Mahabharata· Mahābhārata
12
अध्याय 12 / 18

Shanti Parva

शान्तिपर्व

12866 श्लोकभाग 56/65 · श्लोक 309.1–312.46WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ194 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 309.1

[य] कथं निर्वेदम आपन्नः शुकॊ वैयासकिः पुरा एतद इच्छामि कौरव्य शरॊतुं कौतूहलं हि मे

[ya] kathaṃ nirvedama āpannaḥ śukò vaiyāsakiḥ purā etada icchāmi kauravya śaròtuṃ kautūhalaṃ hi me

हिन्दी अर्थ

प्रार्थितं व्रतशौचा भ्यां सत्कृतं देशकालयो: क्रोधमुत्सृज्य दद्याच्च नानुतप्येन्न कीर्तयेत्

English

"Bhrigu said, 'Forest recluses seeking the acquisition of virtue go to sacred waters and rivers and springs, and undergo penances in lone and secluded woods abounding with deer and buffaloes and boars and tigers and wild

अध्याय १२

श्लोक 309.2

[भी] पराकृतेन सुवृत्तेन चरन्तम अकुतॊभयम अध्याप्य कृत्स्नं सवाध्यायम अन्वशाद वै पिता सुतम

[bhī] parākṛtena suvṛttena carantama akutòbhayama adhyāpya kṛtsnaṃ savādhyāyama anvaśāda vai pitā sutama

हिन्दी अर्थ

संवादरूप एक प्राचीन इतिहास सुनाऊँगा

English

[Bhishma said:] A father instructed his son, who was roaming without fear in common good conduct, having taught him the whole of study:

अध्याय १२

श्लोक 309.3

धर्मं पुत्र निषेवस्व सुतीक्ष्णौ हि हिमातपौ कषुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः

dharmaṃ putra niṣevasva sutīkṣṇau hi himātapau kaṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

तृतीय: सर्ग इत्येष आहड्कारिक उच्यते और आहंकारिक सर्ग कहा जाता है

English

"Practise dharma, son; cold and heat are very sharp; always conquer hunger, thirst and wind, master of your senses.

अध्याय १२

श्लोक 309.4

सत्यम आर्जवम अक्रॊधम अनसूयां दमं तपः अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत परिपालय

satyama ārjavama akròdhama anasūyāṃ damaṃ tapaḥ ahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivata paripālaya

हिन्दी अर्थ

सृजत्यहड्कारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा

English

Truth, honesty, freedom from anger, freedom from envy, self-control, austerity, non-violence and non-cruelty, protect by rule.

अध्याय १२

श्लोक 309.5

सत्ये तिष्ठ रतॊ धर्मे हित्वा सर्वम अनार्जवम देवतातिथिशेषेण यात्रां पराणस्य संश्रय

satye tiṣṭha ratò dharme hitvā sarvama anārjavama devatātithiśeṣeṇa yātrāṃ parāṇasya saṃśraya

हिन्दी अर्थ

संख्या, कालसंख्या तथा तत्त्वोंके संहारकी वार्ता सुनो अनादिनिधनो ब्रह्मा नित्यश्चाक्षर एव च

English

Stand in truth, delight in dharma, giving up all dishonesty; sustain the course of life with what remains after gods and guests.

अध्याय १२

श्लोक 309.6

फेनपात्रॊपमे देहे जीवे शकुनिवत सथिते अनित्ये परिय संवासे कथं सवपिषि पुत्रक

phenapātròpame dehe jīve śakunivata sathite anitye pariya saṃvāse kathaṃ savapiṣi putraka

हिन्दी अर्थ

भूतभव्यभविष्याणां स्रष्टारमनघं तथा

English

In a body like a bowl of foam, with life perched like a bird, impermanent, dear companion, how do you sleep, my son?

अध्याय १२

श्लोक 309.7

अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु अन्तरं लिप्समानेषु बालस तवं नावबुध्यसे

apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatruṣu antaraṃ lipsamāneṣu bālasa tavaṃ nāvabudhyase

हिन्दी अर्थ

मन्तव्यमधिभूत॑ तु चन्द्रमा श्चाधिदेवतम् अभिमानोधिभ्ूतं तु रुद्रश्नात्राधिदिवतम्

English

While enemies are watchful, awake, ever joined, seeking an opening, you, a child, do not awaken.

अध्याय १२

श्लोक 309.8

गण्यमानेषु वर्षेषु कषीयमाणे तथायुषि जीविते शिष्यमाणे च किम उत्थाय न धावसि

gaṇyamāneṣu varṣeṣu kaṣīyamāṇe tathāyuṣi jīvite śiṣyamāṇe ca kima utthāya na dhāvasi

हिन्दी अर्थ

त्रयोदशाधिकत्रिशततमो ध्याय:

English

As years are counted and life wastes away and living remains little, why do you not rise and run?

अध्याय १२

श्लोक 309.9

ऐहालौकिकम ईहन्ते मांसशॊनितवर्धनम पारलौकिककार्येषु परसुप्ता भृशनास्तिकाः

aihālaukikama īhante māṃsaśònitavardhanama pāralaukikakāryeṣu parasuptā bhṛśanāstikāḥ

हिन्दी अर्थ

चेतनावांस्तथा चैक: क्षेत्रज्ञ इति भाषितः अचेतन क्‍यों बताया है? तथा दूसरेको चेतन एवं क्षेत्रज्ञ कैसे कहा है?

English

Those who strive for this world, increasing flesh and blood, fall asleep over the tasks for the next world, utter unbelievers.

अध्याय १२

श्लोक 309.10

धर्माय ये ऽभयसूयन्ति बुद्धिमॊहान्विता नराः अपथा गच्छतां तेषाम अनुयातापि पीड्यते

dharmāya ye 'bhayasūyanti buddhimòhānvitā narāḥ apathā gacchatāṃ teṣāma anuyātāpi pīḍyate

हिन्दी अर्थ

योनिकर्मविशुद्ध श्व पात्र स्थाद् वेदविद् द्विज:

English

elephants. They forsake all kinds of robes and food and enjoyments for which people living in society have a taste. They subsist abstemiously upon wild herbs and fruits and roots and leaves of diverse kinds. The bare ground is their seat. They lie down on the bare earth or rocks or pebbles or gravel or sand or ashes. They cover their limbs with grass and animal skins and barks of trees. They never shave their heads and beards or pare their nails. They perform their ablutions at regular intervals. They pour libations on the ground, as also on the sacred fire at the proper time without fail. They never enjoy any rest till completion of their daily gathering of the sacred fuel (for their homa fires) and sacred grass and flowers (for sacrifice and worship) and till they have swept and rubbed clean (their sacrificial altars). They bear without the least regard cold and heat, and rain and wind, and, therefore, the skin of their bodies is cracked all over; and in consequence of observing and laying down for themselves various kinds of rites and vows and acts, their flesh and blood and skin and bones become emaciated, l Endued with great patience and fortitude, they live, always practising the quality of goodness. That person who, with restrained soul, observes such a course of duties originally ordained by regenerate Rishis, burns all his sins like fire and obtains regions of felicity difficult of attainment.'

अध्याय १२

श्लोक 309.11

ये तु तुष्टाः सुनियताः सत्यागम परायनाः धर्म्यं पन्थानम आरूढास तान उपास्स्व च पृच्छ च

ye tu tuṣṭāḥ suniyatāḥ satyāgama parāyanāḥ dharmyaṃ panthānama ārūḍhāsa tāna upāssva ca pṛccha ca

हिन्दी अर्थ

पात्रकर्मविशेषेण देशकालाववेक्ष्य च बहुयत्नेन च महत् पापनिर्हरणं तथा

English

"I shall now describe the conduct of those called Parivrajakas. That is as follows: freeing themselves from attachment to the sacred fire, wealth, spouse and children, and robes, seats, beds, and such other objects of enjoyment, and breaking the bonds of affection, they roam about, regarding with an equal eye a clump of earth or rock and gold. They never set their hearts on the acquisition or enjoyment of the triple aggregate. They cast an equal eye on foes and friends and neutrals or strangers. They never injure, in thought, word, or deed, immobile things or creatures that are viviparous, or oviparous or born of filth, or called vegetables. They have no homes. They roam over hills and mountains, upon shores of rivers or seas, under shades of trees, and among temples of deities. They may go to towns or villages for residence. In a town, however, they should not live for more than five nights, while in a village their residence should never exceed one night. Entering a town or a village, they should, for the support of life, repair to the abodes of only Brahmanas of liberal deeds. 2 They should never ask for any alms except what is thrown into the (wooden) bowls they carry. They should free themselves from lust, wrath, pride, cupidity, delusion, miserliness, deceit, slander, vanity, and injury to living creatures. On this subject there are some verses: that person, who, observing the vow of taciturnity, roveth without giving any creature cause of fear, is never inspired with any fear himself by any

अध्याय १२

श्लोक 309.12

उपधार्य मतं तेषां वृद्धानां धर्मदर्शिनाम नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तम उत्पथगामि वै

upadhārya mataṃ teṣāṃ vṛddhānāṃ dharmadarśināma niyaccha parayā buddhyā cittama utpathagāmi vai

हिन्दी अर्थ

तथा निर्ह्ठतदोषस्य प्रेत्य धर्म: सुखावह:

English

Considering the view of those aged who see dharma, restrain by supreme intellect the mind that strays from the path.

अध्याय १२

श्लोक 309.13

अद्य कालिकया बुद्ध्या दूरे शव इति निर्भयाः सर्वभक्षा न पश्यन्ति कर्मभूमिं विचेतसः

adya kālikayā buddhyā dūre śava iti nirbhayāḥ sarvabhakṣā na paśyanti karmabhūmiṃ vicetasaḥ

हिन्दी अर्थ

पाप-दोष दूर हो गये हैं, उसीके लिये धर्म परलोकमें सुख देनेवाला होता है अशुभेभ्य: सदा55क्षिप्य शुभेष्वेवावतारयेत्

English

With a mind of the day, saying 'tomorrow is far,' fearless all-eaters, senseless, do not see the land of action.

अध्याय १२

श्लोक 309.14

धर्मनिःश्रेणिम आस्थाय किं चित किं चित समारुह कॊशकारवद आत्मानं वेष्टयन नावबुध्यसे

dharmaniḥśreṇima āsthāya kiṃ cita kiṃ cita samāruha kòśakāravada ātmānaṃ veṣṭayana nāvabudhyase

हिन्दी अर्थ

इच्छानुसार पालन करते रहो

English

Resorting to the ladder of dharma, climb a little by little; you wrap yourself like a silkworm and do not awaken.

अध्याय १२

श्लोक 309.15

नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातम इवास्थिरम वामतः कुरु विस्रब्धॊ नरं वेनुम इवॊद्धतम

nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātama ivāsthirama vāmataḥ kuru visrabdhò naraṃ venuma ivòddhatama

हिन्दी अर्थ

इह च प्रेत्य च श्रेयस्तस्य मूल धृति: परा स्थिरता) ही कल्याणका मूल है

English

The unbelieving, who break the limits, unsteady like a collapsing bank, leave on the left, trusting, like a reed-man swollen.

अध्याय १२

श्लोक 309.16

कामं करॊधं च मृत्युं च पञ्चेन्द्रिय जलां नदीम नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्म दुर्गानि संतर

kāmaṃ karòdhaṃ ca mṛtyuṃ ca pañcendriya jalāṃ nadīma nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janma durgāni saṃtara

हिन्दी अर्थ

ययाति: क्षीणपुण्यो5पि धृत्या लोकानवाप्तवान्

English

Desire, anger and death, the river with the five senses as waters: making a boat of steadiness, cross the hard places of birth.

अध्याय १२

श्लोक 309.17

मृत्युनाभ्याहते लॊके जरया परिपीदिते अमॊघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर

mṛtyunābhyāhate lòke jarayā paripīdite amòghāsu patantīṣu dharmayānena saṃtara

हिन्दी अर्थ

अपना पुण्य क्षीण हो जानेके बाद भी धृतिके ही बलसे उत्तम लोकोंको प्राप्त हुए जिससे तुम कल्याणके भागी हो सकोगे

English

When the world is struck by death, when it is oppressed by old age, when unfailing ones fall, cross by the vehicle of dharma.

अध्याय १२

श्लोक 309.18

तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युर अन्वेषते यदा निर्वृतिं लभसे कस्माद अकस्मान मृत्युनाशितः

tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyura anveṣate yadā nirvṛtiṃ labhase kasmāda akasmāna mṛtyunāśitaḥ

हिन्दी अर्थ

जन्ममृत्युविमुक्त च विमुक्त पुण्यपापयो:

English

When death seeks you standing or lying, how do you find ease? Why are you suddenly destroyed by death?

अध्याय १२

श्लोक 309.19

संचिन्वानकम एवैनं कामानाम अवितृप्तकम वृकीवॊरणम आसाद्य मृत्युर आदाय गच्छति

saṃcinvānakama evainaṃ kāmānāma avitṛptakama vṛkīvòraṇama āsādya mṛtyura ādāya gacchati

हिन्दी अर्थ

शुचि नित्यमनायासं तद् भवान् वक्तुमहति याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत

English

Death takes the man gathering, unsated in desires, as a she-wolf takes a lamb.

अध्याय १२

श्लोक 309.20

करमशः संचितशिखॊ धर्मबुद्धिमयॊ महान अन्धकारे परवेष्टव्ये दिपॊ यत्नेन धार्यते

karamaśaḥ saṃcitaśikhò dharmabuddhimayò mahāna andhakāre paraveṣṭavye dipò yatnena dhāryate

हिन्दी अर्थ

पप्रच्छ जनको राजा प्रश्न॑ प्रश्नविदां वरम् मुनिवर याज्ञवल्क्यजीसे पूछा

English

With the flame gathered in order, great, made of the intellect of dharma, a lamp must be carried with effort when entering darkness.

अध्याय १२

श्लोक 309.21

संपतन देहजालानि कदा चिद इह मानुषे बराह्मण्यं लभते जन्तुस तत पुत्र परिपालय

saṃpatana dehajālāni kadā cida iha mānuṣe barāhmaṇyaṃ labhate jantusa tata putra paripālaya

हिन्दी अर्थ

किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम्

English

Falling into nets of bodies, sometimes in the human state a creature gains brahminhood; protect that, son.

अध्याय १२

श्लोक 309.22

बराह्मणस्य हि देहॊ ऽयं न कामार्थाय जायते इह कलेशाय तपसे परेत्य तव अनुपमं सुखम

barāhmaṇasya hi dehò 'yaṃ na kāmārthāya jāyate iha kaleśāya tapase paretya tava anupamaṃ sukhama

हिन्दी अर्थ

वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाड्क्षिण: तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम्

English

For the body of a brahmana is not born for desire and wealth; here it is for affliction and austerity, and hereafter incomparable happiness.

