādau lòkadhāriṇe pitāmahaśa ca dakṣāya dharmama etaṃ purā dadau

हिन्दी अर्थ

ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान्ू समयबन्धनान्

English

To the pure grandfather, at the start of the age, the bearer of the world, and the grandfather long ago gave this dharma to Daksha.

अध्याय १२

श्लोक 336.46

ततॊ जयेष्ठे तु दौहित्रे परादाद दक्षॊ नृपॊत्तम आदित्ये सवितुर जयेष्ठे विवस्वाञ जगृहे ततः

tatò jayeṣṭhe tu dauhitre parādāda dakṣò nṛpòttama āditye savitura jayeṣṭhe vivasvāña jagṛhe tataḥ

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नन्तरे राजन् देवो हयशिरोधर: प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गत:

English

Then Daksha gave it to the eldest of his daughter's sons, best of kings, to Aditya Savitri's eldest, and Vivasvan took it.

अध्याय १२

श्लोक 336.47

तरेतायुगादौ च पुनर विवस्वान मनवे ददौ मनुश च लॊकभूत्य अर्थं सुतायेक्ष्वाकवे ददौ

taretāyugādau ca punara vivasvāna manave dadau manuśa ca lòkabhūtya arthaṃ sutāyekṣvākave dadau

हिन्दी अर्थ

पुनराजम्मतुस्तत्र वेगितौ पश्यतां च तो

English

At the start of the Treta age Vivasvan again gave it to Manu, and Manu gave it to his son Ikshvaku for the good of the world.

अध्याय १२

श्लोक 336.48

इक्ष्वाकुणा च कथितॊ वयाप्य लॊकान अवस्थितः गमिष्यति कषयान्ते च पुनर नारायणं नृप

ikṣvākuṇā ca kathitò vayāpya lòkāna avasthitaḥ gamiṣyati kaṣayānte ca punara nārāyaṇaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम् भूयो5प्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम्

English

Told by Ikshvaku, it stays pervading the worlds, and at the end of the age, O king, it will go again to Narayana.

अध्याय १२

श्लोक 336.49

वरतिनां चापि यॊ धर्मः स ते पूर्वं नृपॊत्तम कथितॊ हरि गीतासु समासविधि कल्पितः

varatināṃ cāpi yò dharmaḥ sa te pūrvaṃ nṛpòttama kathitò hari gītāsu samāsavidhi kalpitaḥ

हिन्दी अर्थ

शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते

English

The dharma of those with vows, which I told you before, best of kings, was ordained in the Hari Gita in a concise rule.

अध्याय १२

श्लोक 336.50

नारदेन तु संप्राप्तः सरहस्यः ससंग्रहः एष धर्मॊ जगन्नाथात साक्षान नारायणान नृप

nāradena tu saṃprāptaḥ sarahasyaḥ sasaṃgrahaḥ eṣa dharmò jagannāthāta sākṣāna nārāyaṇāna nṛpa

हिन्दी अर्थ

युद्धार्थिनौ हि विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तम:

English

This dharma with its secret and compendium was received by Narada directly from the lord of the world Narayana, O king.

अध्याय १२

श्लोक 336.51

एवम एष महान धर्म आद्यॊ राजन सनातनः दुर्विज्ञेयॊ दुष्करश च सात्वतैर धार्यते सदा

evama eṣa mahāna dharma ādyò rājana sanātanaḥ durvijñeyò duṣkaraśa ca sātvataira dhāryate sadā

हिन्दी अर्थ

अथ युद्धे समभवत् तयोनारायणस्य वै शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मण: पुरुषोत्तम:

English

Thus this great dharma, primal and eternal, O king, hard to know and hard to practise, is always borne by the Satvatas.

अध्याय १२

श्लोक 336.52

धर्मज्ञानेन चैतेन सुप्रयुक्तेन कर्मणा अहिंसा धर्मयुक्तेन परीयते हरिर ईश्वरः

dharmajñānena caitena suprayuktena karmaṇā ahiṃsā dharmayuktena parīyate harira īśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

निर्ममे स तदा लोकान् कृत्स्नान् स्थावरजड्रमान्

English

By this knowledge of dharma, with well-applied action joined with non-violence and dharma, Hari the lord is pleased.

अध्याय १२

श्लोक 336.53

एकव्यूह विभागॊ वा कव चिद दविव्यूह संज्ञितः तरिव्यूहश चापि संख्यातश चतुर्व्यूहश च दृश्यते

ekavyūha vibhāgò vā kava cida davivyūha saṃjñitaḥ tarivyūhaśa cāpi saṃkhyātaśa caturvyūhaśa ca dṛśyate

हिन्दी अर्थ

तत्रैवान्तर्दधे देवों यत एवागतो हरि: पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थ तामेव विदधे तनुम्

English

The division is sometimes of one arrangement, sometimes called twofold, and counted threefold, and seen fourfold.