अध्याय १२

श्लोक 309.23

बराह्मण्यं बहुभिर अवाप्यते तपॊभिस; तल लब्ध्वा न परिपनेन हेदितव्यम सवाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः; कषेमार्थी कुशलपरः सदा यतस्व

barāhmaṇyaṃ bahubhira avāpyate tapòbhisa; tala labdhvā na paripanena heditavyama savādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ; kaṣemārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva

हिन्दी अर्थ

पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्म: सनातन:

English

Brahminhood is gained by many austerities; having gained it one should not waste it for a trifle; ever joined in study, austerity and self-control, striving for safety, ever strive skilfully.

अध्याय १२

श्लोक 309.24

अव्यक्तप्रकृतिर अयं कला शरीरः; सूक्ष्मात्मा कषणत्रुतिशॊ निमेष रॊमा ऋत्वास्यः समबलशुक्लकृष्णनेत्रॊ; मानाङ्गॊ दरवति वयॊ हयॊ नराणाम

avyaktaprakṛtira ayaṃ kalā śarīraḥ; sūkṣmātmā kaṣaṇatrutiśò nimeṣa ròmā ṛtvāsyaḥ samabalaśuklakṛṣṇanetrò; mānāṅgò daravati vayò hayò narāṇāma

हिन्दी अर्थ

चाहिए। यही सनातन धर्म है तत्र तु प्रकृतीरष्टौ प्राहुरध्यात्मचिन्तका:

English

This unmanifest-natured, part-bodied one, subtle in self, with moments for ligaments, winks for hairs, seasons for mouth, with white and black eyes of equal strength, with measure for limbs, runs: the horse of men's life.

अध्याय १२

श्लोक 309.25

तं दृष्ट्वा परसृतम अजस्रम उग्रवेगं; गच्छन्तं सततम इहाव्यपेक्षमाणम चक्षुस ते यदिन परप्रणेतृनेयं; धर्मे ते भवतु मनः परं निशम्य

taṃ dṛṣṭvā parasṛtama ajasrama ugravegaṃ; gacchantaṃ satatama ihāvyapekṣamāṇama cakṣusa te yadina parapraṇetṛneyaṃ; dharme te bhavatu manaḥ paraṃ niśamya

हिन्दी अर्थ

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्न॒ पञचमम्

English

Seeing that which goes on ceaselessly, of fierce speed, ever moving here without waiting, if your eye is not led by others, hearing the supreme, let your mind be set on dharma.

अध्याय १२

श्लोक 309.26

ये ऽमी तु परचलित धर्मकामवृत्ताः; करॊशन्तः सततम अनिष्ट संप्रयॊगाः कलिश्यन्ते परिगत वेदनाशरीरा; बह्वीभिः सुभृशम अधर्मवासनाभिः

ye 'mī tu paracalita dharmakāmavṛttāḥ; karòśantaḥ satatama aniṣṭa saṃprayògāḥ kaliśyante parigata vedanāśarīrā; bahvībhiḥ subhṛśama adharmavāsanābhiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्व जिह्दा प्राणं च पठचमम् वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ़ं तथैव च

English

Those who have strayed from the conduct of dharma and desire, shouting always, joined with the unwished, are afflicted with bodies pierced by pain, by many strong impressions of adharma.

अध्याय १२

श्लोक 309.27

राजा धर्मपरः सदा शुभगॊप्ता; समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लॊकान बहुविधम अपि चरतः परदिशति; सुखम अनुपगतं निरवद्यम

rājā dharmaparaḥ sadā śubhagòptā; samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lòkāna bahuvidhama api carataḥ paradiśati; sukhama anupagataṃ niravadyama

हिन्दी अर्थ

बुद्धीन्द्रियाण्ययथैतानि सविशेषाणि मैथिल

English

The king ever devoted to dharma, protector of the good, looking at the virtuous, grants them worlds; and also gives various goals to those who act otherwise, happiness not before gained and blameless.

अध्याय १२

श्लोक 309.28

शवानॊ भीसनायॊ मुखानि वयांसि; वद गृध्रकुलपक्षिणां च संघाः नरां कदने रुधिरपा गुरुवचन;नुदम उपरतं विशसन्ति

śavānò bhīsanāyò mukhāni vayāṃsi; vada gṛdhrakulapakṣiṇāṃ ca saṃghāḥ narāṃ kadane rudhirapā guruvacana;nudama uparataṃ viśasanti

हिन्दी अर्थ

त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदा: प्रथमं सर्गमित्येतदाहु: प्राधानिकं बुधा:

English

Dogs, fearsome crows and groups of vultures and birds, drinking blood, devour the man who has strayed from the teacher's word in the slaughter of men.

अध्याय १२

श्लोक 309.29

मर्यादा नियताः सवयम्भुवा य इहेमाः; परभिनत्ति दशगुणा मनॊऽनुगत्वात निवसति भृशम असुखं पितृविषय;विपिनम अवगाह्य स पापः

maryādā niyatāḥ savayambhuvā ya ihemāḥ; parabhinatti daśaguṇā manò'nugatvāta nivasati bhṛśama asukhaṃ pitṛviṣaya;vipinama avagāhya sa pāpaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद् बुछ्धात्मकं स्मृतम्

English

The limits fixed by the Self-born, which the tenfold qualities break through by following the mind, he enters very painful dwelling in the forest of the ancestors, that sinner.

अध्याय १२

श्लोक 309.30

यॊ लुब्धः सुभृशं परियानृतश च मनुष्यः; सततनिकृतिवञ्चनारतिः सयात उपनिधिभिर असुखकृत स परमनिरयगॊ; भृशम असुखम अनुभवति दुष्कृत कर्मा

yò lubdhaḥ subhṛśaṃ pariyānṛtaśa ca manuṣyaḥ; satatanikṛtivañcanāratiḥ sayāta upanidhibhira asukhakṛta sa paramanirayagò; bhṛśama asukhama anubhavati duṣkṛta karmā

हिन्दी अर्थ

चतुर्थ सर्गमित्येतन्मानसं विद्धि मे मतम्

English

The man who is greedy, fond of untruth, ever delighting in deceit and cheating, is a maker of unhappiness by deposits; he goes to the lowest hell and feels great pain, a doer of evil deeds.

अध्याय १२

श्लोक 309.31

उष्मां वैतरणीं महानदीम; अवगाधॊ ऽसि पत्रवनभिन्न गात्रः परशु वनशयॊ निपतितॊ; वसति च महानिरये भृशार्तः

uṣmāṃ vaitaraṇīṃ mahānadīma; avagādhò 'si patravanabhinna gātraḥ paraśu vanaśayò nipatitò; vasati ca mahāniraye bhṛśārtaḥ

हिन्दी अर्थ

पज्चमं सर्गमित्याहुभौतिकं॑ भूतचिन्तका: सर्ग तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मक॑ स्मृतम्

English

You plunge into the hot Vaitarani, the great river, your limbs cut by leaf-forests, lying fallen in the axe-forest, dwelling in great hell, in great pain.

अध्याय १२

श्लोक 309.32

महापदानि कत्थसे न चाप्य अवेक्षसे परम चिरस्य मृत्युकारिकाम अनागतां न बुध्यसे

mahāpadāni katthase na cāpya avekṣase parama cirasya mṛtyukārikāma anāgatāṃ na budhyase

हिन्दी अर्थ

सप्तमं सर्गमित्याहुरेतहैन्द्रियकं स्मृतम्

English

You boast of great feats and do not look to the beyond; you do not awaken to the death-bringing that long has been coming.

अध्याय १२

श्लोक 309.33

परयास्यतां किम आस्यते समुत्थितं महद भयम अतिप्रमाथि दारुणं सुखस्य संविधीयताम

parayāsyatāṃ kima āsyate samutthitaṃ mahada bhayama atipramāthi dāruṇaṃ sukhasya saṃvidhīyatāma

हिन्दी अर्थ

अष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं स्मृतम् नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधा:

English

Why sit when the great, dreadful, destroying fear has risen for you who are to depart? Make arrangement for happiness.

अध्याय १२

श्लोक 309.34

पुरा मृतः परनीयसे यमस्य मृत्युशासनात तद अन्तिकाय दारुणैः परयत्नम आर्जवे कुरु

purā mṛtaḥ paranīyase yamasya mṛtyuśāsanāta tada antikāya dāruṇaiḥ parayatnama ārjave kuru

हिन्दी अर्थ

चतुर्विशतिरुक्तानि यथाश्रुतिनिदर्शनात्

English

Before you die you are led to Yama's presence by death's command; make effort in honesty against those dreadful ones.

अध्याय १२

श्लोक 309.35

पुरा समूल बान्धवं परभुर हरत्य अदुःखवित तवेह जीवितं यमॊ न चास्ति तस्य वारकः

purā samūla bāndhavaṃ parabhura haratya aduḥkhavita taveha jīvitaṃ yamò na cāsti tasya vārakaḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चकल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहरुच्यते सृजत्योषधिमेवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम्

English

Before the lord who does not know sorrow takes away the life here with root and kinsmen, there is none to restrain Yama.

अध्याय १२

श्लोक 309.36

पुरा विवाति मारुतॊ यमस्य यः पुरःसरः पुरैक एव नीयसे कुरुष्व साम्परायिकम

purā vivāti mārutò yamasya yaḥ puraḥsaraḥ puraika eva nīyase kuruṣva sāmparāyikama

हिन्दी अर्थ

सा मूर्ति: सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम

English

Before the wind blows that goes before Yama, you are led alone; do what concerns the other world.

अध्याय १२

श्लोक 309.37

पुरा सहिक्क एव ते परवाति मारुतॊ ऽनतकः पुरा च विभ्रमन्ति ते दिशॊ महाभयागमे

purā sahikka eva te paravāti mārutò 'natakaḥ purā ca vibhramanti te diśò mahābhayāgame

हिन्दी अर्थ

सुवर्णमय अण्डके भीतरसे प्रकट हुए थे। वे ही सम्पूर्ण भूतोंके उद्गमस्थान हैं संदधे स महीं कृत्स्नां दिवमूर्थ्व प्रजापति:

English

Before the ender's wind blows on you with hiccup, before the directions swirl for you at the coming of great fear,

अध्याय १२

श्लोक 309.38

समृतिश च संनिरुध्यते पुरा तवेह पुत्रक समाकुलस्य गच्छतः समाधिम उत्तमं कुरु

samṛtiśa ca saṃnirudhyate purā taveha putraka samākulasya gacchataḥ samādhima uttamaṃ kuru

हिन्दी अर्थ

सृष्टिके लिये विचार आरम्भ किया

English

before memory is blocked, son, make the best concentration for yourself who are going in distraction."

अध्याय १२

श्लोक 309.39

कृताकृते शुभाशुभे परमादकर्म विप्लुते समरन पुरा न तप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम

kṛtākṛte śubhāśubhe paramādakarma viplute samarana purā na tapyase nidhatsva kevalaṃ nidhima

हिन्दी अर्थ

तयो: शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत् प्रभु: दशकल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यते

English

Do you not remember, in the heedless confusion of deeds done and undone, good and bad? Lay up the one treasure alone.

अध्याय १२

श्लोक 309.40

पुरा जरा कलेवरं विजर्जरी करॊति ते बलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम

purā jarā kalevaraṃ vijarjarī karòti te balāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṃ nidhima

हिन्दी अर्थ

ही बड़ी है। महान् ऋषि ब्रह्मा अहंकार नामक दिव्य भूतकी सृष्टि करते हैं ते वै पितृणां पितर: श्रूयन्ते राजसत्तम

English

Before old age, destroying strength, form and beauty, wears out your body, lay up the one treasure alone.

अध्याय १२

श्लोक 309.41

पुरा शरीरम अन्तकॊ भिनत्ति रॊगसायकैः परसह्य जीवितक्षये तपॊ महत समाचर

purā śarīrama antakò bhinatti rògasāyakaiḥ parasahya jīvitakṣaye tapò mahata samācara

हिन्दी अर्थ

'पितरोंके भी पितर' अर्थात् पज्चमहाभूतोंके भी जनक सुने जाते हैं

English

Before the Ender pierces the body with arrows of disease and forcibly ends life, practise great austerity.

अध्याय १२

श्लोक 309.42

पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगॊचराः अभिद्रवन्ति सर्वतॊ यतस्व पुण्यशीलने

purā vṛkā bhayaṃkarā manuṣyadehagòcarāḥ abhidravanti sarvatò yatasva puṇyaśīlane

हिन्दी अर्थ

चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्न॒ पञचमम्

English

Before the dreadful wolves that haunt human bodies rush upon you from every side, strive in the practice of merit.

अध्याय १२

श्लोक 309.43

पुरान्धकारम एककॊ ऽनुपश्यसि तवरस्व वै पुरा हिरन मयान नगान निरीक्षसे ऽदरिमूर्धनि

purāndhakārama ekakò 'nupaśyasi tavarasva vai purā hirana mayāna nagāna nirīkṣase 'darimūrdhani

हिन्दी अर्थ

पञ्चकल्पसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते

English

Before you see darkness alone, hasten, before you behold golden trees on the mountain's head.

अध्याय १२

श्लोक 309.44

पुरा कुसंगतानि ते सुहृन मुखाश च शत्रवः विचालयन्ति दर्शनाद घतस्व पुत्र यत परम

purā kusaṃgatāni te suhṛna mukhāśa ca śatravaḥ vicālayanti darśanāda ghatasva putra yata parama

हिन्दी अर्थ

एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पडचसु ते वध्यमाना हान्योन्यं गुणैर्हारिभिरव्ययै:

English

Before bad company and enemies with friendly faces make you waver in sight, strive, son, for the highest.

अध्याय १२

श्लोक 309.45

धनस्य यस्य राजतॊ भयं न चास्ति चौरतः मृतं च यन न मुञ्चति समर्जयस्व तद धनम

dhanasya yasya rājatò bhayaṃ na cāsti caurataḥ mṛtaṃ ca yana na muñcati samarjayasva tada dhanama

हिन्दी अर्थ

मनश्ष्रति राजेन्द्र चारितं सर्वमिन्द्रियै:

English

Gather that wealth which has no fear from king or thief, and which, being dead, does not leave you.

अध्याय १२

श्लोक 309.46

न तत्र संविभज्यते सवकर्मभिः परस्परम यद एव यस्य यौतकं तद एव तत्र सॊ ऽशनुते

na tatra saṃvibhajyate savakarmabhiḥ parasparama yada eva yasya yautakaṃ tada eva tatra sò 'śanute

हिन्दी अर्थ

चक्षु: पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत्

English

There it is not divided among one another by their deeds; what is each one's own dowry, that alone he enjoys there.

अध्याय १२

श्लोक 309.47

परत्र येन जीव्यते तद एव पुत्र दीयताम धनं यद अक्षयं धरुवं समर्जयस्व तत सवयम

paratra yena jīvyate tada eva putra dīyatāma dhanaṃ yada akṣayaṃ dharuvaṃ samarjayasva tata savayama

हिन्दी अर्थ

एवं मन:प्रधानानि इन्द्रियाणि प्रभावयेत्

English

Let that be given, son, by which one lives in the other world; gather for yourself that imperishable and fixed wealth.

अध्याय १२

श्लोक 309.48

न यावद एव पच्यते महाजनस्य यावकम अपक्व एव यावके पुरा परनीयसे तवर

na yāvada eva pacyate mahājanasya yāvakama apakva eva yāvake purā paranīyase tavara

हिन्दी अर्थ

एतदू् विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायश: एकादशाधिकत्रिशततमोध्याय:

English

Before the great man's barley is ripened, while the barley is still unripe, you are quickly led away.

अध्याय १२

श्लोक 309.49

न मातृपितृबान्धवा न संस्तुतः परियॊ जनः अनुव्रजन्ति संकते वरजन्तम एकपातिनाम

na mātṛpitṛbāndhavā na saṃstutaḥ pariyò janaḥ anuvrajanti saṃkate varajantama ekapātināma

हिन्दी अर्थ

मया प्रोक्ता5नुपूर्व्येण संहारमपि मे शूणु

English

Neither mother, father nor kin, nor a praised and dear person follows one going alone into the pit.

अध्याय १२

श्लोक 309.50

यद एव कर्म केवलं सवयं कृतं शुभाशुभम तद एव तस्य यौतकं भवत्य अमुत्र गच्छतः

yada eva karma kevalaṃ savayaṃ kṛtaṃ śubhāśubhama tada eva tasya yautakaṃ bhavatya amutra gacchataḥ

हिन्दी अर्थ

चोदयामास भगवानव्यक्तोडहंकृतं नरम्

English

Whatever deed alone, good or bad, one has done by oneself, that is his dowry as he goes to the other world.

अध्याय १२

श्लोक 309.51

हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताः न तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः

hiraṇyaratnasaṃcayāḥ śubhāśubhena saṃcitāḥ na tasya dehasaṃkṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेरित करते हैं कृत्वा द्वादशधा55त्मानमादित्यो ज्वलदग्निवत्

English

Heaps of gold and jewels gathered by good and bad means do not help him on the dissolution of the body.

अध्याय १२

श्लोक 309.52

परत्र गामिकस्य ते कृताकृतस्य कर्मणः न साक्षिर आत्मना समॊ नृणाम इहास्ति कश चन

paratra gāmikasya te kṛtākṛtasya karmaṇaḥ na sākṣira ātmanā samò nṛṇāma ihāsti kaśa cana

हिन्दी अर्थ

अपनेको बारह रूपोंमें अभिव्यक्त करके अग्निके समान प्रज्वलित हो उठते हैं

English

For the deeds done and undone by you who go to the other world, there is no witness among men here equal to the self.

अध्याय १२

श्लोक 309.53

मनुष्यदेहशून्यकं भवत्य अमुत्र गच्छतः परपश्य बुद्धिचक्षुषा परदृश्यते हि सर्वतः

manuṣyadehaśūnyakaṃ bhavatya amutra gacchataḥ parapaśya buddhicakṣuṣā paradṛśyate hi sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

जरायुजाण्डजस्वेदजोद्धिज्जं च नराधिप कूर्मपृष्ठममा भूमिर्भवत्यथ समन्तत:

English

Empty of the human body he goes to the other world; look with the eye of wisdom, for it is seen on every side.

अध्याय १२

श्लोक 309.54

इहाग्निसूर्यवायवः शरीरम आश्रितास तरयः त एव तस्य साक्षिणॊ भवन्ति धर्मदर्शिनः

ihāgnisūryavāyavaḥ śarīrama āśritāsa tarayaḥ ta eva tasya sākṣiṇò bhavanti dharmadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

ओरसे कछुएकी पीठकी तरह प्रतीत होने लगती है

English

Here fire, sun and wind, three dwelling in the body, are the witnesses of that man, seeing dharma.

अध्याय १२

श्लोक 309.55

यथानिशेषु सर्वतः सपृशत्सु सर्वदारिषु परकाशगूढ वृत्तिषु सवधर्मम एव पालय

yathāniśeṣu sarvataḥ sapṛśatsu sarvadāriṣu parakāśagūḍha vṛttiṣu savadharmama eva pālaya

हिन्दी अर्थ

अम्भसा बलिना क्षिप्रमापूरयति सर्वश: प्रज्वलित होने लगती है

English

As in the nights, touching all sides and all doors, in concealed and manifest conduct, guard your own dharma alone.

अध्याय १२

श्लोक 309.56

अनेकपारिपन्थिके विरूपरौद्ररक्षिते सवम एव कर्म रक्ष्यतां सवकर्म तत्र गच्छति

anekapāripanthike virūparaudrarakṣite savama eva karma rakṣyatāṃ savakarma tatra gacchati

हिन्दी अर्थ

विचरन्नमितप्राणस्तिर्यगूर्धल्वमधस्तथा

English

On a path with many bandits, guarded by fearsome and ugly ones, let your own deed alone be guarded; one's own deed goes there.

अध्याय १२

श्लोक 309.57

न तत्र संविभज्यते सवकर्मणा परस्परम यथा कृतं सवकर्मजं तद एव भुज्यते फलम

na tatra saṃvibhajyate savakarmaṇā parasparama yathā kṛtaṃ savakarmajaṃ tada eva bhujyate phalama

हिन्दी अर्थ

आकाशमप्यभिनदन्मनो ग्रसति चाधिकम् अहंकारं महानात्मा भूतभव्यभविष्यवित्

English

There it is not divided among one another by one's own deed; as done, the fruit born of one's deed alone is enjoyed.

अध्याय १२

श्लोक 309.58

यथाप्सरॊ गणाः फलं सुखं महर्षिभिः सह तथाप्नुवन्ति कर्मतॊ विमानकामगानिमः

yathāpsarò gaṇāḥ phalaṃ sukhaṃ maharṣibhiḥ saha tathāpnuvanti karmatò vimānakāmagānimaḥ

हिन्दी अर्थ

अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्यय:

English

As troops of apsarases, together with great sages, gain fruit and happiness, so, through deeds, these who go as they like in celestial cars gain it.

अध्याय १२

श्लोक 309.59

यथेह यत्कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिः तद आप्नुवन्ति मानवास तथा विशुद्धयॊनयः

yatheha yatkṛtaṃ śubhaṃ vipāpmabhiḥ kṛtātmabhiḥ tada āpnuvanti mānavāsa tathā viśuddhayònayaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वतः श्रुतिमाल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति अथ ग्रसत्यनन्तो हि महात्मा विश्वमी श्वर:

English

As here whatever good has been done by the sinless and the self-possessed, so men of pure birth attain it.

अध्याय १२

श्लोक 309.60

परजापतेः सलॊकतां बृहस्पतेः शतक्रतॊः वरजन्ति ते परां गतिं गृहस्थ धर्मसेतुभिः

parajāpateḥ salòkatāṃ bṛhaspateḥ śatakratòḥ varajanti te parāṃ gatiṃ gṛhastha dharmasetubhiḥ

हिन्दी अर्थ

अध्यात्ममधिभूतं च अधिहैवं च श्रूयताम् द्वादशाधिकत्रिशततमो5ध्याय:

English

They go to the highest goal, the world of Prajapati, of Brihaspati, of Shatakratu, by the bridges of householder dharma.

अध्याय १२

श्लोक 309.61

सहस्रशॊ ऽपय अनेकशः परवक्तुम उत्सहामहे अबुद्धि मॊहनं पुनः परभुर विना न यावकम

sahasraśò 'paya anekaśaḥ paravaktuma utsahāmahe abuddhi mòhanaṃ punaḥ parabhura vinā na yāvakama

हिन्दी अर्थ

गन्तव्यमधि भूतं च विष्णुस्तत्राधिदेवतम्

English

We can tell it in thousands of ways, in many ways; again, the lord, without the barley, does not remove the confusion of the unwise.

अध्याय १२

श्लोक 309.62

गता दविर अस्तवर्षता धरुवॊ ऽसि पञ्चविंशकः कुरुष्व धर्मसंचयं वयॊ हि ते ऽतिवर्तते

gatā davira astavarṣatā dharuvò 'si pañcaviṃśakaḥ kuruṣva dharmasaṃcayaṃ vayò hi te 'tivartate

हिन्दी अर्थ

अध्यात्म हैं, गन्तव्य स्थान अधिभूत हैं और विष्णु अधिहैवत हैं अधिभूतं तथा5नन्‍्दो हैवतं च प्रजापति:

English

Two thousand years have gone; you are fixed, the twenty-fifth; build up a store of dharma, for your age is passing.

अध्याय १२

श्लोक 309.63

पुरा करॊति सॊ ऽनतकः परमादगॊमुखं दमम यथागृहीतम उत्थितं तवरस्व धर्मपालने

purā karòti sò 'natakaḥ paramādagòmukhaṃ damama yathāgṛhītama utthitaṃ tavarasva dharmapālane

हिन्दी अर्थ

मैथुनजनित आनन्द अधिभूत है और प्रजापति अधिहैवत हैं

English

Before that Ender makes the heedless one's restraint like a cow's mouth, rise as you have taken it, hasten in guarding dharma.

अध्याय १२

श्लोक 309.64

यदा तवम एव पृष्ठतस तवम अग्रतॊ गमिष्यसि तथागतिं गमिष्यतः किम आत्मना परेण वा

yadā tavama eva pṛṣṭhatasa tavama agratò gamiṣyasi tathāgatiṃ gamiṣyataḥ kima ātmanā pareṇa vā

हिन्दी अर्थ

कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदिवतम् वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदिवतम्

English

When you go behind and ahead alone, what use is the self, or another, to one who will go to that state?

अध्याय १२

श्लोक 309.65

यद एकपातिनां सतां भवत्य अमुत्र गच्छताम भयेषु साम्परायिकं निधत्स्व तं महानिधिम

yada ekapātināṃ satāṃ bhavatya amutra gacchatāma bhayeṣu sāmparāyikaṃ nidhatsva taṃ mahānidhima

हिन्दी अर्थ

वक्तव्य अधिभूत है और अग्नि अधिहैवत हैं

English

What comes to the good who go alone to the other world, lay up that great treasure against fear, for the next life.

अध्याय १२

श्लोक 309.66

सकूल मूलबान्धवं परभुर हरत्य असङ्गवान न सन्ति यस्य वारकाः कुरुष्व धर्मसंनिधिम

sakūla mūlabāndhavaṃ parabhura haratya asaṅgavāna na santi yasya vārakāḥ kuruṣva dharmasaṃnidhima

हिन्दी अर्थ

शब्दस्तत्राधिभूत॑ तु दिशश्वात्राधिदिवतम् रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदेवतम्

English

The lord, unattached, carries off family, root and kin; he has no hinderers; make a store of dharma.

अध्याय १२

श्लोक 309.67

इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र संमतम सवधर्शनानुमानतः परवर्नितं कुरुष्व तत

idaṃ nidarśanaṃ mayā taveha putra saṃmatama savadharśanānumānataḥ paravarnitaṃ kuruṣva tata

हिन्दी अर्थ

अधिभूत है और जल अधिहैवत है

English

This illustration, son, I have given here, approved by me; it is set out by inference from one's own sight; do accordingly.

अध्याय १२

श्लोक 309.68

दधाति यः सवकर्मणा धनानि यस्य कस्य चित अबुद्धि मॊहजैर गुणैः शतैक एव युज्यते

dadhāti yaḥ savakarmaṇā dhanāni yasya kasya cita abuddhi mòhajaira guṇaiḥ śataika eva yujyate

हिन्दी अर्थ

गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदेवतम् अध्यात्म है, गन्ध अधिभूत है और पृथ्वी अधिहैवत है

English

He who by his own deed gives wealth to whomever, through qualities born of ignorance and delusion, is joined to a hundred, one alone.

अध्याय १२

श्लोक 309.69

शरुतं समर्थम अस्तु ते परकुर्वतः शुभाः करियाः तद एव तत्र दर्शनं कृतज्ञम अर्थसंहितम

śarutaṃ samarthama astu te parakurvataḥ śubhāḥ kariyāḥ tada eva tatra darśanaṃ kṛtajñama arthasaṃhitama

हिन्दी अर्थ

स्पर्शमेवाधि भूतं तु पवनश्चाधिदेवतम्

English

Let what you have heard be effective for you, doing good deeds; that alone is the sight here, grateful and joined with meaning.

अध्याय १२

श्लोक 309.70

निबन्धनी रज्जुर एषा या गरामे वसतॊ रतिः छित्त्वैनां सुकृतॊ यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः

nibandhanī rajjura eṣā yā garāme vasatò ratiḥ chittvaināṃ sukṛtò yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञक्नाधिदिवतम्

English

This is a binding rope, the delight of one living in a village; having cut it, the virtuous go; the wicked do not cut it.

अध्याय १२

श्लोक 309.71

किं ते धनेन किं बन्धुभिस ते; किं ते पुत्रैः पुत्रक यॊ मरिष्यसि आत्मानम अन्विच्छ गुहां परविष्टं; पितामहास ते कव गताश च सर्वे

kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhisa te; kiṃ te putraiḥ putraka yò mariṣyasi ātmānama anviccha guhāṃ paraviṣṭaṃ; pitāmahāsa te kava gatāśa ca sarve

हिन्दी अर्थ

आदी मध्ये तथान्ते च यथातत्त्वेन तत्त्ववित् होनेवाली जीवकी व्यक्तिगत विभूतिका वर्णन किया है

English

What use to you is wealth, what are kin, what are sons, my boy, you who will die? Seek the self that has entered the cave; where have all your grandfathers gone?

अध्याय १२

श्लोक 309.72

शवः कार्यम अद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम कॊ हि तद वेद कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते

śavaḥ kāryama adya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikama kò hi tada veda kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate

हिन्दी अर्थ

हजारों गुणोंको उत्पन्न करती है

English

Do tomorrow's work today, and the afternoon's in the forenoon; for who knows whose army of death will encamp today?