अध्याय १२

श्लोक 336.54

हरिर एव हि कषेत्रज्ञॊ निर्ममॊ निष्कलस तथा जीवश च सर्वभूतेषु पञ्च भूतगुणातिगः

harira eva hi kaṣetrajñò nirmamò niṣkalasa tathā jīvaśa ca sarvabhūteṣu pañca bhūtaguṇātigaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने पुनः प्रवृत्तिधर्मका प्रचार करनेके लिये ही उस शरीरको प्रकट किया था

English

Hari alone is the knower of the field, free of mine-ness and parts, and the soul in all beings, beyond the qualities of the five elements.

अध्याय १२

श्लोक 336.55

मनश च परथितं राजन पञ्चेन्द्रिय समीरणम एष लॊकनिधिर धीमान एष लॊकविसर्ग कृत

manaśa ca parathitaṃ rājana pañcendriya samīraṇama eṣa lòkanidhira dhīmāna eṣa lòkavisarga kṛta

हिन्दी अर्थ

पौराणमेतत् प्रख्यातं रूपं वरदमैश्वरम् रूप पुरातन एवं पुराण-प्रसिद्ध है

English

And mind is known, O king, as the mover of the five senses; he is the treasure of the world, the wise, the maker of creation.

अध्याय १२

श्लोक 336.56

अकर्ता चैव कर्ता च कार्यं कारणम एव च यथेच्छति तथा राजन करीदते पुरुषॊ ऽवययः

akartā caiva kartā ca kāryaṃ kāraṇama eva ca yathecchati tathā rājana karīdate puruṣò 'vayayaḥ

हिन्दी अर्थ

न तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत् कदाचन

English

He is the non-doer and the doer, the effect and the cause; as he wishes, king, so the imperishable Person plays.

अध्याय १२

श्लोक 336.57

एष एकान्ति धर्मस ते कीर्तितॊ नृपसत्तम मया गुरु परसादेन दुर्विज्ञेयॊ ऽकृतात्मभिः एकान्तिनॊ हि पुरुषा दुर्लभा बहवॊ नृप

eṣa ekānti dharmasa te kīrtitò nṛpasattama mayā guru parasādena durvijñeyò 'kṛtātmabhiḥ ekāntinò hi puruṣā durlabhā bahavò nṛpa

हिन्दी अर्थ

पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि तपो नारायणपरं नारायणपरा गति:

English

This single-minded dharma has been told to you, best of kings, by me through my teacher's grace, hard to know for the unpractised; single-minded men are rare, O king, and many.

अध्याय १२

श्लोक 336.58

यद्य एकान्तिभिर आकीर्णं जगत सयात कुरुनन्दन अहिंसकैर आत्मविद्भिः सर्वभूतहिते रतैः भवेत कृतयुगप्राप्तिर आशीः कर्म विवर्जितैः

yadya ekāntibhira ākīrṇaṃ jagata sayāta kurunandana ahiṃsakaira ātmavidbhiḥ sarvabhūtahite rataiḥ bhaveta kṛtayugaprāptira āśīḥ karma vivarjitaiḥ

हिन्दी अर्थ

परम फल भगवान् नारायण ही हैं तथा नारायणकी प्राप्ति ही सर्वोत्तम गति है

English

If the world were filled with the single-minded, non-violent, knowers of the self, delighting in the good of all beings, then the Krita age would come, free of wishes and action.

अध्याय १२

श्लोक 336.59

एवं स भगवान वयासॊ गुरुर मम विशां पते कथयाम आस धर्मज्ञॊ धर्मराज्ञे दविजॊत्तमः

evaṃ sa bhagavāna vayāsò gurura mama viśāṃ pate kathayāma āsa dharmajñò dharmarājñe davijòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणपरो धर्म: पुनरावृत्तिदुर्लभ: नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतम: स्मृत:

English

Thus the blessed Vyasa, my teacher, O lord of men, best of the twice-born, knower of dharma, told it to the king of dharma.

अध्याय १२

श्लोक 336.60

ऋषीणां संनिधौ राजञ शृण्वतॊः कृष्ण भीस्मयॊः तस्याप्य अकथयत पूर्वं नारदः सुमहातपः

ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājaña śṛṇvatòḥ kṛṣṇa bhīsmayòḥ tasyāpya akathayata pūrvaṃ nāradaḥ sumahātapaḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणात्मकश्चैव शब्द आकाशसम्भव: नारायणके ही अश्रित हैं

English

In the presence of the sages, O king, as Krishna and Bhishma listened, and Narada of great austerity had earlier told it to him.