अध्याय १२

श्लोक 309.73

अनुगम्य शमशानान्तं निवर्तन्तीह बान्धवाः अग्नौ परक्षिप्य पुरुषं जञातयः सुहृदस तथा

anugamya śamaśānāntaṃ nivartantīha bāndhavāḥ agnau parakṣipya puruṣaṃ jañātayaḥ suhṛdasa tathā

हिन्दी अर्थ

प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान् बहून् सम्बन्धसे अनेक गुण उत्पन्न कर देती है

English

Having followed to the edge of the cremation ground, kinsmen turn back, having cast the man into the fire, relatives and friends too.

अध्याय १२

श्लोक 309.74

नास्तिकान निरनुक्रॊशान नरान पापमतौ सथितान वामतः कुरु विश्रब्धं परं परेप्सुर अतन्द्रितः

nāstikāna niranukròśāna narāna pāpamatau sathitāna vāmataḥ kuru viśrabdhaṃ paraṃ parepsura atandritaḥ

हिन्दी अर्थ

सुखं शुद्धित्वमारोग्यं संतोष: श्रद्धधानता

English

Keep to your left the unbelievers, the merciless, men set in sinful minds; wishing the highest, be confident and unwearied.

अध्याय १२

श्लोक 309.75

एवम अभ्याहते लॊके कालेनॊपनिपीदिते सुमहद धैर्यम आलम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु

evama abhyāhate lòke kālenòpanipīdite sumahada dhairyama ālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru

हिन्दी अर्थ

समता सत्यमानृण्यं मार्दवं हीरचापलम् अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम्

English

With the world thus struck and pressed hard by time, resorting to great fortitude, practise dharma with your whole self.

अध्याय १२

श्लोक 309.76

अथेमं दर्शनॊपायं सम्यग यॊ वेत्ति मानवः सम्यक स धर्मं कृत्वेह परत्र सुखम एधते

athemaṃ darśanòpāyaṃ samyaga yò vetti mānavaḥ samyaka sa dharmaṃ kṛtveha paratra sukhama edhate

हिन्दी अर्थ

अहंकारमसत्कारकश्रिन्ता वैरोपसेवनम्

English

Then the man who rightly knows this means of insight, having rightly practised dharma, prospers here and in the next world.

अध्याय १२

श्लोक 309.77

न देहभेदे मरणं विजानतां; न च परनाशः सवनुपालिते पथि धर्मं हि यॊ वर्धयते स पण्डितॊ; य एव धर्माच चयवते स मुह्यति

na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ; na ca paranāśaḥ savanupālite pathi dharmaṃ hi yò vardhayate sa paṇḍitò; ya eva dharmāca cayavate sa muhyati

हिन्दी अर्थ

भेद: परुषता चैव काम: क्रोधो मदस्तथा तामसानां तु संघातं प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम्

English

For those who know, there is no death in the breaking of the body, nor destruction on a well-kept path; the wise man increases dharma; he who falls from dharma is bewildered.

अध्याय १२

श्लोक 309.78

परयुक्तयॊः कर्म पथि सवकर्मणॊः; फलं परयॊक्ता लभते यथाविधि निहीन कर्मा निरयं परपद्यते; तरिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः

parayuktayòḥ karma pathi savakarmaṇòḥ; phalaṃ parayòktā labhate yathāvidhi nihīna karmā nirayaṃ parapadyate; tariviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ

हिन्दी अर्थ

भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता

English

Of the two set on the path of action by their own deeds, the doer gains the fruit duly; one of poor deeds goes to hell; one who has crossed dharma goes to heaven.

अध्याय १२

श्लोक 309.79

सॊपानभूतं सवर्गस्य मानुष्यं पराप्य दुर्लभम तथात्मानं समादध्याद भरश्येत न पुनर यथा

sòpānabhūtaṃ savargasya mānuṣyaṃ parāpya durlabhama tathātmānaṃ samādadhyāda bharaśyeta na punara yathā

हिन्दी अर्थ

दिवास्वप्नेडतिवादे च प्रमादेषु च वै रति: द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणा:

English

Having gained the hard-won human state, the stepping-stone to heaven, so should one steady oneself that one does not fall again.

अध्याय १२

श्लोक 309.80

यस्य नॊत्क्रामति मतिः सवर्गमार्गानुसारिणी तम आहुः पुण्यकर्माणम अशॊच्यं मित्र बान्धवैः

yasya nòtkrāmati matiḥ savargamārgānusāriṇī tama āhuḥ puṇyakarmāṇama aśòcyaṃ mitra bāndhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

जो सम्पूर्ण जगतमें सदा विद्यमान रहते हैं। कभी उससे अलग नहीं होते हैं शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा

English

Him whose mind, following the path to heaven, does not stray, they call a doer of meritorious deeds, not to be mourned by friends and kin.

अध्याय १२

श्लोक 309.81

यस्य नॊपहता बुद्धिर निश्चयेष्व अवलम्बते सवर्गे कृतावकाशस्य तस्य नास्ति महद भयम

yasya nòpahatā buddhira niścayeṣva avalambate savarge kṛtāvakāśasya tasya nāsti mahada bhayama

हिन्दी अर्थ

सात्त्विकस्योत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम्

English

He whose understanding is not harmed and holds to its resolves, who has made room for himself in heaven, has no great fear.

अध्याय १२

श्लोक 309.82

तपॊवनेषु ये जातास तत्रैव निधनं गताः तेषाम अल्पतरॊ धर्मः कामभॊगम अजानताम

tapòvaneṣu ye jātāsa tatraiva nidhanaṃ gatāḥ teṣāma alpatarò dharmaḥ kāmabhògama ajānatāma

हिन्दी अर्थ

रजोगुणीको मध्यम और तमोगुणीको अधम स्थानकी प्राप्ति होती है केवलेनेह पुण्येन गतिमूर्ध्वामवाप्रुयात्

English

Those born in the penance-groves and dying there itself, not knowing the enjoyment of desires, have a lesser dharma.

अध्याय १२

श्लोक 309.83

यस तु भॊगान परित्यज्य शरीरेण तपश चरेत न तेन किं चिन न पराप्तं तन मे बहुमतं फलम

yasa tu bhògāna parityajya śarīreṇa tapaśa careta na tena kiṃ cina na parāptaṃ tana me bahumataṃ phalama

हिन्दी अर्थ

दन्द्धमेषां त्रयाणां तु संनिपातं च तत्त्वतः

English

But he who, giving up enjoyments, practises austerity with his body has gained nothing; that fruit I hold in high regard.

अध्याय १२

श्लोक 309.84

माता पितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च अनागतान्य अतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम

mātā pitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca anāgatānya atītāni kasya te kasya vā vayama

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त: सत्त्वसंयुक्तो देवलोकमवाप्नुयात् रजस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते

English

Thousands of mothers and fathers, hundreds of sons and wives, past and to come: whose are they, or whose are we?

अध्याय १२

श्लोक 309.85

न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैर अपि सवकृतैस तानि यातानि भवांश चैव गमिष्यति

na teṣāṃ bhavatā kāryaṃ na kāryaṃ tava taira api savakṛtaisa tāni yātāni bhavāṃśa caiva gamiṣyati

हिन्दी अर्थ

शाश्व॒तं चाव्ययं चैवमक्षयं चामृतं च तत्

English

You have no business with them, nor have they with you; they have gone by their own deeds, and you too will go.

अध्याय १२

श्लोक 309.86

इह लॊके हि धनिनः परॊ ऽपि सवजनायते सवजनस तु दरिद्राणां जीवताम एव नश्यति

iha lòke hi dhaninaḥ parò 'pi savajanāyate savajanasa tu daridrāṇāṃ jīvatāma eva naśyati

हिन्दी अर्थ

अविकारी, अक्षय और अमृतपदकी प्राप्ति बतायी गयी है अतीन्द्रियमबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम्

English

In this world even a stranger becomes kin to the rich; but for the poor, kin vanish while they live.

अध्याय १२

श्लोक 309.87

संचिनॊत्य अशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ततः कलेशम अवाप्नॊति परत्रेह तथैव च

saṃcinòtya aśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ tataḥ kaleśama avāpnòti paratreha tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

स एष प्रकृतिस्थो हि तत्स्थ इत्यभिधीयते

English

A man gathers evil deeds out of regard for his wife; from this he gets suffering, here and hereafter alike.

अध्याय १२

श्लोक 309.88

पश्य तवं छिद्रभूतं हि जीवलॊकं सवकर्मणा तत कुरुष्व तथा पुत्रकृत्स्नं यत समुदाहृतम

paśya tavaṃ chidrabhūtaṃ hi jīvalòkaṃ savakarmaṇā tata kuruṣva tathā putrakṛtsnaṃ yata samudāhṛtama

हिन्दी अर्थ

एतेनाधिछिता चैव सृजते संहरत्यपि सृष्टि एवं संहार करती है

English

See the world of the living as a hollow by your own deeds; do that, my son, which has been declared in full.

अध्याय १२

श्लोक 309.89

तद एतत संप्रदृश्यैव कर्मभूमिं परविश्य ताम शुभान्य आचरितव्यानि परलॊकम अभीप्सता

tada etata saṃpradṛśyaiva karmabhūmiṃ paraviśya tāma śubhānya ācaritavyāni paralòkama abhīpsatā

हिन्दी अर्थ

अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यगुणागुणौ

English

Having seen this and entered the field of action, one who seeks the other world should do good acts.

अध्याय १२

श्लोक 309.90

मासर्तु संज्ञा परिवर्तकेन; सूर्याङ्गिना रात्रिदिवेन्धनेन सवकर्म निष्ठा फलसाक्षिकेण; भूतानि कालः पचति परसह्य

māsartu saṃjñā parivartakena; sūryāṅginā rātridivendhanena savakarma niṣṭhā phalasākṣikeṇa; bhūtāni kālaḥ pacati parasahya

हिन्दी अर्थ

साकलल्‍यं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

English

With months and seasons as its names, a revolving wheel, with the sun as fire, and day and night as fuel, with steadiness in one's own deed as witness of the fruit, Time cooks beings by force.

अध्याय १२

श्लोक 309.91

धनेन किं यन न ददाति नाश्नुते; बलेन किं येन रिपून न बाधते शरुतेन किं येन न धर्मम आचरेत; किम आत्मना यॊ न जितेन्द्रियॊ वशी

dhanena kiṃ yana na dadāti nāśnute; balena kiṃ yena ripūna na bādhate śarutena kiṃ yena na dharmama ācareta; kima ātmanā yò na jitendriyò vaśī

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण मोक्ष-धर्मका यथावत् रूपसे श्रवण करना चाहता हूँ हैवतानि च मे ब्रूहि देहं यान्याश्रितानि वै

English

What is the use of wealth that one neither gives nor enjoys? Of strength that does not hinder enemies? Of learning by which one does not practise dharma? Of a self that is not master of its senses?

अध्याय १२

श्लोक 309.92

इदं दवैपायन वचॊ हितम उक्तं निशम्य तु शुकॊ गतः परित्यज्य पितरं मॊक्षदेशिकम

idaṃ davaipāyana vacò hitama uktaṃ niśamya tu śukò gataḥ parityajya pitaraṃ mòkṣadeśikama

हिन्दी अर्थ

और देहका आश्रय ग्रहण करनेवाले जो देवता हैं, उनका तत्त्व भी मुझे समझाइये

English

Hearing this beneficial speech of Dvaipayana, Shuka went forth, leaving his father, the teacher of liberation.

अध्याय १२

श्लोक 310.1

[य] कथं वयासस्य धर्मात्मा शुकॊ जज्ञे महातपः सिधिं च परमां पराप्तस तन मे बरूहि पितामह

[ya] kathaṃ vayāsasya dharmātmā śukò jajñe mahātapaḥ sidhiṃ ca paramāṃ parāptasa tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

विदितं सर्वमेतत् ते पाणावामलकं यथा आँवलेके समान ज्ञात हैं

English

creature. That learned person who performs the Agnihotra (not by kindling of, external fire but) with the aid of the fire that is his own body, indeed, who poureth libations into his own mouth and upon the fire that exists in his own body, succeeds in attaining to numerous regions of felicity in consequence of that fire being fed with such libations obtained by a life of eleemosynation. That person of regenerate birth who observes in the aforesaid way this mode of life having Emancipation for its end, with a pure heart and with an understanding freed from resolution, attains to Brahma after the manner of a tranquil ray of light that is not fed by any blazing fuel.'

अध्याय १२

श्लोक 310.2

कस्यां चॊत्पादयाम आस शुकं वयासस तपॊधनः न हय अस्य जननीं विद्म जन्म चाग्र्यं महात्मनः

kasyāṃ còtpādayāma āsa śukaṃ vayāsasa tapòdhanaḥ na haya asya jananīṃ vidma janma cāgryaṃ mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

गुणानां प्रसवत्वाच्च प्रलयत्वात् तथैव च

English

[Yudhishthira said:] On whom did the ascetic Vyasa beget Shuka? We do not know his mother, nor the foremost birth of that great soul.

अध्याय १२

श्लोक 310.3

कथं च बालस्य सतः सूक्ष्मज्ञाने गता मतिः यथा नान्यस्य लॊकास्मिन दवितीयस्येह कस्य चित

kathaṃ ca bālasya sataḥ sūkṣmajñāne gatā matiḥ yathā nānyasya lòkāsmina davitīyasyeha kasya cita

हिन्दी अर्थ

योगियोंके शास्त्रका वर्णन करूँगा पडञ्चदशाधिकत्रिशततमोध्याय:

English

And how did the mind of a mere boy go to subtle knowledge, as in no other here, nor in any second?

अध्याय १२

श्लोक 310.4

एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं विस्तरेण महाद्युते न हि मे तृप्तिर अस्तीह शृण्वतॊ ऽमृतम उत्तमम

etada icchāmya ahaṃ śaròtuṃ vistareṇa mahādyute na hi me tṛptira astīha śṛṇvatò 'mṛtama uttamama

हिन्दी अर्थ

यथाश्रुतं यथादृष्ट॑ तत्त्वेन नृपसत्तम

English

I wish to hear this at length, O greatly radiant one; I am not sated while hearing this highest nectar.

अध्याय १२

श्लोक 310.5

माहात्म्यम आत्मयॊगं च विज्ञानं च शुकस्य ह यथावद आनुपूर्व्येण तन मे बरूहि पितामह

māhātmyama ātmayògaṃ ca vijñānaṃ ca śukasya ha yathāvada ānupūrvyeṇa tana me barūhi pitāmaha

हिन्दी अर्थ

तावुभावेकचर्यो तावुभावनिधनौ स्मृती एक है और वे दोनों ही मृत्युका निवारण करनेवाले माने गये हैं

English

The greatness, the yoga of the self and the wisdom of Shuka: tell me that in due order, grandfather.

अध्याय १२

श्लोक 310.6

[भी] न हायनैर न पलितैर न वित्तेन न बन्धुभिः ऋषयश चक्रिरे धर्मं यॊ ऽनूचानः स नॊ महान

[bhī] na hāyanaira na palitaira na vittena na bandhubhiḥ ṛṣayaśa cakrire dharmaṃ yò 'nūcānaḥ sa nò mahāna

हिन्दी अर्थ

एकं॑ सांख्यं च योगं च य: पश्यति स तत्त्ववित्

English

[Bhishma said:] Not by years, nor by grey hairs, nor by wealth, nor by kin did the sages make dharma; he who is learned in the Vedas is great among us.

अध्याय १२

श्लोक 310.7

तपॊ मूलम इदं सर्वं यन मां पृच्छसि पाण्डव तद इन्द्रियाणि संयम्य तपॊ भवति नान्यथा

tapò mūlama idaṃ sarvaṃ yana māṃ pṛcchasi pāṇḍava tada indriyāṇi saṃyamya tapò bhavati nānyathā

हिन्दी अर्थ

सांख्य और योगको एक देखता है, वही तत्त्वज्ञानी है तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश

English

All this you ask me about has austerity as its root, Pandava; by restraining the senses, austerity comes to be, not otherwise.

अध्याय १२

श्लोक 310.8

इन्द्रियाणां परसङ्गेन दॊषम ऋच्छत्य असंशयम संनियम्य तु तान्य एव सिद्धिं पराप्नॊति मानवः

indriyāṇāṃ parasaṅgena dòṣama ṛcchatya asaṃśayama saṃniyamya tu tānya eva siddhiṃ parāpnòti mānavaḥ

हिन्दी अर्थ

विचरण कर सकते हैं

English

By indulgence of the senses a man doubtless incurs fault; by restraining them alone he gains success.

अध्याय १२

श्लोक 310.9

अश्वमेध सहस्रस्य वाजपेयशतस्य च यॊगस्य कलया तात न तुल्यं विद्यते फलम

aśvamedha sahasrasya vājapeyaśatasya ca yògasya kalayā tāta na tulyaṃ vidyate phalama

हिन्दी अर्थ

योगेन लोकान् विचरन् सुखं संन्यस्य चानघ सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुनेंतरं नृपसत्तम

English

Of a thousand horse sacrifices and a hundred Vajapeyas, dear one, no fruit is equal to a fraction of yoga.

अध्याय १२

श्लोक 310.10

अत्र ते वर्तयिष्यामि जन्म यॊगफलं यथा शुकस्याग्र्यां गतिं चैव दुर्विदाम अकृतात्मभिः

atra te vartayiṣyāmi janma yògaphalaṃ yathā śukasyāgryāṃ gatiṃ caiva durvidāma akṛtātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्दशाधिकत्रिशततमो5ध्याय:

English

"Bharadwaja said, 'Beyond this region (that we inhabit) there is a region that we have heard of but never seen. I desire to know all about it. It behoveth thee to describe it to me.'

अध्याय १२

श्लोक 310.11

मेरुशृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायुते विजहार महादेवॊ भिमैर भूतगणैर वृतः

meruśṛṅge kila purā karṇikāravanāyute vijahāra mahādevò bhimaira bhūtagaṇaira vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

गुणवांश्षाप्पगुणवान् यथातत्त्वं निबोध मे निर्मुण नहीं किया जा सकता। इस विषयमें जो यथार्थ तत्त्व है, वह मुझसे सुनो

English

"Bhrigu said, 'Towards the north, on the other side of Himavat, which is sacred and possessed of every merit, there is a region that is sacred, blessed, and highly desirable. That is called the other world. I The men that inhabit that region are righteous in act, pious, of pure hearts, freed from cupidity and errors of judgment, and not subject to afflictions of any kind. That region is, indeed, equal to heaven, possessed as it is of such excellent attributes. Death comes there at the proper season. Diseases never touch the inhabitants. 2 Nobody cherishes any desire for the wives of other people. Every one is devoted to his own wife. These people do not afflict or kill one another, or covet one another's things. There no sin occurs, no doubt arises. 3 There the fruits of all (religious) acts are visible. There some enjoy seats and drinks and viands of the best kind, and live within palaces and mansions. There some, adorned with ornaments of gold, surround themselves with every article of enjoyment. There are, again, some that eat very abstemiously, for only keeping body and soul together. There some, with great toil, seek to hold the life-breaths. 4 Here (in this region that is inhabited by us), some men are devoted to righteousness and some to deceit. Some are happy and some miserable; some are poor and some rich. Here toil, and fear and delusion, and painful hunger make their appearance. Here cupidity for wealth is also seen, a passion that stupefies even those that are learned amongst men. Here diverse opinions prevail, broached by those that do deeds which are righteous or sinful. That man possessed of wisdom who knows all those opinions which may be divided into two kinds, is never stained by sin. Deceit With fraud, theft, slander, malice, oppression, injury, treachery, and untruth,

अध्याय १२

श्लोक 310.12

शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत पुरा तत्र दिव्यं तपस तेपे कृष्णद्वैपायनः परभुः

śailarājasutā caiva devī tatrābhavata purā tatra divyaṃ tapasa tepe kṛṣṇadvaipāyanaḥ parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

जो गुणोंके संसर्गसे रहित है, वह निर्गुण कहलाता है

English

and vices that detract from the merit of his penances who practises them. He, on the other hand, possessed of learning, who avoids them, finds the merit of his penances increased. Here there is much reflection about acts that are righteous and those that are unrighteous. This region that we inhabit is the field of action. Having done good and evil here, one obtains good for his good acts and evil for acts that are evil, i Here the very Creator in days of yore, and all the gods with the Rishis, having performed proper penances, become cleansed and attain to Brahma. 2 The northern portion of the earth is highly auspicious and sacred. Those belonging to this region (that we inhabit) that are doers of righteous deeds or that show regard for yoga, become born in that region. Others (that are of a different disposition) take

अध्याय १२

श्लोक 310.13

यॊगेनात्मानम आविश्य यॊगधर्मपरायनः धारयन स तपस तेपे पुत्रार्थं कुरुसत्तम

yògenātmānama āviśya yògadharmaparāyanaḥ dhārayana sa tapasa tepe putrārthaṃ kurusattama

हिन्दी अर्थ

उपयुंक्ते च तानेव स चैवाज्ञ: स्वभावत: है। उन्हींको उपयोगमें लाती है और स्वभावसे ही ज्ञानरहित है

English

Entering himself by yoga, intent on the dharma of yoga, bearing austerity, he practised penance for the sake of a son, best of Kurus.

अध्याय १२

श्लोक 310.14

अग्नेर भूमेर अपां वायॊर अन्तरिक्षस्य चाभिभॊ वीर्येण संमितः पुत्रॊ मम भूयाद इति सम ह

agnera bhūmera apāṃ vāyòra antarikṣasya cābhibhò vīryeṇa saṃmitaḥ putrò mama bhūyāda iti sama ha

हिन्दी अर्थ

न मत्त: परमोस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते

English

"May my son be measured in power with fire, earth, water, wind and space": so he resolved.

अध्याय १२

श्लोक 310.15

संकल्पेनाथ सॊ ऽनेन दुष्प्रापेनाकृतात्मभिः वरयाम आस देवेशम आस्थितस तप उत्तमम

saṃkalpenātha sò 'nena duṣprāpenākṛtātmabhiḥ varayāma āsa deveśama āsthitasa tapa uttamama

हिन्दी अर्थ

वह सदा इस बातको जानता रहता है कि मुझसे कोई दूसरा उत्कृष्ट पदार्थ नहीं है नित्यत्वाच्चाक्षरत्वाच्च क्षरत्वान्न तवनन्‍्यथा

English

Then with that resolve, hard to attain for the unpractised, he sought the lord of gods, established in the highest austerity.

अध्याय १२

श्लोक 310.16

अतिष्ठन मारुताहारः शतं किल सभाः परभुः आराधयन महादेवं बहुरूपम उमापतिम

atiṣṭhana mārutāhāraḥ śataṃ kila sabhāḥ parabhuḥ ārādhayana mahādevaṃ bahurūpama umāpatima

हिन्दी अर्थ

कारण पुरुष चेतन है

English

The lord is said to have stood a hundred years living on wind, worshipping Mahadeva of many forms, the lord of Uma.

अध्याय १२

श्लोक 310.17

तत्र बरह्मर्षयश चैव सर्वे देवर्षयस तथा लॊकपालाश च लॊकेशं साध्याश च वसुभिः सह

tatra barahmarṣayaśa caiva sarve devarṣayasa tathā lòkapālāśa ca lòkeśaṃ sādhyāśa ca vasubhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

यदा55त्मानं न जानीते तदा5त्मापि न मुच्यते असंगस्वरूपको नहीं जानता है, तबतक उसकी मुक्ति नहीं होती है

English

There were all the Brahmarishis and the divine sages, the guardians of the world and the Sadhyas with the Vasus, around the lord of the world,

अध्याय १२

श्लोक 310.18

आदित्याश चैव रुद्राश च दिवाकरनिशाकरौ मरुतॊ मारुतश चैव सागराः सरितस तथा

ādityāśa caiva rudrāśa ca divākaraniśākarau marutò mārutaśa caiva sāgarāḥ saritasa tathā

हिन्दी अर्थ

कर्तृत्वाच्चापि योगानां योगधर्मा तथोच्यते

English

the Adityas and the Rudras, the sun and moon, the Maruts and the wind, the oceans and the rivers,

अध्याय १२

श्लोक 310.19

अश्विनौ देवगन्धर्वास तथा नारद पर्वतौ विश्वावसुश च गन्धर्वः सिद्धाश चाप्सरसां गणाः

aśvinau devagandharvāsa tathā nārada parvatau viśvāvasuśa ca gandharvaḥ siddhāśa cāpsarasāṃ gaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

माननेसे योगधर्मा कहा जाता है कर्तृत्वात् प्रकृतीनां च तथा प्रकृतिधर्मिता

English

the Ashvins, the divine Gandharvas, Narada and Parvata, the Gandharva Vishvavasu, the Siddhas and troops of apsarases.

अध्याय १२

श्लोक 310.20

तत्र रुद्रॊ महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम धारयाणः सरजं भाति जयॊत्स्नाम इव निशाकरः

tatra rudrò mahādevaḥ karṇikāramayīṃ śubhāma dhārayāṇaḥ sarajaṃ bhāti jayòtsnāma iva niśākaraḥ

हिन्दी अर्थ

गुणोंकी उत्पत्ति और प्रलयका कर्ता है, इसलिये गुणधर्मा कहलाता है अनित्यं नित्यमव्यक्तं व्यक्तमेतद्धि शुश्रुम

English

There Rudra Mahadeva shone, wearing a lovely garland made of karnikara flowers, like the moon with its light.

अध्याय १२

श्लोक 310.21

तस्मिन दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले आस्थितः परमं यॊगम ऋषिः पुत्रार्थम उद्यतः

tasmina divye vane ramye devadevarṣisaṃkule āsthitaḥ paramaṃ yògama ṛṣiḥ putrārthama udyataḥ

हिन्दी अर्थ

सम्बन्धसे अनित्य और व्यक्त प्रतीत होता है

English

In that lovely divine forest, thronged with gods and divine sages, the sage stood in supreme yoga, bent on a son.

अध्याय १२

श्लोक 310.22

न चास्य हीयते वर्णॊ न गलानिर उपजायते तरयाणाम अपि लॊकानां तद अद्भुतम इवाभवत

na cāsya hīyate varṇò na galānira upajāyate tarayāṇāma api lòkānāṃ tada adbhutama ivābhavata

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतदयावन्त: केवलं ज्ञानमास्थिता विद्वान् प्रकृतिको एक तथा पुरुषको अनेक मानते हैं

English

His colour did not fade nor did weariness arise in him; to all three worlds that seemed wonderful.

अध्याय १२

श्लोक 310.23

जताश च तेजसा तस्य वैश्वानर शिखॊपमाः परज्वलन्त्यः सम दृश्यन्ते युक्तस्यामित तेजसः

jatāśa ca tejasā tasya vaiśvānara śikhòpamāḥ parajvalantyaḥ sama dṛśyante yuktasyāmita tejasaḥ

हिन्दी अर्थ

यथा मुज्ज इषीकाणां तथैवैतद्धि जायते

English

His matted locks, blazing like the tip of Vaishvanara's flame, were seen shining in him, joined with boundless energy.

अध्याय १२

श्लोक 310.24

मार्कन्देयॊ हि भगवान एतद आख्यातवान मम स देव चरितानीह कथयाम आस मे सदा

mārkandeyò hi bhagavāna etada ākhyātavāna mama sa deva caritānīha kathayāma āsa me sadā

हिन्दी अर्थ

न चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वश:

English

The blessed Markandeya told me this; he always related to me the deeds of the god here.

अध्याय १२

श्लोक 310.25

ता एताद्यापि कृष्णस्य तपसा तेन दीपिताः अग्निवर्णा जतास तात परकाशन्ते महात्मनः

tā etādyāpi kṛṣṇasya tapasā tena dīpitāḥ agnivarṇā jatāsa tāta parakāśante mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

न चोपलिप्यते सो5ग्निरुखासंस्पर्शनेन वै

English

Those very locks of Krishna, kindled by that austerity, shine to this day, dear one, fire-coloured, of the great soul.

अध्याय १२

श्लोक 310.26

एवंविधेन तपसा तस्य भक्त्या च भारत महेश्वरः परसन्नात्मा चकार मनसा मतिम

evaṃvidhena tapasā tasya bhaktyā ca bhārata maheśvaraḥ parasannātmā cakāra manasā matima

हिन्दी अर्थ

नित्य समझो। उस हँड़ियेके स्पर्शसे अग्नि दूषित नहीं होती है न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम्

English

With such austerity, and with devotion, Bharata, Maheshvara, pleased in spirit, made up his mind.

अध्याय १२

श्लोक 310.27

उवाच चैनं भगवांस तर्यम्बकः परहसन्न इव एवंविधस ते तनयॊ दवैपायन भविष्यति

uvāca cainaṃ bhagavāṃsa taryambakaḥ parahasanna iva evaṃvidhasa te tanayò davaipāyana bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार पुरुष भी प्रकृतिसे भिन्न और असंग है

English

The blessed Tryambaka, smiling as it were, said to him: "Such a son shall be born to you, Dvaipayana.

अध्याय १२

श्लोक 310.28

यथा हय अग्निर यथा वायुर यथा भूमिर यथा जलम यथा च खं तथा शुद्धॊ भविष्यति सुतॊ महान

yathā haya agnira yathā vāyura yathā bhūmira yathā jalama yathā ca khaṃ tathā śuddhò bhaviṣyati sutò mahāna

हिन्दी अर्थ

याथातथ्येन पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जना: ते व्यक्त निरयं घोरं प्रविशन्ति पुन: पुन:

English

As fire, as wind, as earth, as water and as space, so shall your great son be pure.