अध्याय १२

श्लोक 336.61

देवं परमकं बरह्म शवेतं चन्द्राभम अच्युतम यत्र चैकान्तिनॊ यान्ति नारायण परायनाः

devaṃ paramakaṃ barahma śavetaṃ candrābhama acyutama yatra caikāntinò yānti nārāyaṇa parāyanāḥ

हिन्दी अर्थ

नारायणपरं सांख्यं योगो नारायणात्मक:

English

The supreme god, Brahman, white, moon-bright, unfallen, where the single-minded go, with Narayana as their supreme refuge.

अध्याय १२

श्लोक 336.62

[जनमेजय] एवं बहुविधं धर्मं परतिबुद्धैर निषेवितम न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नाना वरते सथिताः

[janamejaya] evaṃ bahuvidhaṃ dharmaṃ paratibuddhaira niṣevitama na kurvanti kathaṃ viprā anye nānā varate sathitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वभावश्चैव कर्माणि हैवं येषां च कारणम् तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभि: सर्वतोमुखै:

English

[Janamejaya said:] If this dharma of many kinds is practised by the awakened, why do other brahmins, standing in various vows, not practise it?

अध्याय १२

श्लोक 336.63

[वैषम्पायन] तिस्रः परकृतयॊ राजन देहबन्धेषु निर्मिताः सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत

[vaiṣampāyana] tisraḥ parakṛtayò rājana dehabandheṣu nirmitāḥ sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata

हिन्दी अर्थ

मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते

English

[Vaishampayana said:] Three natures, O king, are made in the bonds of bodies: sattvic, rajasic and tamasic, Bharata.

अध्याय १२

श्लोक 336.64

देहबन्धेषु पुरुषः शरेष्ठः कुरुकुलॊद्वह सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन मॊक्षार्थ निश्चितः

dehabandheṣu puruṣaḥ śareṣṭhaḥ kurukulòdvaha sāttvikaḥ puruṣavyāghra bhavena mòkṣārtha niścitaḥ

हिन्दी अर्थ

दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ते च तपो महत् सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते

English

In the bonds of bodies, lifter of the Kuru line, the best person is the sattvic, tiger among men, who is resolved on liberation.

अध्याय १२

श्लोक 336.65

अत्रापि स विजानाति पुरुषं बरह्म वर्तिनम नारायण परॊ मॊक्षस ततॊ वै सात्त्विकः समृतः

atrāpi sa vijānāti puruṣaṃ barahma vartinama nārāyaṇa parò mòkṣasa tatò vai sāttvikaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्यन्ति नित्यं पुरुष गुणाधिकम्

English

Here too he knows the Person present in Brahman; liberation is supremely Narayana, so the sattvic is remembered.

अध्याय १२

श्लोक 336.66

मनीसितं च पराप्नॊति चिन्तयन पुरुषॊत्तमम एकान्तभक्तिः सततं नारायण परायनः

manīsitaṃ ca parāpnòti cintayana puruṣòttamama ekāntabhaktiḥ satataṃ nārāyaṇa parāyanaḥ

हिन्दी अर्थ

सप्तचत्वारिंशद्धिकत्रिशततमो ध्याय: तेषां त्वयाभिनिर्दिष्टा पारम्पर्यागता गति:

English

He attains what he wishes, contemplating the Supreme Person, with single-minded devotion constantly, intent on Narayana.

अध्याय १२

श्लोक 336.67

मनीसिनॊ हि ये के चिद यतयॊ मॊक्षकाङ्क्षिणः तेषां वै छिन्नतृष्णानां यॊगक्षेम वहॊ हरिः

manīsinò hi ye ke cida yatayò mòkṣakāṅkṣiṇaḥ teṣāṃ vai chinnatṛṣṇānāṃ yògakṣema vahò hariḥ

हिन्दी अर्थ

एकान्तिनस्तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम्

English

For whatever wise ascetics long for liberation, whose thirst is cut, Hari carries their winning and keeping.

अध्याय १२

श्लोक 336.68

जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन मधुसूदनः सात्त्विकस तु स विज्ञेयॊ भवेन मॊक्षे च निश्चितः

jāyamānaṃ hi puruṣaṃ yaṃ paśyena madhusūdanaḥ sāttvikasa tu sa vijñeyò bhavena mòkṣe ca niścitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राप्त कर लेते हैं अगत्वा गतयस्तिस््रो यद् गच्छत्यव्ययं हरिम्

English

The person whom, as he is born, Madhusudana sees is to be known as sattvic and is certain of liberation.