अध्याय १२

श्लोक 310.29

तद्भावभावी तद बुद्धिस तद आत्मा तद अपाश्रयः तेजसावृत्य लॊकांस तरीन यशः पराप्स्यति केवलम

tadbhāvabhāvī tada buddhisa tada ātmā tada apāśrayaḥ tejasāvṛtya lòkāṃsa tarīna yaśaḥ parāpsyati kevalama

हिन्दी अर्थ

विद्वान इस प्रकार जान करके कैवल्यको प्राप्त हो गये हैं

English

Of that nature, of that mind, of that self, having that as refuge, he will cover the three worlds with splendour and win unique fame."

अध्याय १२

श्लोक 311.1

[भी] स लब्ध्वा परमं देवाद वरं सत्यवती सुतः अरणीं तव अथ संगृह्य ममन्थाग्निचिकीर्षया

[bhī] sa labdhvā paramaṃ devāda varaṃ satyavatī sutaḥ araṇīṃ tava atha saṃgṛhya mamanthāgnicikīrṣayā

हिन्दी अर्थ

आठ गुणों (अंगों) से युक्त है; दूसरा नहीं

English

their births in the intermediate species. Some again, when their allotted periods run out, become lost on earth. 3 Employed in feeding upon one another and stained by cupidity and delusion, these mea return to this very region without being able to go (after death) to that northern region. Those men of wisdom who with vows and observant of Br ahmacharyy a listen with veneration to the instructions of preceptors, succeed in knowing the ends reserved for all classes of men. I have now told thee in brief the course of duties ordained by Brahman. He, indeed, is said to be possessed of intelligence who knows what is righteousness and what its reverse in this world.'

अध्याय १२

श्लोक 311.2

अथ रूपं परं राजन बिभ्रतीं सवेन तेजसा घृताचीं नामाप्सरसम अपश्यद भगवान ऋषिः

atha rūpaṃ paraṃ rājana bibhratīṃ savena tejasā ghṛtācīṃ nāmāpsarasama apaśyada bhagavāna ṛṣiḥ

हिन्दी अर्थ

विरत होना नहीं चाहता। यही उसकी प्रसन्नताकी पहचान है निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद् युक्तमाहुर्मनीषिण:

English

Then, O king, the blessed sage saw the apsara named Ghritachi, bearing supreme beauty with her own radiance.

अध्याय १२

श्लोक 311.3

ऋषिर अप्सरसं दृष्ट्वा सहसा काममॊहितः अभवद भगवान वयासॊ वने तस्मिन युधिष्ठिर

ṛṣira apsarasaṃ dṛṣṭvā sahasā kāmamòhitaḥ abhavada bhagavāna vayāsò vane tasmina yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

विश्वेदवान् मुखेनाथ दिश: श्रोत्रेण चाप्रुयात्

English

Seeing the apsara, the blessed Vyasa was suddenly bewildered by desire in that forest, Yudhishthira.

अध्याय १२

श्लोक 311.4

सा च कृत्वा तदा वयासं कामसंविग्नमानसम शुकी भूत्वा महाराज घृताची समुपागमत

sā ca kṛtvā tadā vayāsaṃ kāmasaṃvignamānasama śukī bhūtvā mahārāja ghṛtācī samupāgamata

हिन्दी अर्थ

भ्रूभ्यां चैवाश्विनौ देवा ललाटेन पितृनथ पितरोंको प्राप्त होता है

English

And Ghritachi, having then made Vyasa's mind agitated with love, became a parrot, great king, and approached.

अध्याय १२

श्लोक 311.5

स ताम अप्सरसं दृष्ट्वा रूपेणान्येन संवृताम शरीरजेनानुगतः सर्वगात्रातिगेन ह

sa tāma apsarasaṃ dṛṣṭvā rūpeṇānyena saṃvṛtāma śarīrajenānugataḥ sarvagātrātigena ha

हिन्दी अर्थ

एतान्युत्क्रमणस्थानान्युक्तानि मिथिलेश्वर

English

Seeing that apsara covered in another form, he was followed by the bodily passion that pervades all limbs.

अध्याय १२

श्लोक 311.6

स तु धैर्येण महता निगृह्णन हृच्छयं मुनिः न शशाक नियन्तुं तद वयासः परविसृतं मनः भावित्वाच चैव भावस्य घृताच्या वपुषा हृतः

sa tu dhairyeṇa mahatā nigṛhṇana hṛcchayaṃ muniḥ na śaśāka niyantuṃ tada vayāsaḥ paravisṛtaṃ manaḥ bhāvitvāca caiva bhāvasya ghṛtācyā vapuṣā hṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

संवत्सरवियोगस्य सम्भवन्ति शरीरिण: तथैव ध्रुवमित्याहु: पूर्णेन्दु दीपमेव च

English

Restraining with great fortitude the desire in his heart, the sage Vyasa could not hold back his spreading mind; and because of what was to be, he was carried away by Ghritachi's body.

अध्याय १२

श्लोक 311.7

यत्नान नियच्छतॊ यस्य मुनेर अगि चिकीर्षया अरण्याम एव सहसा तस्य शुक्रम अवापतत

yatnāna niyacchatò yasya munera agi cikīrṣayā araṇyāma eva sahasā tasya śukrama avāpatata

हिन्दी अर्थ

परचक्षुषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिव

English

While the sage strove to restrain himself, wishing to make fire, his seed suddenly fell upon the fire-stick itself.

अध्याय १२

श्लोक 311.8

सॊ ऽविशङ्केन मनसा तथैव दविजसत्तमः अरणीं ममन्थ बरह्मर्षिस तस्यां जज्ञे शुकॊ नृप

sò 'viśaṅkena manasā tathaiva davijasattamaḥ araṇīṃ mamantha barahmarṣisa tasyāṃ jajñe śukò nṛpa

हिन्दी अर्थ

भी एक ही वर्षतक शेष समझनी चाहिए अतिथद्युतिरतिप्रज्ञा अप्रज्ञा चाद्युतिस्तथा

English

With unhesitating mind, that best of twice-born, the Brahmarishi, churned the fire-stick just as it was, and in it Shuka was born, O king.

अध्याय १२

श्लोक 311.9

शुक्रे निर्मथ्यमाने तु शुकॊ जज्ञे महातपः परमर्षिर महायॊगिय अरणी गर्भसंभवः

śukre nirmathyamāne tu śukò jajñe mahātapaḥ paramarṣira mahāyògiya araṇī garbhasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

हैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैश्व विरुद्धाते

English

As the fire-stick was being churned, Shuka of great austerity was born, a supreme sage, a great yogi, born from the womb of the fire-stick.

अध्याय १२

श्लोक 311.10

यथाध्वरे समिद्धॊ ऽगनिर बाति हव्यम उपात्तवान तथारूपः शुकॊ जज्ञे परज्वलन्न इव तेजसा

yathādhvare samiddhò 'ganira bāti havyama upāttavāna tathārūpaḥ śukò jajñe parajvalanna iva tejasā

हिन्दी अर्थ

सगुणं निर्गुणं चैव यथा शास्त्रनिदर्शनम् निर्बीज)। ऐसा ही शास्त्रोंका निर्णय है

English

"Bhishma continued, 'Thus, O king, did Bhrigu speak unto Bharadwaja of great energy. Of soul highly virtuous, the latter became filled with wonder and worshipped the great sage with veneration. Thus, O monarch, the origin of the universe has been narrated to thee in detail. What, O thou of great wisdom, dost thou wish to hear after this?'"

अध्याय १२

श्लोक 311.11

बिभ्रत पितुश च कौरव्य रूपवर्णम अनुत्तमम बभौ तदा भावितात्मा विधूमॊ ऽगनिर इव जवलन

bibhrata pituśa ca kauravya rūpavarṇama anuttamama babhau tadā bhāvitātmā vidhūmò 'ganira iva javalana

हिन्दी अर्थ

एकाग्रता च मनस: प्राणायामस्तथैव च

English

like visiting sacred waters; vihita is vidhana.

अध्याय १२

श्लोक 311.12

तं गङ्गा सरितां शरेष्ठा मेरुपृष्ठे जनेश्वर सवरूपिणी तदाभ्येत्य सनापयाम आस वारिणा

taṃ gaṅgā saritāṃ śareṣṭhā merupṛṣṭhe janeśvara savarūpiṇī tadābhyetya sanāpayāma āsa vāriṇā

हिन्दी अर्थ

मनको निर्बीज समाधिमें एकाग्र करना निर्गुण प्राणायाम कहलाता है वाताधिकयं भवत्येव तस्मात् तं न समाचरेत्

English

the poor, particularly their religious mendicants. The mendicants themselves are restrained from disturbing the householders often. None again save the well-to-do were to be visited by the mendicants, so that men of scanty means might not be compelled to support the recluses.

अध्याय १२

श्लोक 311.13

अन्तरिक्षाच च कौरव्य दन्दः कृष्णाजिनं च ह पपात भुवि राजेन्द्र शुकस्यार्थे महात्मनः

antarikṣāca ca kauravya dandaḥ kṛṣṇājinaṃ ca ha papāta bhuvi rājendra śukasyārthe mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

है; अतः ध्यान-रहित प्राणायामको नहीं करना चाहिए

English

the next world. Bhrigu also, in his answer, uses the word Paw lokah. The reference to Himavat, therefore, is explained by the commentator as metaphorical. The whole answer of Bhrigu, however, leaves little room for doubt that the sage speaks of a region on earth and not in the invisible world after

अध्याय १२

श्लोक 311.14

जेहीयन्ते सम गन्धर्वा ननृतुश चाप्सरॊगणाः देवदुन्दुभयश चैव परावाद्यन्त महास्वनाः

jehīyante sama gandharvā nanṛtuśa cāpsarògaṇāḥ devadundubhayaśa caiva parāvādyanta mahāsvanāḥ

हिन्दी अर्थ

मध्ये स्वप्नात् परे यामे द्वादशैव तु चोदना: अभ्यास करना चाहिए:

English

verses as metaphorical. Considerable ingenuity is displayed by him, and he even cites the Srutis in

अध्याय १२

श्लोक 311.15

विश्वावसुश च गन्धर्वस तथा तुम्बुरु नारदौ हाहा हूहू च गन्धर्वौ तुष्टुवुः शुकसंभवम

viśvāvasuśa ca gandharvasa tathā tumburu nāradau hāhā hūhū ca gandharvau tuṣṭuvuḥ śukasaṃbhavama

हिन्दी अर्थ

आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्यो55त्मा न संशय:

English

The Gandharva Vishvavasu, and Tumburu and Narada, and the Gandharvas Haha and Huhu praised Shuka's birth.

अध्याय १२

श्लोक 311.16

तत्र शक्र पुरॊगाश च लॊकपालाः समागताः देवा देवर्षयश चैव तथा बरह्मर्षयॊ ऽपि च

tatra śakra purògāśa ca lòkapālāḥ samāgatāḥ devā devarṣayaśa caiva tathā barahmarṣayò 'pi ca

हिन्दी अर्थ

शब्दं रूप॑ तथा स्पर्श रसं गन्धं तथैव च इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह

English

There the guardians of the world assembled, with Shakra at their head, and the gods, divine sages and Brahmarishis.

अध्याय १२

श्लोक 311.17

दिव्यानि सर्वपुष्पानि परववर्षात्र मारुतः जङ्गमं सथावरं चैव परहृष्टम अभवज जगत

divyāni sarvapuṣpāni paravavarṣātra mārutaḥ jaṅgamaṃ sathāvaraṃ caiva parahṛṣṭama abhavaja jagata

हिन्दी अर्थ

अहंकार तथा बुद्धौ बुद्धि च प्रकृतावपि

English

The wind rained down all kinds of divine flowers there, and the world, moving and unmoving, became delighted.

अध्याय १२

श्लोक 311.18

तं महात्मा सवयं परीत्या देव्या सह महाद्युतिः जातमात्रं मुनेः पुत्रं विधिनॊपानयत तदा

taṃ mahātmā savayaṃ parītyā devyā saha mahādyutiḥ jātamātraṃ muneḥ putraṃ vidhinòpānayata tadā

हिन्दी अर्थ

विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम् शाश्वृतं चाव्ययं चैव ईशान ब्रह्म चाव्ययम्

English

The great soul of great radiance himself, with the goddess, joyfully, as soon as the sage's son was born, duly initiated him.

अध्याय १२

श्लोक 311.19

तस्य देवेश्वरः शक्रॊ दिव्यम अद्भुतदर्शनम ददौ कमन्दलुं परीत्या देव वासांसि चाभिभॊ

tasya deveśvaraḥ śakrò divyama adbhutadarśanama dadau kamandaluṃ parītyā deva vāsāṃsi cābhibhò

हिन्दी अर्थ

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्त: सुखं स्वपेत्

English

To him Shakra, lord of gods, gladly gave a divine and wonderful-looking water-pot and garments, O lord.

अध्याय १२

श्लोक 311.20

हंसाश च शतपत्राश च सारसाश च सहस्रशः परदक्षिणम अवर्तन्त शुकाश चासश च भारत

haṃsāśa ca śatapatrāśa ca sārasāśa ca sahasraśaḥ paradakṣiṇama avartanta śukāśa cāsaśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

नाल॑ं चालयितुं शक्‍्यस्तथा युक्तस्य लक्षणम्

English

Swans, hundred-petalled birds, cranes by the thousand, parrots and others circled around him, Bharata.

अध्याय १२

श्लोक 311.21

आरणेयस तथा दिव्यं पराप्य जन्म महाद्युतिः तत्रैवॊवास मेधावी वरतचारी समाहितः

āraṇeyasa tathā divyaṃ parāpya janma mahādyutiḥ tatraivòvāsa medhāvī varatacārī samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम् सोपानमारुहेद् भीतस्तर्ज्यमानो डसिपाणिभि:

English

The radiant son of the fire-stick, having gained that divine birth, the wise one stayed right there, a student keeping his vows, composed.

अध्याय १२

श्लोक 311.22

उत्पन्न मात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः उपतस्थुर महाराज यथास्य पितरं तथा

utpanna mātraṃ taṃ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ upatasthura mahārāja yathāsya pitaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

तथैवोत्तरमागम्य एकाग्रमनसस्तथा

English

As soon as he was born, the Vedas with their secrets and compendia approached him, great king, as they had his father.

अध्याय १२

श्लोक 311.23

बृहस्पतिं तु वव्रे स वेदवेदाङ्गभाष्यवित उपाध्यायं महाराज धर्मम एवानुचिन्तयन

bṛhaspatiṃ tu vavre sa vedavedāṅgabhāṣyavita upādhyāyaṃ mahārāja dharmama evānucintayana

हिन्दी अर्थ

एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपलक्षयेत् कालेन महता राजन् श्रुतिरेषा सनातनी

English

He chose Brihaspati, who knew the Vedas, Vedangas and commentaries, as his teacher, great king, contemplating dharma alone.

अध्याय १२

श्लोक 311.24

सॊ ऽधीत्य वेदान अखिलान सरहस्यान ससंग्रहान इतिहासं च कार्त्स्न्येन राजशास्त्राणि चाभिभॊ

sò 'dhītya vedāna akhilāna sarahasyāna sasaṃgrahāna itihāsaṃ ca kārtsnyena rājaśāstrāṇi cābhibhò

हिन्दी अर्थ

विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिण:

English

Having studied all the Vedas with their secrets and compendia, and the Itihasa entire, and the treatises of kingship, O lord,

अध्याय १२

श्लोक 311.25

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तॊ महामुनिः उग्रं तपः समारेभे बरह्मचारी समाहितः

gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvṛttò mahāmuniḥ ugraṃ tapaḥ samārebhe barahmacārī samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

पदशभ्यामुत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानमुच्यते मनुष्यको भगवान् विष्णुके परमधामकी प्राप्ति होती बतायी जाती है

English

and having given the teacher his fee, the great sage returned and began fierce austerity as a composed student.

अध्याय १२

श्लोक 311.26

देवतानाम ऋषीणां च बाल्ये ऽपि स महातपः संमन्त्रणीयॊ मान्यश च जञानेन तपसा तथा

devatānāma ṛṣīṇāṃ ca bālye 'pi sa mahātapaḥ saṃmantraṇīyò mānyaśa ca jañānena tapasā tathā

हिन्दी अर्थ

जानुभ्यां च महाभागान् साध्यान् देवानवाप्रुयात्

English

Even in boyhood he was a great ascetic, worthy of counsel and honour by gods and sages, by knowledge and austerity alike.

अध्याय १२

श्लोक 311.27

न तव अस्य रमते बुद्धिर आश्रमेषु नराधिप तरिषु गार्हस्त्य मूलेषु मॊक्षधर्मानुदर्शिनः

na tava asya ramate buddhira āśrameṣu narādhipa tariṣu gārhastya mūleṣu mòkṣadharmānudarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

बाहुभ्यामिन्द्रमेवाहुरुरसा रुद्रमेव च वक्ष:स्थलसे हो तो रुद्रलोककी प्राप्ति होती है

English

But his mind, ruler of men, did not delight in the three stages rooted in the householder's life, as he beheld the dharma of liberation.

अध्याय १२

श्लोक 312.1

[भी] स मॊक्षम अनुचिन्त्यैव शुकः पितरम अभ्यगात पराहाभिवाद्य च गुरुं शरेयॊ ऽरथी विनयान्वितः

[bhī] sa mòkṣama anucintyaiva śukaḥ pitarama abhyagāta parāhābhivādya ca guruṃ śareyò 'rathī vinayānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

ऊर्णनाभेर्यथा चक्र छिद्रें सोम॑ प्रपश्यति देखता है, वह सात रातमें ही मृत्युका भागी होता है

English

colour to the supposition that throughout the whole passage, it is the next world and no fictitious region north of the Himalayas that is described. Some western scholars think that a verbal translation is all that is necessary. Such passages, however, are incapable of being so rendered. The translator must make his choice of, either taking the verses in a plain or a metaphorical sense. If he inclines towards the latter, he cannot possibly give a verbal version. The genius of the two tongues are quite different.

अध्याय १२

श्लोक 312.2

मॊक्षधर्मेषु कुशलॊ भगवान परब्रवीतु मे यथा मे मनसः शान्तिः परमा संभवेत परभॊ

mòkṣadharmeṣu kuśalò bhagavāna parabravītu me yathā me manasaḥ śāntiḥ paramā saṃbhaveta parabhò

हिन्दी अर्थ

अविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मन:

English

[Shuka said:] May the blessed one, skilled in the dharmas of liberation, tell me how the highest peace of my mind may come about, lord.

अध्याय १२

श्लोक 312.3

शरुत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिर उवाच तम अधीस्व पुत्र मॊक्षं वै धर्मांश च विविधान अपि

śarutvā putrasya vacanaṃ paramarṣira uvāca tama adhīsva putra mòkṣaṃ vai dharmāṃśa ca vividhāna api

हिन्दी अर्थ

देवलके सामने ही मैंने आधी दक्षिणा उन्हें दे दी और आधी स्वयं ग्रहण की पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततो5हमनुमानित:

English

Hearing his son's words, the supreme sage said to him: "Study, my son, liberation and the various dharmas.

अध्याय १२

श्लोक 312.4

पितुर नियॊगाज जग्राह शुकॊ बरह्मविदां वरः यॊगशास्त्रं च निखिलं पापिलं चैव भारत

pitura niyògāja jagrāha śukò barahmavidāṃ varaḥ yògaśāstraṃ ca nikhilaṃ pāpilaṃ caiva bhārata

हिन्दी अर्थ

मथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकी पराम्

English

By his father's command Shuka, best of knowers of Brahman, learned the whole treatise of yoga and the Sankhya too, Bharata.

अध्याय १२

श्लोक 312.5

स तं बराह्म्या शरिया युक्तं बरह्म तुल्यपराक्रमम मेने पुत्रं यदा वयास मॊक्षविद्या विशारदम

sa taṃ barāhmyā śariyā yuktaṃ barahma tulyaparākramama mene putraṃ yadā vayāsa mòkṣavidyā viśāradama

हिन्दी अर्थ

अक्षयं पुरुष प्राहु: क्षयो हास्य न विद्यते

English

When Vyasa thought his son, joined with the glory of Brahman and with power like Brahman, skilled in the knowledge of liberation,

अध्याय १२

श्लोक 312.6

उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम स ते वक्ष्यति मॊक्षार्थं निखिलेन विशेषतः

uvāca gaccheti tadā janakaṃ mithileśvarama sa te vakṣyati mòkṣārthaṃ nikhilena viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

जन्मते और मरते रहते हैं वेदवेद्यं न जानीते वेदभारवहो हि सः

English

he then said: "Go to Janaka, lord of Mithila; he will tell you in full, specially, the purpose of liberation.

अध्याय १२

श्लोक 312.7

पितुर नियॊगाद अगमन मैथिलं जनकं नृपम परस्तुं धर्मस्य निष्ठां वै मॊक्षस्य च परायनम

pitura niyògāda agamana maithilaṃ janakaṃ nṛpama parastuṃ dharmasya niṣṭhāṃ vai mòkṣasya ca parāyanama

हिन्दी अर्थ

विष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्डं न च वै घृतम्

English

By his father's command he went to Janaka the king of Mithila, to ask about the end of dharma and the final refuge of liberation.

अध्याय १२

श्लोक 312.8

उक्तश च मानुषेण तवं पथा गच्छेत्य अविस्मितः न परभावेन गन्तव्यम अन्तरिक्षचरेण वै

uktaśa ca mānuṣeṇa tavaṃ pathā gacchetya avismitaḥ na parabhāvena gantavyama antarikṣacareṇa vai

हिन्दी अर्थ

ही दिखायी देती है। उसे न तो वहाँ मक्खन ही मिलता है और न घी ही स केवल मूढमतिर्ज्ञानभारवह: स्मृत:

English

And he was told: "Go by the human way, unpuffed; do not go by power, through the sky.

अध्याय १२

श्लोक 312.9

आर्जवेनैव गन्तव्यं न सुखान्वेषिणा पथा नान्वेष्टव्या विशेषास तु विशेषा हि परसङ्गिनः

ārjavenaiva gantavyaṃ na sukhānveṣiṇā pathā nānveṣṭavyā viśeṣāsa tu viśeṣā hi parasaṅginaḥ

हिन्दी अर्थ

मूढ़बुद्धि मानव केवल ज्ञानका बोझ ढोनेवाला माना गया है

English

Go with simplicity, not by a path seeking comfort; do not look for special distinctions, for distinctions belong to the attached.

अध्याय १२

श्लोक 312.10

अहंकारॊ न कर्तव्यॊ याज्ये तस्मिन नराधिपे सथातव्यं च वशे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम

ahaṃkārò na kartavyò yājye tasmina narādhipe sathātavyaṃ ca vaśe tasya sa te chetsyati saṃśayama

हिन्दी अर्थ

शवगन्धमुपाप्राति सुरभिं प्राप्प यो नर:

English

commentator. K.P. Singha avoids the blunder, although in rendering the last line of 22 he becomes rather inaccurate.

अध्याय १२

श्लोक 312.11

स धर्मकुशलॊ राजा मॊक्षशास्त्रविशारदः याज्यॊ मम स यद बरूयात तत कार्यम अविशङ्कया

sa dharmakuśalò rājā mòkṣaśāstraviśāradaḥ yājyò mama sa yada barūyāta tata kāryama aviśaṅkayā

हिन्दी अर्थ

अनुभव करता है, वह सात दिनमें ही मृत्युको प्राप्त हो जाता है कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता

English

That king, skilled in dharma and learned in the treatise of liberation, is my sacrificial patron; whatever he says should be done without hesitation."

अध्याय १२

श्लोक 312.12

एवम उक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः पद्भ्यां शकॊ ऽनतरिक्षेण करान्तुं भूमिं ससागराम

evama uktaḥ sa dharmātmā jagāma mithilāṃ muniḥ padbhyāṃ śakò 'natarikṣeṇa karāntuṃ bhūmiṃ sasāgarāma

हिन्दी अर्थ

अकस्माच्च स्रवेद् यस्य वाममक्षि नराधिप

English

Thus told, the righteous-souled sage went to Mithila on foot, though able to cross the earth with its oceans through the sky.

अध्याय १२

श्लोक 312.13

स गिरींश चाप्य अतिक्रम्य नदीस तीर्त्वा सरांसि च बहु वयालमृगाकीर्णा विविधाश चातवीस तथा

sa girīṃśa cāpya atikramya nadīsa tīrtvā sarāṃsi ca bahu vayālamṛgākīrṇā vividhāśa cātavīsa tathā

हिन्दी अर्थ

एतावन्ति त्वरिष्टानि विदित्वा मानवो55त्मवान् जयेच्च मृत्युं योगेन तत्परेणान्तरात्मना

English

He crossed mountains, passed rivers and lakes, forests filled with many beasts of prey, of various kinds,

अध्याय १२

श्लोक 312.14

मेरॊर हरेश च दवे वर्षे वर्षं हैमवतं तथा करमेणैव वयतिक्रम्य भारतं वर्षम आसदत

meròra hareśa ca dave varṣe varṣaṃ haimavataṃ tathā karameṇaiva vayatikramya bhārataṃ varṣama āsadata

हिन्दी अर्थ

शाश्वतं स्थानमचल दुष्प्रापमकृतात्मभि:

English

passing in order Meru and the Hari-varsha, the two regions, and the Himavat region, he reached the land of Bharata.

अध्याय १२

श्लोक 312.15

स देशान विविधान पश्यंश चीन हून निषेवितान आर्यावर्तम इमं देशम आजगाम विचिन्तयन

sa deśāna vividhāna paśyaṃśa cīna hūna niṣevitāna āryāvartama imaṃ deśama ājagāma vicintayana

हिन्दी अर्थ

सप्तदशाधिकत्रिशततमो5ध्याय: परं गुह्मिमं प्रश्न॑ शूणुष्वावहितो नूप

English

Seeing various lands inhabited by Chinas and Hunas, he came, reflecting, to this land of Aryavarta.

अध्याय १२

श्लोक 312.16

पितुर वचनम आज्ञाय तम एवार्थं विचिन्तयन अध्वानं सॊ ऽतिचक्राम खे ऽचरः खेचरन्न इव

pitura vacanama ājñāya tama evārthaṃ vicintayana adhvānaṃ sò 'ticakrāma khe 'caraḥ khecaranna iva

हिन्दी अर्थ

प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदानघ

English

Taking his father's word and reflecting on that very purpose, he crossed the road, a sky-goer like a sky-goer.

अध्याय १२

श्लोक 312.17

पत्तनानि च रम्याणि सफीतानि नगराणि च रत्नानि च विचित्राणि शुकः पश्यन न पश्यति

pattanāni ca ramyāṇi saphītāni nagarāṇi ca ratnāni ca vicitrāṇi śukaḥ paśyana na paśyati

हिन्दी अर्थ

तत् ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभ: यजूषि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम्

English

Shuka, seeing, did not see the lovely towns, the prosperous cities and the varied jewels.

अध्याय १२

श्लोक 312.18

उद्यानानि च रम्याणि तथैवायतनानि च पुण्यानि चैव तीर्थानि सॊ ऽतिक्रम्य तथाध्वनः

udyānāni ca ramyāṇi tathaivāyatanāni ca puṇyāni caiva tīrthāni sò 'tikramya tathādhvanaḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरे किसीके उपयोगमें नहीं आये हैं"

English

Passing the lovely gardens and shrines and holy bathing-places along the road,

अध्याय १२

श्लोक 312.19

सॊ ऽचिरेणैव कालेन विदेहान आससाद ह रक्षितान धर्मराजेन जनकेन महात्मना

sò 'cireṇaiva kālena videhāna āsasāda ha rakṣitāna dharmarājena janakena mahātmanā

हिन्दी अर्थ

सरस्वतीह वाग्भूता शरीर ते प्रवेक्ष्यति विवृतं च ततो मे5स्यं प्रविष्टा च सरस्वती

English

in no long time he reached Videha, guarded by the righteous king, the great-souled Janaka.

अध्याय १२

श्लोक 312.20

तत्र गरामान बहून पश्यन बह्वन्नरसभॊजनान पल्ली घॊषान समृद्धांश च बहुगॊकुलसंकुलान

tatra garāmāna bahūna paśyana bahvannarasabhòjanāna pallī ghòṣāna samṛddhāṃśa ca bahugòkulasaṃkulāna

हिन्दी अर्थ

उस समय विशेष कष्ट हुआ था मुहूर्त सहृतां दाहस्तत: शीतीभविष्यति

English

There he saw many villages with abundant food and drink, herdsmen's settlements, prosperous, crowded with many herds of cattle,

अध्याय १२

श्लोक 312.21

सफीतांश च शालियवसैर हंससारससेवितान पद्मिनीभिश च शतशः शरीमतीभिर अलंकृतान

saphītāṃśa ca śāliyavasaira haṃsasārasasevitāna padminībhiśa ca śataśaḥ śarīmatībhira alaṃkṛtāna

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठास्यति ते वेद: सखिल: सोत्तरो द्विज

English

rich in rice and barley, visited by swans and cranes, adorned with hundreds of beautiful lotus-ponds.