अध्याय १२

श्लोक 336.69

सांख्ययॊगेन तुल्यॊ हि धर्म एकान्तसेवितः नारायणात्मके मॊक्षे ततॊ यान्ति परां गतिम

sāṃkhyayògena tulyò hi dharma ekāntasevitaḥ nārāyaṇātmake mòkṣe tatò yānti parāṃ gatima

हिन्दी अर्थ

चौथी गतिमें पहुँचकर अविनाशी श्रीहरिको प्राप्त कर लेते हैं

English

Dharma practised single-mindedly is equal to Sankhya and yoga; in liberation of Narayana's nature, they go to the highest goal.

अध्याय १२

श्लोक 336.70

नारायणेन दृष्टश च परतिबुद्धॊ भवेत पुमान एवम आत्मेच्छया राजन परतिबुद्धॊ न जायते

nārāyaṇena dṛṣṭaśa ca paratibuddhò bhaveta pumāna evama ātmecchayā rājana paratibuddhò na jāyate

हिन्दी अर्थ

एतन्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे

English

A man seen by Narayana becomes awakened; thus, by the will of the self, O king, the awakened is not born.

अध्याय १२

श्लोक 336.71

राजसी तामसी चैव वयामिश्रे परकृतीस्मृते तद आत्मकं हि पुरुषं जायमानं विशां पते परवृत्ति लक्षणैर युक्तं नावेक्षति हरिः सवयम

rājasī tāmasī caiva vayāmiśre parakṛtīsmṛte tada ātmakaṃ hi puruṣaṃ jāyamānaṃ viśāṃ pate paravṛtti lakṣaṇaira yuktaṃ nāvekṣati hariḥ savayama

हिन्दी अर्थ

भगवानने उन्हें गीतामें इस धर्मका उपदेश दिया गहनो ह्ोष धर्मों वै दुर्विज्ञेयोडकृतात्मभि:

English

Rajasic and tamasic natures are remembered as mixed; the person of that nature, lord of men, when being born, joined with marks of action, Hari himself does not regard.

अध्याय १२

श्लोक 336.72

पश्यत्य एनं जायमानं बरह्मा लॊकपितामहः रजसा तमसा चैव मानुषं समभिप्लुतम

paśyatya enaṃ jāyamānaṃ barahmā lòkapitāmahaḥ rajasā tamasā caiva mānuṣaṃ samabhiplutama

हिन्दी अर्थ

अजितात्मा पुरुषोंके लिये दुर्गम है

English

Brahma, grandfather of the world, sees him as he is born, a man overwhelmed by rajas and tamas.

अध्याय १२

श्लोक 336.73

कामं देवाश च ऋषयः सत्त्वस्था नृपसत्तम हीनाः सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततॊ वैकारिकाः समृताः

kāmaṃ devāśa ca ṛṣayaḥ sattvasthā nṛpasattama hīnāḥ sattvena sūkṣmeṇa tatò vaikārikāḥ samṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

धार्यते स्वयमीशेन राजन् नारायणेन च है। स्वयं जगदीश्वर भगवान् नारायण ही इस धर्मको धारण करते हैं

English

Gods and sages standing in sattva, best of kings, by choice, lacking subtle sattva, are then remembered as modified.

अध्याय १२

श्लोक 336.74

[जनमेजय] कथं वैकारिकॊ गच्छेत पुरुषः पुरुषॊत्तमम

[janamejaya] kathaṃ vaikārikò gaccheta puruṣaḥ puruṣòttamama

हिन्दी अर्थ

ऋषिमध्ये महाभाग: शृण्वतो: कृष्णभीष्मयो:

English

[Janamejaya said:] How would the modified person go to the Supreme Person?

अध्याय १२

श्लोक 336.75

[वैषम्पायन] सुसूक्ष्म सत्त्वसंयुक्तं संयुक्क्तं तरिभिर अक्षरैः पुरुषः पुरुषं गच्छेन निष्क्रियः पञ्चविंशकम

[vaiṣampāyana] susūkṣma sattvasaṃyuktaṃ saṃyukktaṃ taribhira akṣaraiḥ puruṣaḥ puruṣaṃ gacchena niṣkriyaḥ pañcaviṃśakama

हिन्दी अर्थ

था। उस समय श्रीकृष्ण और भीष्म भी इस विषयको सुन रहे थे यथा तत् कथित तत्र नारदेन तथा शृणु

English

[Vaishampayana said:] Joined with very subtle sattva, joined with the three letters, the person, inactive, goes to the twenty-fifth Person.