अध्याय १२

श्लोक 312.22

स विदेहान अतिक्रम्य समृद्धजनसेवितान मिथिलॊपवनं रम्याससाद महद ऋद्धिमत

sa videhāna atikramya samṛddhajanasevitāna mithilòpavanaṃ ramyāsasāda mahada ṛddhimata

हिन्दी अर्थ

तस्यान्ते चापुनभवि बुद्धिस्तव भविष्यति एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत

English

Having crossed Videha, frequented by prosperous people, he reached the lovely and very rich groves of Mithila.

अध्याय १२

श्लोक 312.23

हस्त्यश्वरथसंकीर्णं नरनारी समाकुलम पश्यन्नपश्यन्न इव तत समतिक्रामद अव्युतः

hastyaśvarathasaṃkīrṇaṃ naranārī samākulama paśyannapaśyanna iva tata samatikrāmada avyutaḥ

हिन्दी अर्थ

गृहमागत्य संहृष्टो5चिन्तयं वै सरस्वतीम्

English

Crowded with elephants, horses and chariots, full of men and women, he passed it seeing and not seeing, unshaken.

अध्याय १२

श्लोक 312.24

मनसा तं वहन भारं तम एवार्थं विचिन्तयन आत्मारामः परसन्नात्मा मिथिलाम आससाद ह

manasā taṃ vahana bhāraṃ tama evārthaṃ vicintayana ātmārāmaḥ parasannātmā mithilāma āsasāda ha

हिन्दी अर्थ

प्रसन्नतापूर्वक सरस्वतीका चिन्तन किया ओड्कारमादित: कृत्वा मम देवी सरस्वती

English

Carrying that burden in mind and reflecting on that very purpose, delighting in the self, serene, he reached Mithila.

अध्याय १२

श्लोक 312.25

तस्या दवारं समासाद्य दवारपालैर निवारितः सथितॊ धयानपरॊ मुक्तॊ विदितः परविवेश ह

tasyā davāraṃ samāsādya davārapālaira nivāritaḥ sathitò dhayānaparò muktò viditaḥ paraviveśa ha

हिन्दी अर्थ

तपतां च वरिष्ठाय निषण्णस्तत्परायण:

English

Reaching its gate and stopped by the gatekeepers, he stood absorbed in meditation; then freed, as he was known, he entered.

अध्याय १२

श्लोक 312.26

स राजमार्गम आसाद्य समृद्धजनसंकुलम पार्थिव कषयम आसाद्य निःशङ्कः परविवेश ह

sa rājamārgama āsādya samṛddhajanasaṃkulama pārthiva kaṣayama āsādya niḥśaṅkaḥ paraviveśa ha

हिन्दी अर्थ

और उन्हींका चिन्तन करता हुआ बैठ गया चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह

English

Reaching the royal road thronged with prosperous people, and reaching the king's abode, he entered without fear.

अध्याय १२

श्लोक 312.27

तत्रापि दवारपालास तम उग्रवाचॊ नयसेधयन तथैव च शुकस तत्र निर्मन्युः समतिष्ठत

tatrāpi davārapālāsa tama ugravācò nayasedhayana tathaiva ca śukasa tatra nirmanyuḥ samatiṣṭhata

हिन्दी अर्थ

शतपथका संकलन किया

English

There too the harsh-spoken gatekeepers stopped him, and Shuka stood there without anger.

अध्याय १२

श्लोक 312.28

न चातपाध्व संतप्तः कषुत्पिपासा शरमान्वितः परताम्यति गलायति वा नापैति च तथातपात

na cātapādhva saṃtaptaḥ kaṣutpipāsā śaramānvitaḥ paratāmyati galāyati vā nāpaiti ca tathātapāta

हिन्दी अर्थ

विप्रियार्थ सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मन: व्यस्तो यज्ञों महाराज पितुस्तव महात्मन:

English

Not scorched by the heat of the road, nor wearied by hunger and thirst, he neither faltered nor drooped, nor withdrew from the sun.

अध्याय १२

श्लोक 312.29

तेषां तु दवारपालानाम एकः शॊकसमन्वितः मध्यं गतम इवादित्यं दृष्ट्वा शुकम अवस्थितम

teṣāṃ tu davārapālānāma ekaḥ śòkasamanvitaḥ madhyaṃ gatama ivādityaṃ dṛṣṭvā śukama avasthitama

हिन्दी अर्थ

स्ववेददक्षिणायार्थे विमर्दे मातुलेन ह

English

One of those gatekeepers, full of grief, seeing Shuka standing like the sun at noon,

अध्याय १२

श्लोक 312.30

पूजयित्वा यथान्यायम अभिवाद्य कृताञ्जलिः परवेशयत ततः कक्ष्यां दवितीयं राजवेश्मनः

pūjayitvā yathānyāyama abhivādya kṛtāñjaliḥ paraveśayata tataḥ kakṣyāṃ davitīyaṃ rājaveśmanaḥ

हिन्दी अर्थ

तथैव रोमहर्षेण पुराणमवधारितम्

English

honoured him duly, saluted him with joined palms, and then admitted him to the second court of the royal house.

अध्याय १२

श्लोक 312.31

तत्रासीनः शुकस तात मॊक्षम एवानुचिन्तयन छायायाम आतपे चैव समदर्शी महाद्युतिः

tatrāsīnaḥ śukasa tāta mòkṣama evānucintayana chāyāyāma ātape caiva samadarśī mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

तरह रोमहर्षण सूतसे मैंने पुराणोंका अध्ययन किया सर्वे च शिष्या: शुचयो गता: परमहर्षिता:

English

Seated there, dear one, Shuka, thinking only of liberation, of great radiance, was equal in shade and in sun.

अध्याय १२

श्लोक 312.32

तं मुहूर्ताद इवागम्य राज्ञॊ मन्त्री कृताञ्जलिः परावेशयत ततः कक्ष्यां तृतीयां राजवेश्मनः

taṃ muhūrtāda ivāgamya rājñò mantrī kṛtāñjaliḥ parāveśayata tataḥ kakṣyāṃ tṛtīyāṃ rājaveśmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने-अपने घरको चले गये

English

After a moment the king's minister came to him with joined palms and then led him into the third court of the royal house.

अध्याय १२

श्लोक 312.33

तत्रान्तःपुर संबद्धं महच चैत्ररथॊपमम सुविभक्तजला करीडं रम्यं पुष्पितपादपम

tatrāntaḥpura saṃbaddhaṃ mahaca caitrarathòpamama suvibhaktajalā karīḍaṃ ramyaṃ puṣpitapādapama

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचिन्तयम् चिन्तयंस्तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत

English

There was a great grove joined to the inner apartments, like Chaitraratha, lovely, with well-divided waters and pleasure-places, with flowering trees.

अध्याय १२

श्लोक 312.34

तद दर्शयित्वा स शुकं मन्त्री काननम उत्तमम अर्हम आसनम आदिश्य निश्चक्राम ततः पुनः

tada darśayitvā sa śukaṃ mantrī kānanama uttamama arhama āsanama ādiśya niścakrāma tataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वोत्तम ज्ञातव्य वस्तु क्या है? मुझसे पूछने लगा

English

Having shown Shuka that excellent grove, the minister pointed him to a fitting seat and went out again.

अध्याय १२

श्लोक 312.35

तं चारुवेषाः सुश्रॊण्यस तरुण्यः परियदर्शनाः सूक्ष्मरक्ताम्बरधरास तप्तकाञ्चनभूसनः

taṃ cāruveṣāḥ suśròṇyasa taruṇyaḥ pariyadarśanāḥ sūkṣmaraktāmbaradharāsa taptakāñcanabhūsanaḥ

हिन्दी अर्थ

चतुर्विशांस्ततो5पृच्छत् प्रश्नान् वेदस्य पार्थिव विश्वाविश्वं तथाश्चाश्वृं मित्र वरुणमेव च

English

Then women of beautiful dress, fair-hipped and lovely to see, wearing fine red garments and ornaments of refined gold,

अध्याय १२

श्लोक 312.36

संलापॊल्लाप कुशला नृत्तगीतविशारदाः समितपूर्वाभिभासिन्यॊ रूपेणाप्सरसां समाः

saṃlāpòllāpa kuśalā nṛttagītaviśāradāḥ samitapūrvābhibhāsinyò rūpeṇāpsarasāṃ samāḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्याति सूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च

English

skilled in talk and conversation, expert in dance and song, speaking with a smile first, equal to apsarases in beauty,

अध्याय १२

श्लोक 312.37

कामॊपचार कुशला भावज्ञाः सर्वकॊविदाः परं पञ्चाशतॊ नार्यॊ वारु मुख्याः समाद्रवन

kāmòpacāra kuśalā bhāvajñāḥ sarvakòvidāḥ paraṃ pañcāśatò nāryò vāru mukhyāḥ samādravana

हिन्दी अर्थ

अपूर्वमक्षयं क्षय्यमेतत् प्रश्नमनुत्तमम् पृष्टवाननुपूर्वेण प्रश्नमर्थविदुत्तमम्

English

skilled in the service of desire, knowing feelings, knowing all things: about fifty women, the foremost of courtesans, ran up to him.

अध्याय १२

श्लोक 312.38

पाद्यादीनि परतिग्राह्य पूजया परयार्च्य च देशकालॊपपन्नेन साध्व अन्नेनाप्य अतर्पयन

pādyādīni paratigrāhya pūjayā parayārcya ca deśakālòpapannena sādhva annenāpya atarpayana

हिन्दी अर्थ

बाढमित्येव कृत्वा च तूष्णीं गन्धर्व आस्थित:

English

Receiving him with water for the feet and the rest, honouring him with worship, they satisfied him with good food suited to place and time.

अध्याय १२

श्लोक 312.39

तस्य भुक्तवतस तात तद अन्तःपुर काननम सुरम्यं दर्शयाम आसुर ऐकैकश्येन भारत

tasya bhuktavatasa tāta tada antaḥpura kānanama suramyaṃ darśayāma āsura aikaikaśyena bhārata

हिन्दी अर्थ

मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो घृतमिवोद्धृतम् निकल आता है, उसी प्रकार उन प्रश्नोंका उत्तर निकल आया

English

When he had eaten, dear one, they showed him one by one that grove of the inner apartments, very lovely, O Bharata.

अध्याय १२

श्लोक 312.40

करीदन्त्यश च हसन्त्यश च गायन्त्यश चैव ताः शुकम उदारसत्त्वं सत्त्वज्ञाः सर्वाः पर्यचरंस तदा

karīdantyaśa ca hasantyaśa ca gāyantyaśa caiva tāḥ śukama udārasattvaṃ sattvajñāḥ sarvāḥ paryacaraṃsa tadā

हिन्दी अर्थ

आन्वीक्षिकी विद्यापर दृष्टिपात करके मनके द्वारा उन सबका मन्थन करने लगा उदीरिता मया तुभ्यं पजचविंशादधिछिता

English

Playing, laughing and singing, they all, knowing the heart, waited on Shuka of noble nature.

अध्याय १२

श्लोक 312.41

आरणेयस तु शुद्धात्मा तरिसंदेहस तरिकर्मकृत वश्येन्द्रियॊ जितक्रॊधॊ न हृष्यति न कुप्यति

āraṇeyasa tu śuddhātmā tarisaṃdehasa tarikarmakṛta vaśyendriyò jitakròdhò na hṛṣyati na kupyati

हिन्दी अर्थ

श्रूयतां यद् भवानस्मान् प्रश्न॑ सम्पृष्टवानिह

English

But the pure-souled son of the fire-stick, free of the three doubts, doing the three works, master of his senses, with anger conquered, neither rejoiced nor was angry.

अध्याय १२

श्लोक 312.42

तस्मै शय्यासनं दिव्यं वरार्हं रत्नभूषितम सपर्ध्यास्तरण संस्तीर्णं ददुस ताः परमस्त्रियः

tasmai śayyāsanaṃ divyaṃ varārhaṃ ratnabhūṣitama sapardhyāstaraṇa saṃstīrṇaṃ dadusa tāḥ paramastriyaḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वाव्यक्तं परं विद्याद् भूतभव्यभयंकरम् तथैव मित्र पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा

English

Those excellent women gave him a divine couch and seat, fit for the best, adorned with jewels, spread with rich coverings.

अध्याय १२

श्लोक 312.43

पादशौचं तु कृत्वैव शुकः संध्याम उपास्य च निषसादासने पुण्ये तम एवार्थं विचिन्तयन

pādaśaucaṃ tu kṛtvaiva śukaḥ saṃdhyāma upāsya ca niṣasādāsane puṇye tama evārthaṃ vicintayana

हिन्दी अर्थ

तपास्तु प्रकृतिं प्राहुरतपा निष्कल: स्मृत:

English

Having washed his feet and worshipped at twilight, Shuka sat on the holy seat, reflecting on that very purpose.

अध्याय १२

श्लोक 312.44

पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा धयानपरायनः मध्यरात्रे यथान्यायं निद्राम आहारयत परभुः

pūrvarātre tu tatrāsau bhūtvā dhayānaparāyanaḥ madhyarātre yathānyāyaṃ nidrāma āhārayata parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

अतपा नाम दिया गया है आक्षेपसर्गयो: कर्ता निश्चल: पुरुष: स्मृत:

English

In the first part of the night the lord remained there absorbed in meditation, and in the middle of the night took sleep as was proper.

अध्याय १२

श्लोक 312.45

ततॊ मुहूर्ताद उत्थाय कृत्वा शौचम अनन्तरम सत्रीभिः परिवृतॊ धीमान धयानम एवान्वपद्यत

tatò muhūrtāda utthāya kṛtvā śaucama anantarama satrībhiḥ parivṛtò dhīmāna dhayānama evānvapadyata

हिन्दी अर्थ

कर्ता पुरुष ही निश्चल पुरुष माना गया है

English

Then, rising after a moment and performing purification, the wise one, surrounded by women, followed meditation.

अध्याय १२

श्लोक 312.46

अनेन विधिना कार्ष्णिस तद अहः शेषम अच्युतः तां च रात्रिं नृप कुले वर्तयाम आस भारत

anena vidhinā kārṣṇisa tada ahaḥ śeṣama acyutaḥ tāṃ ca rātriṃ nṛpa kule vartayāma āsa bhārata

हिन्दी अर्थ

अज्ञावुभौ ध्रुवौ चैव अक्षयौ चाप्युभावषि अजौ नित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चया:

English

In this manner Krishna's son, unfallen, passed the rest of that day and that night in the king's house, Bharata.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Mahabharata — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.