अध्याय १२

श्लोक 336.76

एवम एकं सांक्य यॊगं वेदारण्यकम एव च परस्पराङ्गान्य एतानि पञ्चरात्रं च कथ्यते एष एकान्तिनां धर्मॊ नारायण परात्मकः

evama ekaṃ sāṃkya yògaṃ vedāraṇyakama eva ca parasparāṅgānya etāni pañcarātraṃ ca kathyate eṣa ekāntināṃ dharmò nārāyaṇa parātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मण: पृथिवीपाल तदा नारायण: स्वयम्

English

Thus Sankhya and yoga, the Veda and Aranyaka are one; these are mutual limbs, and the Pancharatra is told. This is the dharma of the single-minded, of Narayana's highest nature.

अध्याय १२

श्लोक 336.77

यथा समुद्रात परसृता जलौघास; तम एव राजन पुनर आविशन्ति इमे तथा जञानमहाजलौघा; नारायणं वै पुनर आविशन्ति

yathā samudrāta parasṛtā jalaughāsa; tama eva rājana punara āviśanti ime tathā jañānamahājalaughā; nārāyaṇaṃ vai punara āviśanti

हिन्दी अर्थ

वैखानसे भ्य: सोमस्तु तत: सोडच्तर्दथे पुन: अन्तर्दधे ततो भूयस्तस्य देवस्थ मायया

English

As floods of water issued from the ocean enter it again, O king, so these great floods of knowledge enter Narayana again.

अध्याय १२

श्लोक 336.78

एष ते कथितॊ धर्मः सात्वतॊ यदुबान्धव कुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्नॊषि भारत

eṣa te kathitò dharmaḥ sātvatò yadubāndhava kuruṣvainaṃ yathānyāyaṃ yadi śaknòṣi bhārata

हिन्दी अर्थ

तत्रैष धर्म: सम्भूत: स्वयं नारायणान्नूप

English

This Satvata dharma has been told to you, kinsman of the Yadavas; practise it duly if you can, Bharata.

अध्याय १२

श्लोक 336.79

एवं हि सुमहाभागॊ नारदॊ गुरवे मम शवेतानां यतिनाम आह एकान्तगतिम अव्ययाम

evaṃ hi sumahābhāgò nāradò gurave mama śavetānāṃ yatināma āha ekāntagatima avyayāma

हिन्दी अर्थ

साक्षात् नारायणसे ही यह धर्म प्रकट हुआ तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च

English

Thus the greatly fortunate Narada told my teacher the imperishable single-minded goal of the white ascetics.

अध्याय १२

श्लोक 336.80

वयासश चाकथयत परीत्या धर्मपुत्राय धीमते स एवायं मया तुभ्यम आख्यातः परसृतॊ गुरॊः

vayāsaśa cākathayata parītyā dharmaputrāya dhīmate sa evāyaṃ mayā tubhyama ākhyātaḥ parasṛtò guròḥ

हिन्दी अर्थ

वायो: सकाशात् प्राप्तश्ष ऋषिभिर्विघसाशिभि: अन्तर्दधे ततो भूयो नारायणसमाहित:

English

Vyasa told it with affection to the wise son of Dharma; this same is what has been told to you by me, issued from my teacher.

अध्याय १२

श्लोक 336.81

इत्थं हि दुश्चरॊ धर्म एष पार्थिव सत्तम यथैव तवं तथैवान्ये न भजन्ति विमॊहिताः

itthaṃ hi duścarò dharma eṣa pārthiva sattama yathaiva tavaṃ tathaivānye na bhajanti vimòhitāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मण: पुरुषव्यात्र तत्र कीर्तयत: शूणु

English

Thus this dharma is hard to practise, best of kings; as you, so others, bewildered, do not follow it.

अध्याय १२

श्लोक 336.82

कृष्ण एव हि लॊकानां भावनॊ मॊहनस तथा संहार कारकश चैव कारणं च विशां पते

kṛṣṇa eva hi lòkānāṃ bhāvanò mòhanasa tathā saṃhāra kārakaśa caiva kāraṇaṃ ca viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

चिन्तयामास पुरुष॑ जगत्सर्गकरं प्रभुम् चिन्तन किया, जो संसारकी सृष्टि करनेमें पूर्णतः समर्थ हो

English

Krishna alone is the cherisher and the bewilderer of the worlds, O lord of men, the destroyer, and the cause.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.